01/02/2026
Singkung Hoihlo Tui Abuak Phelkhaite
Vai Suum
(February 1, 2026)
Thupatna
France-te Rene Descartes (1596-1650) a kici thulungngaihsiam (philosopher) in – “Lungsim hoih neih tawh kicing lo hi. Tua pen zat siam ding a thupi ahi hi,” (It is not enough to have a good mind. The main thing is to use it well.) ci-in gen ngei hi. Leitung ah mihing khempeuh lungsim hoihlo khat zong om lo hi. Mihing khempeuh amau’ khomin a lungsim uh hoih ciat hi. Ahi zongin tua lungsim hoih zat khiat dan kibang kim lo hi. Aituam ading a zangh mi leh huamkim ading a zangh mi ci-in nampi nihin kikhen thei hi. Aituam ading a zangh mite in amau’ aituam ading bek ngaihsun ahih manin midang’ ading haza thei-a tua hazatna panin thu hoihlo hong piang hi. Tua hi a, ‘aituam’ lungsim neihna pen lungsim hoih neihna zat siam lohna ahi hi. Tua bangin zat siam lohna hangin siatna lianpi piang hi.
Myanmar tualkap mangpa Min Aung Hliang zong lungsim hoih nei hi napi a lungsim hoih neihna pen ‘aituam’ ading na zangh ahih manin February1, 2021 a kipan Myanmar ah siatna lianpi hong tun tuni tawh k*m 5 bang hong cing ta hi. Hih k*m 5 sungin tualkap mangpa Min Aung Hliang’ ‘aituam’ lungsim pen singkung bangin hong khangin hong gol semsem hi. Ahi zongin tua singkung pen singkung hoih hong hilo-in mihingte lunggimna-sinhgimna, sihna-mangna a piangsak singkung hoihlo pikhat hong suak hi. A dahhuai mahmah thu khat in- mi pawlkhat in hibanga singkung hoihlo a bul panin zunglotkhiat ding a hanciam laitak un, tua singkung hoihlo tui a na buakbuak phelkhat pawlkhat na om hi. Tua banga singkung hoihlo tui a na buakbuak phelkhai pawlkhatte lak panin phelkhai a gol zawdeuh 3 te’ thu kik*m suk ding hi.
1. Phelkhai Kekseu
Phelkhai masa in “a kekseu phelkhai” ahi hi. S*k a kekseute pen zat loh zawh a sawtte leh a kipuah lo, a kizun lote ahi hi. Hih phelkhai dan nam mitet pen a tamzaw k*m 50 pan a tungsiah nupi, papite hi phadeuh uh hi. K*m 50 a val khin mikhat pen aguh-atang taak khin bek lo-in a ngaihsutna zong taak khinta-a ngaihsutna a thak a lut ding zong hamsa ta hi. Ngaihsutna a thak a lut ding hamsa kawmkal ah, a omsa ngaihsutnate naleng damdamin a bei hiahiai hun ahi hi.
Hih a kekseu phelkhai dan mite-in langdona (revolution) pen tha pialo bek lo-in, langdona a semte naleng in do nawn lo-in om hithiat le-uh a ut, a lunggulhte ahi uhhi. Myanmar gam ah langdona tuamtuam tampi a omna lakah a golpen cih theih dingin nih om-a, amasa pen 1988 langdona hi-a, anihna pen 2021 langdona ahi hi. 1988 langdona hun lai-in internet cihte om lo-in phone naleng zong deih bangin kizangh zo nailo-a, khatlekhat thu kizakna pen sikkhausatna tungtawn pan hipipen hi. Tua sikkhausatna pen khatveivei ciangin nipikal khat bang sawt thei hi kici hi. Tua bangdan thu kizakna a hamsatna hangin gammite akituakin gamtat nading piang thei lo ahih manin 1988 langdona pen muibun zolo hi.
Ahi zongin 2021 ciangin internette hong hoih mahmah ta-in thu kizakna pen a hun lianlianin kipuak thei ahih manin 2021 langdona pen 1988 tawh kibang lo-in muibun mahmah hi. Phelkhai kekseute in 1988 langdona lap kha ciam kha uh a, tua hun lai dan mahin tu-a 2021 langdona zong kizo lo ding bekbekin um uh hi. Tua ahih manin tha a pialo uh ahi uh hi. Ahi zongin amau’ theihloh thu khat in a lungsim uh pen 1988 lai-a lungsim hi-a tuapen k*m 20 bang val ta-in, amau lah tua 1988 lungsim pen puah/zuun nawn lo uh ahih manun a kekseu ahi hi. Tua bangin a kekseu khin a lungsim uh tawh 2021 langdona a khaamna uh pen singkung hoihlo tui a buakbuak phelkhai nam kha thong suak hi.
2. Bil Neilo Phelkhai
Anihna ahi “bil neilo phelkhai” cih ciangin a khaina a omlo phelkhaite ahi hi. Hih bil neilo phelkhaite pen a khaina omlo ahih manin zat ham mahmah hi. Hih bil neilo phelkhai dan mite pen tualkap mangpa Min Aung Hliang’ khutnuai-a nasemte leh mihaute ahi uhhi. Makai khat pen ‘makai’ ahih theihna a nungzuite’ hang ahi hi. Ataktakin makai hoih kisam masa hilo a, nuzui hoih kisam masa hizaw hi. Nungzui hoih ahih nakleh makai hoih leh hoihlo thei ding a, a hoih kei leh zui nawn lo ding ahih manin a zuih nawn loh pen ‘makai’ hong hi thei nawn lo pah ding a, hoih a sak’ nung hong zui ding ahih manin tua hoih a sak pen ‘makai’ hong hi pah ding hi. Tua ahih manin mikhat ‘makai’ a suah theihna pen a nungzuite’ hang ahi hi.
Tualkap mangpa Min Aung Hliang makai ahihna pen anung a zui, ama’ na a semte’ hang ahi hi. Amah a deih hilo napi nuntak khuasakna hamsatna hangin sum ngah theih nading ci-in ama’ na a sem mi tampi om hi. Tua banga sum ngah theih nading ci-a ama’ na a semte, adiakin Zomite, Khristian vive ahi uh hi. Khristian upna ah Pasian in vanlai-a a leng vasate nakledawn leh om nading buk pia hibuanga mihingte’n nekledawn silhleten ding tawh a lunghihmawh loh ding cih ahi hi (Matthai 6:26-34). Siatna bucing a sem tualkap mangpa Min Aung Hliang’ khut nuai ah bangmah sep lohna tawh omna hangin Pasian in ann hong ngawl sakin, silhleten hong guan nawn lo ding hi leh, Pasian pen “Itna Pasian” “Thuman Pasian” cih theih hilo ding hi. Ahi zongin Pasian pen tuni ciangdong Itna Pasian, Thuman Pasian ahih manin thu hoihlo a gualzo sak lo, mizawng micimawhte a huu, tangahte a cing a kem Pasian ahih manin Amah muanna tawh nuntak ding pen Ama’ deihna ahi hi.
Sumzong mihaute’n zong abil uh hum uhin amau’ metna ding bek ngaihsutna tawh nasem uh hi. Tua bangin gamtatna pen tualkap mangpa Min Aung Hliang’ khutnuai ah nasem ahih lian loh hangin a cimawh, a tavai mipite’ guhtui a huuphuup ahih manin, lamkhat panin tualkap mangpa Min Aung Hliang’ nasep nading vai ol tuam sak ahih manin singkung hoihlo tui a buak phelkhaite ahi hi. Namgimtui man khangin a thuum khat ii lunggimna leh nek ding dawn ding neilo-in a thuum khat ii lunggimna pen kibang lo hi. Namgimtui man khangin a thuumpa/a thuumnu in a cihmawh leh a zuak ding setvan nei lai hi. Ahi zongin nek ding dawn ding a neilo mipa/minu in a cihmawh ciangin zuak ding vangil bangmah nei lo hi. Sumzong mihaute in a bil uh hong huum nawn lo-in hong hong henla micimawh, miliangvaite’ aw hong ngai leh uh ki lunggulh hi.
3. Phelkhai-tuihai
A thumna ahi hih “phelkhai-tuihai” cih ciangin phelkhai pen phelkhai ahih banah tuihai inzong a kizangh kawikawi theite ahi hi. Tua hi a, lamkhat panin “phelkhai kaingawi” zong cih theih ahi hi. Hih phelkhai-tuihai dan mite pen a tamzaw biakna sya (pastor) te ahi uhhi. Biakinn sungah k*mpi nasemte (tualkap mangpa Min Aung Hliang’ nasemte) a za khan nading thu a nget sak tanghtangh pastor bang om mawk hi. Galte itding hong hilh T**a Zeisu in hoihlohna siatna it ding pen hong hilh lo bek thamlo-in tua hoihlohna siatna tawh kipelh nadingin thu nget ding thu nget dan ding hong hilhna sungah kimu thei hi (Matthai 6:9-13). Tualkap mangpa Min Aung Hliang leh apawlte pen galte hilo uh a, hoihlohna siatna ahih uh hi. Tua ahih manin tua hoihlohna siatna pen do khiat ding Pasian mahmah in zong a deih leh hong hilh ahi hi.
Pasian in thuhoih leh thuhoihlo a kalkak ngei kei hi. Pasian in dawi a hawlkhiatnate, biakinn sungah sumbawl, vanzuak sepna a lumletnate in thuhoihlo a deihlohna a langh sak gamtatnate ahi hi. Tua ahih manin adiakin Ama’ na a sem pastor-te in zong tua bangin thuhoihlo leh thuhoih kalkak lo-in, thuhoihlo pen hoihlo ahihna gen khiat ding leh, thuhoihlo a do, a niil khiate’ ading thu ngetsak-a ma pang pih ding pen Pasian’ deihna ahi hi. Scottish-te Adam Smith a kici thulungngaihsiam (philosopher) pa in—mawhneite hehpihna in mawhneilote’ tungah siattatna hi (Mercy to the guilty is cruelty to the innocent.) ci-in gen ngei hi. Gam khat pen Pasian’ deihna tawh, Pasian’ deih bangin a ki-uk nading pastorte’ hanthawt ding hi a, tua bangin a hanthawtna ah thuhoihlo leh thuhoih kalkak hetlo-in thuhoih mah pom tinten a, thuhoih mah genkhia-in, thuhoih a semte ma a panpih ding pen amau’ vaipuak ahi hi. Tua bang hilo-in thuhoihlo leh thuhoih a kalkak leh singkung hoihlo tui a buak phelkhaite hi ding uh a, Pasian in awi lo ding hi.
Thukhupna
Tualkap mangpa Min Aung Hliang in gamukna a buluh zawh k*m 5 sungin thuhoih lam apang mitampite in a nuntakna uh bei lawh, sup lawh, siam lawh, bai lawhin, pawlkhatte in a neihlelam uh taan lawhin, pawlkhatte in a it uh a innkuanpite nusia-in, cihbangin om uh hi. Amaute’ sup lawh, liam lawh, taan lawh, bai lawh nate in Myanmar gam mailam thuhoih tawh a kalsuan theih nading a tawdapphah ahi hi. Myanmar gam thuhoih tawh hong kalsuan ciangin mailam ah hong khang ding leh hong piang khia ding tuletate-in tuhun-a a ki thuak hoihlohna cihte ciamkha, theikha nawn lo ding uhhi. Tua bangin a ciapkhak, a theihkhak nawn loh nading un a tunga phelkhai dante hihloh nading pen a kisam leh a thupi mahmah ahi hi.
“Mihoihte in a hoih a kholteng suahkhia a, migilote in gitlohna a kholteng a suahkhia ahi hi.”
Matthai 12:35