30/08/2026
కామం – క్రోధం.
దుర్గుణాలా? దైవశక్తులా?
ధర్మగ్రంథాలలో కామం, క్రోధం మనిషి పతనానికి దారితీసే దుర్గుణాలుగా చెప్పబడతాయి.
మనం కూడా చిన్నప్పటి నుంచీ అదే వింటూ వస్తున్నాం.
కానీ కొంచెం లోతుగా పరిశీలిస్తే, ఈ రెండింటిలోనూ ఒక శక్తి దాగి ఉందని అర్థమవుతుంది.
సృష్టిలోని ఏ భావానికైనా ఒక ప్రయోజనం ఉంటుంది.
ఆ భావాన్ని మనిషి ఎలా నియంత్రిస్తాడు, ఏ దిశలో వినియోగిస్తాడు అన్నదే దాని ఫలితాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.
కామం అంటే కేవలం ఇంద్రియ కోరిక మాత్రమే కాదు. మనసుకు నచ్చినదాన్ని పొందాలనే ఆకాంక్ష, అభిలాష కూడా కామ స్వరూపమే.
అదే ఆకాంక్ష ధర్మబద్ధమైన లక్ష్యాల వైపు నడిపితే అది పురోగతికి కారణమవుతుంది. కానీ అదుపు తప్పి స్వార్థం, వ్యామోహం, ఇంద్రియాసక్తి వైపు నడిపితే అదే మనిషి పతనానికి కారణమవుతుంది.
అలాగే క్రోధం కూడా ఒక శక్తి.
మనకు అనుకూలంగా ఉన్నదానిపట్ల కలిగే ప్రీతిని ‘రాగం’ అనవచ్చు. మనకు ప్రతికూలంగా ఉన్నదానివల్ల కలిగే అసహనాన్ని ‘క్రోధం’ అనవచ్చు.
అయితే అనుకూలత, ప్రతికూలతలు సాపేక్షమైనవి.
మన స్వార్థానికి భంగం కలిగిందని కలిగే కోపం పతనానికి దారి తీస్తుంది. కానీ ఆత్మరక్షణకు, ధర్మరక్షణకు, సమాజ శ్రేయస్సుకు అవసరమైన ఆగ్రహం మాత్రం ఒక శక్తిగా మారుతుంది.
క్రోధం – ఒక ఆయుధం
క్రోధాన్ని ఒక ఆయుధంగా భావిస్తే, దాన్ని ఎలా ఉపయోగించాలో తెలిసినవాడే నిజమైన విజేత. కత్తి ఒకటే. దాన్ని హంతకుడు ఉపయోగిస్తే ప్రాణహాని కలుగుతుంది. అదే కత్తిని వైద్యుడు శస్త్రచికిత్సకు ఉపయోగిస్తే ప్రాణరక్షణ జరుగుతుంది.
క్రోధం కూడా అంతే.
అన్యాయం జరుగుతున్నప్పుడు, బలహీనులపై దౌర్జన్యం జరుగుతున్నప్పుడు, ధర్మానికి భంగం కలుగుతున్నప్పుడు కూడా మౌనంగా ఉండటం గొప్ప సహనం కాదు. అధర్మాన్ని అడ్డుకునే ధైర్యం కూడా ధర్మంలో భాగమే. అయితే ఆ ఆగ్రహం వ్యక్తిగత ద్వేషంగా మారకూడదు. హింసకు హింసతోనే సమాధానం ఇవ్వాలనే ఉన్మాదంగా మారకూడదు.
వీలైనంతవరకు హింసకు తావులేకుండా సమస్యను పరిష్కరించడానికి క్రోధశక్తిని వినియోగించాలి.
సర్పం కథ చెప్పే గొప్ప నీతి ~
ఒకసారి ఒక సర్పం తన దారిలో కనిపించిన ప్రతి వ్యక్తినీ కాటువేస్తూ భయపెడుతూ ఉండేది. ఆ మార్గంలో వెళ్తున్న ఒక మహర్షి ఆ సర్పాన్ని మందలించి, శాంతి, సహనం, అహింస యొక్క గొప్పతనాన్ని బోధించాడు.
మహర్షి మాటలను శిరసావహించిన సర్పం ఎవ్వరినీ కాటు వేయడం మానేసింది.
కొంతకాలానికి ఆ దారిలో వెళ్లిన మహర్షికి, గాయాలతో ఉన్న ఆ సర్పం కనిపించింది. తన పరిస్థితిని చూసి సర్పం బాధపడుతూ, “మీ మాట విని ఎవరినీ కాటు వేయకుండా ఉండిపోయాను. అందరూ నన్ను బలహీనంగా భావించి రాళ్లతో కొట్టారు” అని వాపోయింది.
అప్పుడు మహర్షి చిరునవ్వుతో ఇలా హితవు పలికాడు:
“కాటువేయవద్దని చెప్పాను. కానీ బుసకొట్టవద్దని ఎక్కడ చెప్పాను?”
ఈ చిన్న కథలో ఎంతో గొప్ప జీవన సత్యం ఉంది.
అహింస అంటే బలహీనత కాదు. సహనం అంటే చేతకానితనం కాదు. అవసరమైనప్పుడు మన శక్తిని, మన ఉనికిని, మన ప్రతిఘటనను తెలియజేయాలి. కానీ దాన్ని హింసగా మార్చకూడదు.
ధర్మరక్షణలో ఉగ్రత్వం ~
పురాణాలలో కూడా ధర్మరక్షణ కోసం దైవం ఉగ్రరూపాన్ని ధరించిన సందర్భాలు ఎన్నో కనిపిస్తాయి.
మహిషాసురుని దౌర్జన్యాలను చూసి దేవతలలో ఉద్భవించిన ఆగ్రహం, వారి అంతర్గత శక్తిని వెలికితీసింది. ఆ దైవిక శక్తుల సమాహారమే దుర్గాదేవిగా అవతరించి మహిషాసురుని సంహరించింది.
అలాగే హిరణ్యాక్షుడు, హిరణ్యకశిపుడు వంటి అధర్మశక్తులు లోకాన్ని బాధించినప్పుడు, విశ్వరక్షకుడైన శ్రీమహావిష్ణువు వరాహ, నరసింహాది ఉగ్రరూపాలను ధరించాడు.
ఇక్కడ ఉగ్రత్వం వ్యక్తిగత కోపం కాదు. ధర్మాన్ని నిలబెట్టడానికి అవసరమైన దైవిక శక్తి.
అందుకే క్రోధాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేయాల్సిన భావంగా కాకుండా, నియంత్రించి ధర్మకార్యానికి వినియోగించాల్సిన శక్తిగా అర్థం చేసుకోవాలి.
కోపం మనల్ని నడపకూడదు ~
క్రోధం విషయంలో అత్యంత ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే—క్రోధం మన స్వభావంగా మారకూడదు.
ప్రతిదానికీ కోపపడటం, చిన్న విషయానికే మండిపడటం, మాటలతో ఇతరులను గాయపరచడం, చేతలతో హింసించడం—ఇవి క్రోధాన్ని నియంత్రించలేని స్థితికి సూచనలు.
కోపం వచ్చినప్పుడు మనిషి తనను తాను కోల్పోతే, ఆ కోపం అతన్ని నడిపిస్తుంది. కానీ మనిషి కోపాన్ని తన ఆధీనంలో ఉంచగలిగితే, అదే కోపం ఒక సాధనంగా మారుతుంది.
అందుకే కోపాన్ని అనుభవించడం ఒక విషయం; కోపానికి బానిస కావడం మరో విషయం.
కోపం వచ్చినప్పుడు వెంటనే మాటతోనో, చేతలతోనో స్పందించకుండా కాసేపు ఆలోచించగలగడం గొప్ప నిగ్రహం.
కోపాన్ని అభినయించడం – తన్మయత్వం కాదు
పిల్లలు తప్పు చేసినప్పుడు తల్లిదండ్రులు మందలించాలి. విద్యార్థి తప్పు చేసినప్పుడు గురువు సరిదిద్దాలి. ఉద్యోగి తప్పు చేసినప్పుడు అధికారి అవసరమైన క్రమశిక్షణను పాటించాలి.
కానీ అందుకోసం కోపంతో తన్మయం కావాల్సిన అవసరం లేదు.
తప్పును సరిదిద్దడానికి అవసరమైనంత కఠినత్వాన్ని ప్రదర్శించాలి. కానీ వ్యక్తిపై ద్వేషంతో వ్యవహరించకూడదు.
“కోపం వచ్చినప్పుడు నిగ్రహించుకోవాలి; అవసరమైనప్పుడు కోపాన్ని తెచ్చుకొని కార్యాన్ని సాధించాలి” అనే భావం ఇక్కడ ఎంతో సముచితమైనది.
నిజమైన నిగ్రహం అంటే కోపం ఎప్పుడూ రాకపోవడం కాదు. కోపం వచ్చినా దాని మీద మనకు అధికారం ఉండటం.
కామం కూడా అంతే ~
కామాన్ని కూడా ఇదే దృష్టితో చూడాలి. ప్రతి కోరిక చెడ్డది కాదు. జీవితంలో ఎదగాలనే కోరిక, జ్ఞానం సంపాదించాలనే కోరిక, ధర్మాన్ని ఆచరించాలనే కోరిక, సమాజానికి సేవ చేయాలనే ఆకాంక్ష—ఇవన్నీ మనిషిని ముందుకు నడిపించే శక్తులే.
కానీ కోరికకు వివేకం లేకపోతే అది వ్యామోహంగా మారుతుంది. వ్యామోహం పెరిగితే విచక్షణ తగ్గుతుంది. విచక్షణ తగ్గితే అధర్మానికి దారులు తెరుచుకుంటాయి.
కాబట్టి కామాన్ని అణచడం కంటే, దానికి సరైన దిశను చూపడం ముఖ్యం.
శక్తి మంచిదీ కాదు – చెడ్డదీ కాదు
అగ్ని వంట చేస్తుంది; అదే అగ్ని ఇల్లు కాల్చగలదు.
నీరు జీవాన్ని నిలబెడుతుంది; అదే నీరు వరదగా మారితే విధ్వంసం చేస్తుంది.
అలాగే కామం, క్రోధం కూడా స్వతహాగా మనిషి చేతిలో ఉన్న శక్తులే. వాటి దిశ, పరిమాణం, ప్రయోజనం వాటి ఫలితాన్ని నిర్ణయిస్తాయి.
స్వార్థం కోసం ఉపయోగించిన క్రోధం పతనానికి దారి తీస్తుంది. ధర్మం కోసం నియంత్రితంగా ఉపయోగించిన ఆగ్రహం అన్యాయాన్ని అడ్డుకోవచ్చు.
అదుపు లేని కామం బంధనమవుతుంది. వివేకంతో నడిపిన ఆకాంక్ష అభివృద్ధికి మార్గమవుతుంది.
ముగింపు ~
కామం, క్రోధాలను పూర్తిగా మనిషి నుంచి తొలగించడం సాధ్యం కాకపోవచ్చు; అవసరమూ లేదు. అసలు సాధన ఏమిటంటే వాటికి మనపై అధికారం ఇవ్వకుండా, వాటిపై మనకు అధికారం కలిగి ఉండటం.
కోపం మన చేతిలో ఉండాలి; మనం కోపం చేతిలో ఉండకూడదు.
కోరిక మన ప్రయాణానికి ఇంధనం కావాలి; మన ప్రయాణానికి సంకెళ్లు కాకూడదు.
అన్యాయాన్ని చూసి స్పందించే ధైర్యం ఉండాలి. కానీ ఆ స్పందన ద్వేషంగా మారకూడదు. కోరిక ఉండాలి. కానీ అది వ్యామోహంగా మారకూడదు. కఠినత్వం అవసరమైన చోట ఉండాలి. కానీ క్రూరత్వానికి తావు ఉండకూడదు.
కామం–క్రోధాలు శత్రువులుగా మారేది అవి అదుపు తప్పినప్పుడు మాత్రమే.
అదుపులో ఉన్నప్పుడు అవే మనిషి జీవితానికి శక్తులుగా మారగలవు.
అందుకే ధర్మమార్గంలో నడిచే మనిషి చేయవలసినది కామాన్ని, క్రోధాన్ని నాశనం చేయడం కాదు—వాటిని జయించి, వివేకంతో, ధర్మబద్ధంగా, లోకహితానికి ఉపయోగించుకోవడం.
స్వస్తి ~
