11/06/2026
অসমৰ ভাষা আন্দোলন: হিন্দু আৰু মুছলমান বঙালীসকলৰ স্থিতি, ভূমিকা তথা ইতিহাস
অসমৰ ভাষা আন্দোলন আছিল নিজৰ মাতৃভাষাক চৰকাৰী স্বীকৃতি আৰু স্বাধিকাৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ এক ঐতিহাসিক তথা আবেগিক সংগ্ৰাম। এই আন্দোলন মূলতঃ অসমীয়া ভাষাক ৰাজ্যৰ একমাত্ৰ চৰকাৰী ভাষা হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া আৰু শিক্ষাৰ মাধ্যম কৰাৰ দাবীত গঢ়ি উঠিছিল। সাধাৰণ মানুহে সহজকৈ বুজিব পৰাকৈ এই সমগ্ৰ ইতিহাসটো প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰৰ মাজেৰে তলত আলোচনা কৰা হ’ল।
প্ৰশ্ন: অসমত ভাষা আন্দোলনৰ বীজ প্ৰকৃততে কেতিয়া আৰু কেনেকৈ ৰোপণ হৈছিল ?
১৮২৬ চনত ব্ৰিটিছে অসম নিজৰ অধীনলৈ নিয়াৰ পিছৰে পৰা এই সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছিল। প্ৰশাসনিক কাম-কাজ চলোৱাৰ সুবিধাৰ্থে ব্ৰিটিছে বংগদেশৰ পৰা বহুসংখ্যক বঙালীভাষী লোকক অসমলৈ চৰকাৰী কৰ্মচাৰী হিচাপে আনিছিল। এইসকল লোকৰ প্ৰৰোচনাত পৰি ব্ৰিটিছে ১৮৩৬ চনত অসমৰ স্কুল, কাৰ্যালয় আৰু আদালতৰ পৰা অসমীয়া ভাষা উঠাই দি তাৰ ঠাইত বঙালী ভাষা প্ৰৱৰ্তন কৰে। ইয়াৰ পিছত আনন্দৰাম ঢেকিয়াল ফুকন আৰু আমেৰিকান বেপ্টিষ্ট মিছনেৰীসকলৰ দৰে অসমীয়া বুদ্ধিজীৱীৰ আশ্ৰয়হীন প্ৰচেষ্টাত দীৰ্ঘদিন সংগ্ৰাম কৰাৰ পিছত, ১৮৭৩ চনতহে অসমীয়াই পুনৰ নিজৰ ভাষাক স্কুল-আদালতত ঘূৰাই পায়। এই ঘটনাই অসমীয়া মানুহৰ মনত নিজৰ ভাষাৰ অস্তিত্বক লৈ চিৰদিনৰ বাবে এক শংকা আৰু গভীৰ সজাগতাৰ সৃষ্টি কৰিছিল।
প্ৰশ্ন: ১৯৬০ চনত এই আন্দোলনে কিয় এক তীব্ৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল ?
ভাৰত স্বাধীন হোৱাৰ পিছত ১৯৫৬ চনত দেশজুৰি ভাষাৰ ভিত্তিত ৰাজ্যসমূহ পুনৰ গঠন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পিছৰে পৰা অসমতো অসমীয়া ভাষাক চৰকাৰী ভাষা কৰাৰ দাবী তীব্ৰতৰ হৈ পৰে। অসম সাহিত্য সভাই ১৯৫০ আৰু ১৯৫৯ চনত চৰকাৰক অসমীয়া ভাষাক একমাত্ৰ চৰকাৰী ভাষা কৰিবলৈ দাবী জনায়। একে সময়তে অসমীয়া থলুৱা যুৱক-যুৱতীসকলে ভাবিছিল যে অসমীয়া ভাষা চৰকাৰী ভাষা নহ’লে প্ৰশাসনিক আৰু চৰকাৰী চাকৰিৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁলোক নিজৰ ৰাজ্যতে পিছপৰি ৰ’ব। এই সময়ছোৱাত কটন কলেজৰ ছাত্ৰ সমাজৰ সক্ৰিয় নেতৃত্বত সমগ্ৰ অসমৰ ছাত্ৰ সমাজে এই আন্দোলনৰ বাবে ৰাজপথলৈ ওলাই আহিছিল। কিন্তু ১৯৬০ চনত যেতিয়া অসমীয়া ভাষাৰ সপক্ষে আন্দোলন তীব্ৰতৰ হয়, তেতিয়া অসমৰ বঙালীভাষী সমাজ আৰু পাহাৰীয়া জিলাসমূহৰ জনজাতীয় নেতাসকলে ইয়াৰ বিৰোধিতা কৰে। ইয়াৰ ফলত সমগ্ৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত উত্তেজনা বৃদ্ধি পায় আৰু ১৯৬০ চনৰ ৪ জুলাইত গুৱাহাটীত হোৱা তীব্ৰ প্ৰতিবাদৰ সময়ত আৰক্ষীৰ গুলীত কটন কলেজৰ ছাত্ৰাবাসৰ আবাসী ৰঞ্জিত বৰপূজাৰী নিহত হয়। শিৱসাগৰৰ এই ১৮ বছৰীয়া ছাত্ৰগৰাকীয়েই আছিল অসমৰ ভাষা আন্দোলনৰ সৰ্বপ্ৰথমগৰাকী মহান শ্বহীদ। পৰিস্থিতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ তদানিন্তন মুখ্যমন্ত্রী বিমলা প্ৰসাদ চলিহাৰ চৰকাৰে ১৯৬০ চনৰ ২৪ অক্টোবৰত বিধান সভাত ‘অসম চৰকাৰী ভাষা আইন, ১৯৬০’ গৃহীত কৰে, যাৰ জৰিয়তে অসমীয়া ভাষাই চৰকাৰী ভাষাৰ মৰ্যাদা লাভ কৰে।
প্ৰশ্ন: সেই সময়ত অসমীয়া ভাষাৰ সপক্ষে কোন কোন জাতি-জনগোষ্ঠীয়ে সমৰ্থন আগবঢ়াইছিল ?
এই আন্দোলনত অসমীয়া ভাষাৰ সপক্ষে ৰাজ্যখনৰ এক বৃহৎ সংখ্যক থলুৱা ধৰ্মীয় আৰু জনগোষ্ঠীয় সম্প্ৰদায়ে ঐক্যবদ্ধভাৱে সমৰ্থন আগবঢ়াইছিল। ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ অহম, কোঁচ-ৰাজবংশী, চুতীয়া, মৰাণ-মটক আদি খিলঞ্জীয়া সম্প্ৰদায়ৰ লগতে বড়ো, ৰাভা, মিচিং আৰু তিৱا আদি প্ৰধান ভৈয়ামৰ জনজাতিসকলে প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত অসমীয়া ভাষাৰ দাবীক সমৰ্থন কৰিছিল। ইয়াৰোপৰি অসমৰ অৰ্থনীতি আৰু সমাজ ব্যৱস্থাৰ অন্যতম চালিকা শক্তি চাহ জনগোষ্ঠীৰ লোকসকলে আৰু পৰম্পৰাগতভাৱে বাস কৰি অহা অসমীয়া হিন্দু, অসমীয়া মুছলমান তথা অসমীয়া শিখ সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলে একত্ৰিত হৈ এই সাংস্কৃতিক আন্দোলনৰ মূল চালিকা শক্তি হিচাপে কাম কৰিছিল। ভাষা আন্দোলনৰ ইতিহাসত আটাইতকে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছিল ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ চৰ-চাপৰি অঞ্চলত বাস কৰা মৈমনসিঙীয়া বা প্ৰব্ৰজনকাৰী মুছলমান সম্প্ৰদায়ে, যিসকলক ন-অসমীয়া বুলিও জনা যায়। তেওঁলোকে ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লতেই নিজৰ মাতৃভাষা ‘অসমীয়া’ বুলি ঘোষণা কৰিছিল আৰু ১৯৬০ চনৰ আন্দোলনৰ সময়তো বঙালী ভাষাৰ পৰিৱৰ্তে অসমীয়া ভাষাৰ দাবীক সম্পূৰ্ণ সমৰ্থন জনাইছিল, যাৰ ফলত অসমত অসমীয়াভাষী লোকৰ সংখ্যা গৰিষ্ঠসংখ্যক হৈ পৰিছিল।
প্ৰশ্ন: সেই সময়ত হিন্দু বঙালী আৰু মুছলমান বঙালীসকলৰ মানসিকতা আৰু স্থিতি কেনেকুৱা আছিল ?
সেই সময়ত হিন্দু বঙালী আৰু মুছলমান বঙালীসকলৰ মাজত থকা ভাষিক আৰু সামাজিক অনুভৱ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত আছিল। ধৰ্মীয়ভাৱে দুয়োটা সম্প্ৰদায়ৰে মূল ভাষা ‘বঙালী’ আছিল যদিও, অসমৰ ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিস্থিতিৰ বাবে তেওঁলোকে দুটা সুকীয়া ভাষাক সমৰ্থন কৰিছিল। হিন্দু বঙালীসকলে বঙালী ভাষাৰ সুৰক্ষা আৰু সম-অধিকাৰৰ সপক্ষে থিয় দিছিল, আনহাতে মুছলমান বঙালীসকলে অসমীয়া সমাজৰ সৈতে একাত্ম বা মিলি যোৱাৰ তীব্ৰ হেঁপাহেৰে অসমীয়া ভাষাক সমৰ্থন কৰিছিল। মুছলমান বঙালীসকলে বুজি পাইছিল যে অসমত স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিবলৈ আৰু খিলঞ্জীয়া সমাজৰ গ্ৰহণযোগ্যতা লাভ কৰিবলৈ হ’লে অসমীয়া ভাষা আৰু সংস্কৃতিক আঁকোৱালি লোৱাৰ বাহিৰে উপায় নাই, নহ’লে তেওঁলোকে সামাজিক বৰ্জনৰ সন্মুখীন হ’ব লাগিব। ইয়াৰ বিপৰীতে হিন্দু বঙালীসকলৰ মনত এক তীব্ৰ অনিৰাপত্তা আৰু শংকাৰ অনুভৱ আছিল। তেওঁলোকে ভাবিছিল যে কেৱল অসমীয়া ভাষাক চৰকাৰী কৰিলে তেоঁলোকৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয় লোপ পাব আৰু যুৱক-যুৱতীসকলে চৰকাৰী চাকৰিৰ সুযোগ হেৰুৱাব। মুছলমান বঙালীসকলে অসমীয়া ভাষাক সমৰ্থন কৰাৰ বাবেই ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত অসমীয়াভাষী লোকৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পায় আৰু ইয়াৰ ফলত বঙালী হিন্দুসকলৰ দাবী দুৰ্বল হৈ পৰে। এই লৈ হিন্দু বঙালী আৰু মুছলমান বঙালীসকলৰ মাজত এক স্পষ্ট সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক বিভাজন ঘটিছিল।
প্ৰশ্ন: ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু বৰাক উপত্যকাৰ হিন্দু বঙালীসকলৰ ভূমিকাৰ মাজত কি পাৰ্থক্য আছিল ?
ভৌগোলিক পাৰ্থক্যৰ বাবে ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু বৰাক উপত্যকাৰ হিন্দু বঙালী সমাজৰ ভূমিকা সম্পূৰ্ণ সুকীয়া আছিল। ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত থকা হিন্দু বঙালীসকলে অসমীয়া ভাষা আইনৰ বিৰোধিতা কৰাৰ ফলস্বৰূপে অসমীয়া আৰু বঙালী সমাজৰ মাজত প্ৰচণ্ড গোষ্ঠীগত হিংসাৰ সৃষ্টি হয়, যাক ‘বঙালী খেদাও’ নামেৰে জনা যায়। বিভিন্ন অঞ্চলত বঙালী হিন্দুসকলৰ ঘৰ-দুৱাৰ ধ্বংস কৰা হয় আৰু হাজাৰ হাজাৰ বঙালী হিন্দু লোক শৰণাৰ্থী হৈ পশ্চিমবংগলৈ পলাই যাবলৈ বাধ্য হৈছিল। অৱশ্যে হিংসাত্মক পৰিস্থিতি শান্ত হোৱাৰ পিছত লাহে লাহে তেওঁলোকে অসমীয়া ভাষা আৰু সংস্কৃতি আঁকোৱালি লয় আৰু নিজৰ সন্তানক অসমীয়া মাধ্যমৰ স্কুলত পঢ়ুৱাবলৈ আৰম্ভ কৰে। আনহাতে, বৰাক উপত্যকাত (কাছাৰ, কৰিমগঞ্জ আৰু হাইলাকান্দি) হিন্দু বঙালীসকল আছিল সংখ্যাগৰিষ্ঠ আৰু তেওঁলোকে অসমীয়া ভাষা আইনৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰি ১৯৬১ চনত এক ডাঙৰ প্ৰতিবাদী আন্দোলন গঢ়ি তোলে। ১৯৬১ চনৰ ১৯ মে’ত শিলচৰ ৰেল ষ্টেচনত হোৱা এক সত্যাগ্ৰহত আৰক্ষীৰ গুলীচালনাত ১১ গৰাকী বঙালীভাষী লোক নিহত হৈছিল, যাৰ ভিতৰত প্ৰথম মহিলা ভাষা শ্বহীদ কমলা ভট্টাচাৰ্যসহ বেছিভাগেই আছিল হিন্দু বঙালী। তেওঁলোকৰ এই আন্দোলনৰ বাবেই অৱশেষত চৰকাৰে আইনখন সংশোধন কৰি বৰাক উপত্যকাৰ বাবে বঙালী ভাষাক প্ৰশাসনিক ভাষা হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে। বিশেষভাৱে উল্লেখনীয় যে বৰাকত যেতিয়া বঙালী আন্দোলন চলিছিল, তেতিয়া বৰাকৰ থলুৱা অ-বঙালী জনগোষ্ঠী যেনে খিলঞ্জীয়া কছাৰী (ডিমাচা), মণিপুৰী আৰু থলুৱা মুছলমানসকলে একেলগ হৈ ‘শান্তি পৰিষদ’ গঠন কৰি অসমীয়া ভাষাৰ সপক্ষে থিয় দিছিল।
প্ৰশ্ন: ১৯৬০ চনৰ চৰকাৰী ভাষা আন্দোলনৰ পিছত পুনৰ কিবা ভাষিক আন্দোলন হৈছিল নেকি?
কেৱল ১৯৬০ চনতেই এই ভাষিক সংগ্ৰাম শেষ হোৱা নাছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৭২ চনত গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ে অধীনস্থ কলেজসমূহত অসমীয়া ভাষাক শিক্ষাৰ মাধ্যম কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱাত পুনৰ এক ‘মাধ্যমিক আন্দোলন’ গঢ়ি উঠিছিল। এই আন্দোলনতো অসমীয়া ভাষাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে কেইবাজনো ছাত্ৰই প্ৰাণ আহুতি দিছিল। ১৯৭২ চনৰ ৫ অক্টোবৰত দৰং জিলাৰ খাৰুপেটীয়াত আন্দোলনৰ বন্ধ সফল কৰিবলৈ যোৱাৰ সময়ত আক্ৰমণৰ বলি হৈ মঙলদৈৰ তৰুণ ছাত্ৰ মোজাম্মিল হকে ৬ অক্টোবৰত হাস্পতালত শেষ নিশ্বাস ত্যাগ কৰে আৰু তেওঁ আছিল মাধ্যম আন্দোলনৰ প্ৰথম শ্বহীদ। ইয়াৰ পিছদিনা অৰ্থাৎ ৭ অক্টোবৰত নগাঁও জিলাত মাধ্যম আন্দোলনৰ আন এজন সক্ৰিয় কৰ্মী অনিল বৰাক আন্দোলন বিৰোধী চক্ৰই অত্যন্ত নৃশংসভাৱে হত্যা কৰিছিল। সামৰণিত ক’ব পাৰি যে, অসমৰ ভাষা আন্দোলন কেৱল এক ৰাজনৈতিক যুঁজ নাছিল, ই আছিল থলুৱা অসমীয়া জাতি আৰু তেওঁলোকৰ সমৰ্থকসকলৰ পৰিচয়, সংস্কৃতি আৰু নিজৰ ভূমিত নিজৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰাৰ এক অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ ঐতিহাসিক সংগ্ৰাম।এইবাৰ সকলোবোৰ বানান সঠিক হৈছে নে নাই অনুগ্ৰহ কৰি পৰীক্ষা কৰি চাব। যদি এতিয়াও কিবা খেলি-মেলি দেখিছে, তেন্তে সেই নিৰ্দিষ্ট শব্দটো জনালে মই লগে লগে শুধৰাই দিম।
অসমৰ ভাষা আৰু জাতি গঠন প্ৰক্ৰিয়াত ন-অসমীয়া (মিঞা) মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ ঐতিহাসিক অৱদান
অসমৰ সামাজিক আৰু ভাষিক ইতিহাসত বিশেষকৈ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ অসমীয়া সমাজ গঠন প্ৰক্ৰিয়াত পূৰ্ববংগীয় মূলৰ বা মৈমনসিঙীয়া মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ (যিসকলক ন-অসমীয়া বা মিঞা বুলিও জনা যায়) অৱদান অতিকৈ তাৎপৰ্যপূৰ্ণ, ঐতিহাসিক আৰু উচ্চ আছিল।
অতীতৰ বুৰঞ্জী চালে দেখা যায় যে, পৰৱৰ্তী সময়ত হিন্দু বঙালীসকলে মুছলমান বঙালীসকলক যিকোনো কামতে কঠোৰভাৱে বিৰোধিতা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল আৰু বিভিন্ন ৰাজনৈতিক তথা সামাজিক মঞ্চত হিন্দু-মুছলমানৰ মেৰুকৰণ সৃষ্টি কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত বৰ্তমান সময়ত অসমীয়া সমাজৰ একাংশই মিঞা তথা মুছলমান বঙালীসকলৰ অসমৰ ভাষা আৰু জাতি গঠনৰ ক্ষেত্ৰত থকা মহান অৱদানৰ কথাবোৰ পাহৰি গৈছে। কিন্তু বাস্তৱিক সত্যটো এয়ে যে, ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লতেই তেওঁলোকে সৰ্বসন্মতভাৱে নিজৰ মাতৃভাষা ‘অসমীয়া’ বুলি পঞ্জীয়নভুক্ত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত অসমত অসমীয়াভাষী লোকৰ সংখ্যা রাতিলৈকে বৃদ্ধি পায় আৰু অসমীয়া ভাষাই সংখ্যাগৰিষ্ঠ লোকৰ ভাষা হিচাপে আইনগত মৰ্যাদা লাভ কৰাৰ পথ সুগম হয়। ১৯৬০ চনৰ ভাষা আন্দোলন আৰু ১৯৭২ চনৰ মাধ্যম আন্দোলনতো তেওঁলোকে নিজৰ স্বাৰ্থ ত্যাগ কৰি অসমীয়া ভাষাৰ দাবীক সম্পূৰ্ণ সমৰ্থন জনাইছিল।
তেওঁলোকে কেৱল কাগজ-পত্ৰতেই নিজক অসমীয়া বুলি চেনাকি দি ক্ষান্ত থকা নাছিল, বৰঞ্চ নিজৰ গাঁও আৰু চৰ-চাপৰি অঞ্চলসমূহত নিজা প্ৰচেষ্টাৰে শ শ অসমীয়া মাধ্যমৰ বিদ্যালয় স্থাপন কৰিছিল। তেওঁলোকৰ সন্তানসকলে অসমীয়া ভাষাতে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰি বৰ্তমান সময়ত অসমীয়া সাহিত্য, সাংবাদিকতা, কলা আৰু শিক্ষা জগতলৈ উল্লেখনীয় অৱদান আগবঢ়াই আহিছে। শংকৰী সংস্কৃতি, বিহু আৰু অসমীয়া সমাজৰ লোক-উৎসৱসমূহকো এই সম্প্ৰদায়ে আদৰি লৈ বৃহত্তৰ অসমীয়া জাতীয় জীৱনৰ অংশীদাৰ হৈ পৰিছে।
তদুপৰি, অসমৰ কৃষি অৰ্থনীতিক স্বাৱলম্বী কৰি তোলাৰ ক্ষেত্ৰত এই কঠোৰ পৰিশ্ৰমী জনসমষ্টিৰ অৱদান অনন্য। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বান-গৰাখহনীয়াৰ সৈতে যুঁজি চৰ-চাপৰিৰ দুৰ্গম অঞ্চলসমূহত মৰাপাট, ধান আৰু বিভিন্ন শস্য-পাচলিৰ খেতি কৰি তেওঁলোকে অসমৰ খাদ্য সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈ আহিছে। অতীতৰ কঠিন সময়ত মিঞা বা মুছলমান বঙালী সম্প্ৰদায়ে অসমীয়া ভাষা আৰু সংস্কৃতিক নিঃচৰ্তভাৱে আঁকোৱালি নোলোৱা হ’লে আজি ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত অসমীয়া ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ স্বাধিকাৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰাটো অধিক প্ৰত্যাহ্বানমূলক হ’লহেঁতেন। সেয়েহে, বৃহত্তৰ অসমীয়া জাতি গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়াত তেওঁলোকৰ এই অৱদানক সদায় এক উচ্চ আৰু সন্মানীয় স্থানত ৰখা হয়।
✍️ লিখক:চামচুল হক
প্ৰাক্তন সাধাৰণ সম্পাদক, নেমছু (কেন্দ্ৰীয় সমিতি)
