11/09/2026
कुशे औँसी र बुबाको मुख हेर्ने दिनको महत्त्व र महिमा
सनातन धर्म र संस्कृतिमा कुशे औँसीको विशेष धार्मिक, आध्यात्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व रहेको छ। भाद्र शुक्ल पक्षको औँसीका दिन मनाइने यस पर्वलाई 'कुशोत्पाटिनी औँसी' पनि भनिन्छ। यस दिन वर्षभरि गरिने देवकार्य, पितृकार्य र धार्मिक अनुष्ठानहरूमा प्रयोग गरिने पवित्र धातु/वनस्पति मानिने कुश उखेलेर (उकासेर) घरमा भित्र्याउने परम्परा रहेको छ।
यसका साथै नेपालमा यो दिनलाई बुबाको मुख हेर्ने दिन (पितृ दिवस) को रूपमा पनि श्रद्धाका साथ मनाइन्छ।
कुशको महिमा र धार्मिक महत्त्व
शास्त्र अनुसार कुशलाई त्रिदेवको प्रतीक मानिन्छ। कुनै पनि पूजा, यज्ञ, श्राद्ध वा धार्मिक अनुष्ठान कुशविना निष्फल हुन्छ भन्ने मान्यता छ।
पवित्रता: कुशलाई अति पवित्र मानिन्छ। यसमा अमृतको अंश रहने भएकाले यसलाई 'अमृतसम्भवा' पनि भनिन्छ।
कुशको महिमा दर्शाउने संस्कृत श्लोक:
कुशाः काशाः शरा दुर्वा विश्वामित्रश्च वल्लजाः।
सप्तैते दर्भजातयः सर्वैः कार्याः कराग्रतः॥
अर्थ: कुश, काश, शर, दुबो, विश्वामित्र, र वल्लज — यी सात प्रकारका दर्भ (तृण) हरू अति पवित्र हुन्छन् र यिनलाई शुभ कार्यमा हाथमा धारण गर्नुपर्छ।
१. कुशे औँसीमा कुश उखेल्ने (सङ्कलन गर्ने) मन्त्र र नियम
शास्त्र अनुसार कुशे औँसीकै दिन उखेलिएको कुश मात्र वर्षभरि हुने देवकार्य र पितृकार्यका लागि योग्य हुन्छ। अन्य दिनमा उखेलिएको कुश ३ हप्ता वा १ महिनामा बासी मानिन्छ भने औँसीका दिन विधिपूर्वक उखेलिएको कुश वर्षभरि शुद्ध र फलदायी रहन्छ।
कुश उखेल्नुअघि र उखेल्दा भन्नुपर्ने मन्त्र:
विरञ्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठिन्निसर्गज।
नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्त्ययनो भव॥
अर्थ: हे दर्भ (कुश)! तिमी ब्रह्माजीसँगै उत्पन्न भएका हौ, परमात्माको सृष्टि हौ। तिमीले हाम्रा सम्पूर्ण पाप र विघ्नहरू नष्ट गरी हामीलाई कल्याण प्रदान गर।
नियम: कुश उखेल्दा हातमा कपडा वा कपडाको घेरा राखेर, सूर्योदयपछि र मध्याह्नभन्दा अघि "हुँ फट्" उच्चारण गर्दै एकै पटकमा (टुक्र्याउन नपाई) जरासहित उखेल्नुपर्छ।
पितृ सम्मान (बुबाको मुख हेर्ने दिन)
कुशे औँसीको अर्को मुख्य पाटो भनेको जीवित तथा मृत दुवै पितृप्रतिको श्रद्धा अर्पण हो।
जीवित बुबाको पूजा: यस दिन सन्तानहरूले आफ्ना बुबालाई मनपर्ने मीठो-मसिनो खानेकुरा, फलफूल र वस्त्र उपहार दिएर ढोग-प्रणाम गरी आशीर्वाद लिन्छन्।
दिवङ्गत बुबाको स्मरण: बुबा नहुनेहरूले पवित्र तीर्थस्थल वा नदी किनारमा गई पितृको नाममा तर्पण, पिण्डदान र श्राद्ध गर्दछन्। त्यसैले यसलाई 'गोकर्णे औँसी' पनि भनिन्छ।
पितृ महिमा श्लोक:
पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता हि परमं तपः।
पितरि प्रीतिमापन्ने प्रीयन्ते सर्वदेवताः॥
अर्थ: बुबा नै स्वर्ग हुनुहुन्छ, बुबा नै धर्म हुनुहुन्छ र बुबा नै परम तपस्या हुनुहुन्छ। बुबा प्रसन्न हुनुभयो भने सम्पूर्ण देवी-देवताहरू स्वतः प्रसन्न हुन्छन्।
कुशे औँसीले एकातिर प्रकृतिसँग जोडिएको अति उपयोगी वनस्पति 'कुश' को संरक्षण र धार्मिक प्रयोगलाई निरन्तरता दिन्छ भने अर्कोतिर जन्म दिने बुबाप्रतिको दायित्व, श्रद्धा र कृतज्ञता प्रकट गर्ने उच्च संस्कारको बोध गराउँछ।
आजको यस पावन तथा विशेष पर्वमा सम्पूर्ण पितृहरूको आशीर्वाद हामी सबैमा बनिरहोस्, सबैको कल्याण होस्, र समाजमा सुख, शान्ति अनि समृद्धि कायम रहोस्।
सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद्दुःखभाग्भवेत्॥
- पण्डित धीरज न्यौपाने
