22/11/2025
| Trong nhà ngoài phố | 🔍📐🌏 | Không gian miên man |
Công viên ở Sài Gòn - Hồi 2
Tản mạn trong những ngày sau khi nghe tin 3 biệt thự cũ ở khu Lý Thái Tổ đã bị phá đi…
Tui không biết mọi người cảm thấy sao, chứ mấy hôm nay đọc tin 3 căn biệt thự trong 7 căn ở khu Lý Thái Tổ bị tháo dỡ, tim tui cứ hẫng đi một nhịp.
Không phải vì tui bất ngờ, cũng không hẳn là phẫn nộ. Chỉ thấy giống như mất đi một góc trí nhớ mà mình từng tin là sẽ còn đó, ít nhất là cho đến khi những câu trả lời thấu đáo được đưa ra.
Với dân kiến trúc tụi tui, mỗi công trình, dù nhỏ hay lớn, đều chứa một thứ gọi là “ký ức hình ảnh” của phố xá. Kevin Lynch gọi nó là “imageability”, còn tui gọi giản dị là cái cảm giác nhận ra một nơi từng đi qua rất nhiều lần mà không cần để ý tên đường.
Một cái mái ngói cũ (dù bây giờ có vẻ mái tôn nhiều hơn mái ngói hen), một ô cửa xanh đã bạc màu, một song cửa gỗ nứt nhẹ ở góc, một mảng tường vàng nhạt, nắng chiếu vô nhìn thân thương đến lạ như cái mảng tường mà mỗi lần đi bộ ra bãi giữ xe ở trường cấp 3 tui vẫn bất giác nhìn thấy. Những thứ nhỏ vậy thôi, nhưng nó ghi vào trí nhớ của người dân nhiều hơn người ta nghĩ (Chắc tại vậy mà tui mê hình của mấy bạn và anh )
Cho nên khi 3 căn bị gỡ đi, dù lý do có thể là xuống cấp, nguy hiểm, hay phục vụ quy hoạch dự án công viên mới, tui vẫn thấy buồn theo cách rất bản năng. Nó giống như thành phố tự tiện xóa đi một trang trong nhật ký của chính nó, mà chưa kịp đọc hết. Nói vậy chứ trong nghề tụi tui, không phải cứ cái gì cũ là phải giữ.
Tui đang làm một dự án ở châu Âu, nơi thành phố yêu cầu giữ lại mặt tiền của một căn nhà trong khu nông trại cũ, dù công trình đó hoàn toàn không thuộc diện di sản. Nó không đẹp xuất sắc, không hiếm hoi, cũng không có quá nhiều giá trị về mặt phong cách kiến trúc. Thành phố này không phải là đại đô thị, nhưng đối với thành phố đó, nó là ký ức thị giác của người dân. Là thứ mà họ muốn con cháu họ nhìn thấy để nhớ. Dĩ nhiên là trước khi đưa ra phương án, công ty tui đã nhờ các chuyên gia đánh giá tổng quan, khảo sát công trình về độ vững nếu nội vi bị tháo dỡ để thay đổi công năng, chất lượng mặt tiền có còn đủ tốt để giữ cho dự án không? Mọi thứ đều cần được hiểu rõ. Cái “hiểu rõ” đó quan trọng lắm. Nó cho người dân cảm giác được tôn trọng. Nó cho ký ức đô thị được đối xử nghiêm túc. Và nó cho thành phố quyền được phát triển mà không đánh mất chính mình.
Quay lại Sài Gòn, cái điều làm tui tiếc không phải chỉ là chuyện 3 căn biệt thự biến mất. Mà là mình đã không kịp có một cuộc trò chuyện thật đầy đủ về chúng : về tuổi đời, về cấu trúc, về khả năng trùng tu, về cái chất rất riêng của mỗi cặp đối xứng trong số 7 căn biệt thự ấy : hình thức kiến trúc, vật liệu, câu chuyện từng có người ở, từng có người rời đi.
Di sản đô thị, dù được xếp hạng hay không, không phải lúc nào cũng vì đẹp. Có khi chỉ vì nó “quen mắt”. Và cái quen mắt đó đôi khi chính là nền tảng của bản sắc.
Theo UNESCO, để một công trình hay quần thể kiến trúc được coi là di sản, nó phải đáp ứng ít nhất một trong 10 tiêu chí văn hóa, như kiệt tác sáng tạo, thể hiện sự trao đổi giá trị nhân loại, là minh chứng cho truyền thống văn hoá, là ví dụ xuất sắc của một loại hình kiến trúc hay cảnh quan quan trọng… Nhưng chỉ có tiêu chí thôi chưa đủ — UNESCO còn yêu cầu hai khái niệm quan trọng: tính toàn vẹn và tính chân thực. Nếu quần thể 7 biệt thự còn lại giữ được cấu trúc, diện mạo và không gian cảnh quan xung quanh (khoảng xanh, sân vườn), thì đây là một quần thể có “tính toàn vẹn” cao. Nếu tháo dỡ bừa bãi, hoặc xây mới cao lên chiếm đất thì “tính toàn vẹn” này dễ vỡ. Việc bảo tồn không chỉ là giữ lại bức tường, mà là giữ lại thiết kế, hình thức, vật liệu, “cảm giác” của chỗ ấy. Ví dụ nếu tái sử dụng, người ta nên cân nhắc giữ lại ban công, lam gió, tấm ốp tường, thậm chí song cửa… nếu tháo dỡ, thì phải xem xét lưu trữ hoặc tái tạo theo đúng nguyên mẫu. Đây là tính chân thực của công trình.
“Cây xanh trong đô thị không phải để đẹp, mà để cứu người trước khi họ nhận ra mình đang cần được cứu.”
Thiệt lòng mà nói, ở Sài Gòn, cái cần được cứu đó ngày càng rõ.
Viết tới đây, tui hiểu tại sao chuyện cây xanh, chuyện 7 căn biệt thự, chuyện một khu công viên chưa kịp thành hình… lại khiến tui cứ bối rối mãi mấy hôm nay.
Vì trong sâu thẳm, tui vẫn tin: một thành phố tử tế sẽ không xóa đi ký ức của mình trước khi kịp nói một lời tạm biệt. Và nó sẽ luôn tìm cách giữ lại cho dân mình một khoảng để thở, dù là bằng bóng mát của hàng cây, hay bằng bóng dáng của một căn biệt thự cũ, đứng đó như người bạn cũ của phố. Tui chỉ hy vọng rằng những gì còn lại ở khu Lý Thái Tổ sẽ được đối xử đúng mực, đúng với giá trị thật sự của nó, đúng với những gì một thành phố muốn ghi lại cho thế hệ sau.
Và bạn biết không, chuyện khoảng xanh còn lớn hơn cả một mảnh đất đô thị. Cây xanh, rừng, đất đai, với quốc gia thì như rừng vàng, biển bạc. Khi những tỉnh miền Trung, Tây Nguyên đang chịu mưa lũ lịch sử, sạt lở, hàng nghìn nhà ngập sâu, cây cối bật gốc, đất rừng bị cuốn trôi, chúng ta mới thấy rõ rằng mất mảng xanh không chỉ là mất cảnh quan, mà là mất môi trường đệm, mất khả năng bảo vệ cuộc sống con người.
Vậy nên, khi Sài Gòn đứng trước lựa chọn: “phát triển hay giữ lại” thì giữ lại không chỉ là việc đa cảm cho người yêu kiến trúc, mà là phòng thủ đô thị cho tương lai. Bởi nếu không có cây, không có khoảng xanh, không có ký ức hình ảnh để bám víu, thì khi thiên tai, khi đô thị bị nóng lên, khi người dân cần chỗ để thở, ta sẽ nhận ra mình đã mất mất một phần không thể thay thế.
Vẫn là hình của . Phải gửi muôn lời cảm ơn đến các bạn đã cho phép tui sử dụng !