27/06/2026
ਪਵਨ ਗਿੱਲਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀਵਾਨ 'ਕਣੀਆਂ ਦੀ ਗੁਫ਼ਤਗੂ'
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾ ਵਸਿਆ ਪਵਨ ਗਿੱਲਾਂਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਰਬਾਂਗੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਦੋ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਦੋ ਨਾਵਲ, ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਇੱਕ ਦੋਹਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਰਚ ਰਹੇ ਪਵਨ ਗਿੱਲਾਂਵਾਲੇ ਦੀ 'ਕਣੀਆਂ ਦੀ ਗੁਫ਼ਤਗੂ' ਪਹਿਲੀ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ 122 ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਹਨ।
ਗ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਇਕਾਈ ਇੱਕ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਸ਼ਿਅਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤੁਕ ਨੂੰ 'ਮਿਸਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਿਅਰ ਨੂੰ 'ਮਤਲਾ' ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਿਅਰ ਨੂੰ 'ਮਕਤਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਹੀ 'ਬਹਿਰ' ਅਤੇ 'ਵਜ਼ਨ' ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਫ਼ੀਏ ਰਦੀਫ਼ ਦੀ ਬੰਦਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਅਰ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਰ ਸ਼ਿਅਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਆਰੰਭ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼ ਰਚੇ ਕਿੱਸਾ 'ਸੈਫ਼ੁਲ ਮਲੂਕ' (1864 ਈ.) ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ ਦੇ 1903 ਈ. ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਦੀਵਾਨ 'ਦੀਵਾਨਿ-ਕੁਸ਼ਤਾ' ਨੂੰ ਮੁਢਲਾ ਯਤਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆਹੈ।
ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਾਵਿ-ਜਗਤ ਦੀ ਉਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵਿਧਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਪਿਆਰੀ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੇ ਪਿਆਰ-ਮੁਹੱਬਤ ਦੀਆਂ ਵਲਗਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਰਹੱਸਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਹੈ। ਪਵਨ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਇਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਲਿਖਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਫ਼ੀਏ ਅਤੇ ਰਦੀਫ਼ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਤਪਾਉਣਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਰ ਸ਼ੇਅਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਕੀ ਮਿਲੇਗਾ 'ਪਵਨ',
ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤ ਦੇ, ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
(ਪੰਨਾ-35)
--੦--
ਮਿਟਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਉਮੈ ਨੂੰ,
ਕਿਉਂਕਿ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਭਗਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
(ਪੰਨਾ-44)
ਪਵਨ ਨੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ (ਬਹਿਰ-ਵਜ਼ਨ) ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰੁਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਂਤ ਵਗਦੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠੇ ਹੋਈਏ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਰ ਲਹਿਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਪਵਨ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੱਖ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਤਿਤਲੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਕੌੜੇ ਸੱਚਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਅੱਖਾਂ ਫੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦਾ ਦਰਦ, ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਤਿੜਕਣ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਾਇਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ 'ਪਰਵਾਸ' ਦੀ ਇੱਕ ਅਣਕਹੀ ਪੀੜ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਵਨ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਹੰਢਾਈ ਗਈ ਇਕੱਲਤਾ, ਵਤਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਹੇਰਵਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਤੜਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਜੇਕਰ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਰੰਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼-ਏ-ਬਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਵਨ ਕੋਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਚੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਜੇ ਜਜ਼ਬਾ ਹੋਵੇ ਅੰਦਰ, ਤਾਂ ਪੱਥਰ ਵੀ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੇ ਨੇ,
ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਹੌਸਲੇ ਦੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਤਦਬੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
(ਪੰਨਾ-50)
--੦--
ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਗੂੰਜਦਿਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ,
ਪਰ ਭਰੇ ਹੋਏ ਘੜੇ ਦਾ, ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
(ਪੰਨਾ-78)
ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਸਾਬਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।
ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਨਵੇਂ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ, ਜੋ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਵਨ ਨੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰ ਹੈ।
ਜੇ ਹੌਸਲਾ ਹੋਵੇ ਸੀਨੇ 'ਚ, ਤਾਂ ਰਾਹ ਖ਼ੁਦ ਬਣਦੇ ਨੇ,
ਕਿਉਂਕਿ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਅੱਗ, ਕਦੇ ਵੀ ਬਿਨ-ਪਛਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
(ਪੰਨਾ-55)
ਜੋ ਵੰਡਦਾ ਹੈ ਮੁਹੱਬਤਾਂ, ਆਪਣੀ ਝੋਲੀ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਕੇ,
ਉਹਦੇ ਵਰਗਾ ਜੱਗ ਤੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਪੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
(ਪੰਨਾ-81)
ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੇ ਪਾਠਕ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਭਰਵਾਂ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨਗੇ। ਪਵਨ ਦੀ ਇਹ ਸਾਹਿਤਕ ਤਪੱਸਿਆ ਸਫ਼ਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮੋਤੀ ਪਰੋਂਦੀ ਰਹੇ, ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਦੁਆ ਹੈ।
- ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਤਿਲਕ
ਸੰਪਰਕ : 98766-36159
ਮੰਗਵਾਉਣ ਲਈ ਸੰਪਰਕ
ਤਾਲਿਫ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਬਰਨਾਲਾ
9988440812
