13/07/2026
ਸਰਦਾਰ **ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ** ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ, ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ (ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿਪਾਹਸਾਲਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਓ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ 'ਤੇ ਇੱਕ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ:
# # # 1. ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦਾ ਜਨਮ 1791 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਧਰਮ ਕੌਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗੀ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।
# # # 2. 'ਨਲੂਆ' ਉਪਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ?
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ 'ਨਲੂਆ' ਜੁੜਨ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ 'ਤੇ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਖੂੰਖਾਰ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਡਰੇ, ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਜਬਾੜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਹਲਾਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ **'ਨਲੂਆ'** (ਰਾਜਾ ਨਲ ਵਰਗਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ) ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ।
>
# # # 3. ਮਹਾਨ ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜੰਗਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ:
* **ਕਸੂਰ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜਿੱਤ:** ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ।
* **ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਜਿੱਤ (1819):** ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੇ ਕਈ ਕੰਮ ਕੀਤੇ।
* **ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਜਿੱਤ (1834):** ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪੇਸ਼ਾਵਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਹਮਲਾਵਰ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਉਲਟਾ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦਰਰੇ (Khyber Pass) 'ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਰੁਕ ਗਏ।
# # # 4. ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਕੰਬਦੇ ਸਨ। ਪਠਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੰਨਾ ਖੌਫ਼ ਸੀ ਕਿ ਪਠਾਨ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਰੋਂਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, *"ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹਰੀਆ ਆ ਜਾਊਗਾ।"*
# # # 5. ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ (1837)
1837 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਬਿਮਾਰ ਸਨ, ਪਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਹ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ।
ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਫ਼ੌਜ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਨਾ ਉਠਾ ਸਕੇ।
ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਜਰਨੈਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਫ਼ੌਜੀ ਜਰਨੈਲਾਂ (Military Generals) ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।