30/06/2026
*30 જૂન – હૂલ દિવસ : આદિવાસી સ્વાભિમાન અને બલિદાનનો દિવસ*
*ઉલગુલાન જોહાર*
આજે 30 જૂન. ભારતના ઈતિહાસનો એ દિવસ જ્યારે "કરો યા મરો" નો નારો સૌપ્રથમ આદિવાસી વીરોએ આપ્યો હતો. આ દિવસ એટલે *સંથાલ હૂલ દિવસ* અંગ્રેજ સામ્રાજ્યના પાયા હચમચાવી નાખનાર પ્રથમ જનક્રાંતિનો દિવસ.
- 1. હૂલ શું હતું ? અન્યાય સામેનો હુંકાર.
તારીખ : 30 જૂન, 1855
સ્થળ : ભગનાડીહ ગામ, સાહેબગંજ, આજનું ઝારખંડ
નેતૃત્વ કરનાર : સિદો મુર્મૂ અને કાન્હૂ મુર્મૂ : સંથાલ આદિવાસી ભાઈઓ
શું કારણ :
અંગ્રેજ, મહાજન અને જમીનદારોની ત્રણગાળી લૂંટ.
- દીકુઓ : બહારના વેપારી-જમીનદાર – 50% વ્યાજે પૈસા આપી જમીન પચાવી પાડતા.
- અંગ્રેજ પોલીસ : મહાજનોના ગુલામ બની આદિવાસી પર અત્યાચાર કરતી.
- રેલ્વે લાઈન : સંથાલોની જમીન પડાવી કુલી તરીકે મજૂરી કરાવાતી.
હૂલનો અર્થ : "હૂલ" એટલે સંથાલી ભાષામાં બળવો, ક્રાંતિ, આંદોલન. .
30 જૂન, 1855 ના રોજ 10,000 સંથાલોએ ભગનાડીહમાં સભા કરી પ્રતિજ્ઞા લીધી:
"અંગ્રેજો અમારી માટી છોડો, નહીં તો કરો યા મરો"
તીર-કામઠાં, કુહાડી, ઢોલ-નગારાં સાથે 50,000 સંથાલ યોદ્ધા જંગલમાંથી નીકળી પડ્યા.
- 2. હૂલની તાકાત : અંગ્રેજી હકૂમત હચમચી ગઈ.
1. છ મહિના સુધી સમાંતર સરકાર : બીરભૂમ, મુર્શિદાબાદ, ભાગલપુર, હજારીબાગ સુધી સંથાલ રાજ ચાલ્યું. અંગ્રેજ થાણા ફૂંકી માર્યા, જેલ તોડી કેદી છોડાવ્યા.
2. અંગ્રેજોની હાર : મેજર બરોઝ, લેફ્ટનન્ટ ટોટેનહામ જેવા અંગ્રેજ અધિકારી માર્યા ગયા. કંપની સરકારને "માર્શલ લો" લગાવવો પડ્યો.
3. શહીદી : સિદો મુર્મૂ ભગનાડીહમાં પકડાઈ ગયા – ઝાડ સાથે બાંધી ગોળીએ દીધા. કાન્હૂ મુર્મૂ ને ઉપરબંધા ગામમાં ફાંસી દીધી. ચાંદ-ભૈરવ, ફૂલો-ઝાનો નામની બે વીરાંગના સહિત 20,000 સંથાલ શહીદ થયા.
પરિણામ શું આવ્યું : અંગ્રેજો સમજી ગયા કે બંદૂકથી આદિવાસીને ડરાવી નહીં શકાય. મજબૂર થઈ 2 કાયદા બનાવ્યા:
1. સંથાલ પરગણા ટેનન્સી એક્ટ 1876 : સંથાલની જમીન બિન-સંથાલ ન ખરીદી શકે.
2. છોટાનાગપુર ટેનન્સી એક્ટ 1908 : આખા છોટાનાગપુરમાં આદિવાસી જમીનની સુરક્ષા. આજે પણ 5મી અનુસૂચિનો પાયો આ કાયદો છે.
- 3. દુનિયાએ શું કહ્યું સંથાલ હૂલ વિશે ?
1. કાર્લ માર્ક્સ – "નોટ્સ ઓન ઇન્ડિયન હિસ્ટ્રી" :
"સંથાલ હૂલ એ ભારતની પ્રથમ જનક્રાંતિ હતી. આ રાજા-મહારાજાનું યુદ્ધ નહોતું, ગરીબ ખેડૂત-આદિવાસીની સીધી ક્રાંતિ હતી. 1857 નો બળવો સિપાઈઓનો હતો, 1855 નો હૂલ પ્રજાનો હતો."
2. W.W. Hunter – બ્રિટિશ ઇતિહાસકાર – "Annals of Rural Bengal" :
"સંથાલોને 'આત્મસમર્પણ' શબ્દની ખબર જ નહોતી. જ્યાં સુધી યુદ્ધના ઢોલ વાગતા રહ્યા, ત્યાં સુધી દરેક સંથાલ લડ્યો. છેલ્લો સંથાલ જીવતો હતો ત્યાં સુધી જંગ ચાલુ રહ્યું. તેમની બહાદુરી જોઈ અંગ્રેજ સૈન્ય પણ દંગ રહી ગયું."
3. કલકત્તા રિવ્યુ 1856 : "સિદો-કાન્હૂ એ કોઈ લૂંટારા નહોતા, તેઓ પોતાના દેશ માટે લડનારા દેશભક્ત હતા."
- 4. 30 જૂન આજે કેમ ઉજવવો જોઈએ ? હૂલનો સંદેશ.
1. "જલ-જંગલ-જમીન" ની લડાઈ આજે પણ ચાલુ છે : 1855માં અંગ્રેજ-મહાજન હતા, 2026માં કોર્પોરેટ-માઈનિંગ કંપની છે. દુશ્મન બદલાયો, યુદ્ધ એનું એ.
2. એકતાનો પાઠ : સિદો-કાન્હૂ ભીલ-મુંડા-ઉરાંવ ને ભેગા કરી શક્યા હતા. આજે આપણે "હું રાઠવા, તું ભીલ" માં વહેંચાઈ ગયા છીએ. હૂલ ભૂલી ગયા એટલે જમીન જાય છે.
3. બંધારણીય હકનું મૂળ હૂલમાં છે : 5મી અનુસૂચિ, PESA, FRA 2006 : આ બધા કાયદાના બીજ સંથાલ હૂલમાં રોપાયા હતા. હૂલ ન થયું હોત તો આજે આદિવાસી પાસે કાયદાકીય ઢાલ પણ ન હોત.
4. "કરો યા મરો" નો સાચો અર્થ : ગાંધીજીએ 1942માં આ નારો આપ્યો. પણ 87 વર્ષ પહેલા 1855માં સિદો-કાન્હૂ એ આપ્યો હતો. આઝાદીની પહેલી ચિનગારી આદિવાસી જંગલમાંથી નીકળી હતી.
*શ્રદ્ધાંજલિ સંદેશ : હૂલ દિવસે શપથ*
*વીર શહીદ સિદો મુર્મૂ – કાન્હૂ મુર્મૂ ને કોટી કોટી જોહારાંજલી .*
*ચાંદ-ભૈરવ, ફૂલો-ઝાનો સહિત 20,000 અજાણ્યા શહીદોને ભાવપૂર્ણ જોહારાંજલી.*
આજના દિવસે આપણે 3 શપથ લઈએ:
1. ઇતિહાસ ભૂલશું નહીં : આપણા બાળકોને શીખવાડીશું કે આઝાદીની પહેલી લડાઈ આપણા પૂર્વજોએ લડી હતી.
2. એક થઈશું : જાતિ-પેટાજાતિ, પક્ષ-ધર્મ ભૂલી "આદિવાસી" તરીકે એક થઈશું. દુશ્મન બહાર છે, ઘરમાં નથી.
3. જમીન બચાવીશું : સિદો-કાન્હૂ એ જમીન માટે જાન આપ્યો. આપણે કાયદા, ગ્રામસભા અને એકતાથી જમીન બચાવીશું.
*"જ્યાં સુધી સંથાલ ઢોલ વાગતો રહેશે, ત્યાં સુધી સંથાલ લડતો રહેશે" : હંટરની આ લાઈન આજે પણ સાચી છે.*
*જ્યાં સુધી પીઠોરા-ભરાડી-માદળ વાગતા રહેશે, ત્યાં સુધી આદિવાસી ઝૂકશે નહીં.*
*હૂલ જોહાર, ઉલગુલાન જોહાર*
*આદિવાસી એકતા ઝિંદાબાદ*
