04/02/2026
■ ২০২৬ চনৰ বাজেট আৰু ভাৰতৰ স্বাস্থ্য খণ্ড
ভাৰতবৰ্ষৰ স্বাস্থ্য খণ্ডৰ বাবে ২০২৬ বৰ্ষটো নিঃসন্দেহে এক সন্ধিক্ষণ। শেহতীয়াকৈ কেন্দ্ৰীয় বাজেটত ঘোষণা কৰা কেইবাখনো অভিলাষী আঁচনি আৰু নীতিগত পৰিৱৰ্তনে দেশৰ স্বাস্থ্য সেৱাৰ ক্ষেত্ৰখনত এক নতুন দিগন্তৰ সূচনা কৰাৰ ইংগিত দিছে। কিন্তু এই চৰকাৰী নথিভুক্ত প্ৰতিশ্ৰুতিবোৰৰ আঁৰত লুকাই থকা বাস্তৱৰ ছবিখন কিমান আশাব্যঞ্জক, সেই সম্পৰ্কে ফঁহিয়াই চোৱাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আহি পৰিছে। ২০২৬ বৰ্ষৰ বাজেটে ‘বায়’ ফাৰ্মা শক্তি’ আৰু জ্যেষ্ঠ নাগৰিকৰ বাবে আয়ুস্মান ভাৰতৰ সম্প্ৰসাৰণৰ দৰে পদক্ষেপৰ জৰিয়তে ভাৰতক ‘বিশ্বৰ ফাৰ্মাচী’ৰ পৰা ‘বিশ্বৰ গৱেষণাগাৰ’লৈ উন্নীত কৰাৰ স্বপ্ন দেখিছে। কিন্তু প্ৰশ্ন হয়, যিখন দেশত এতিয়াও গ্ৰাম্য চিকিৎসালয়ত বিশেষজ্ঞ চিকিৎসকৰ অভাৱে হাহাকাৰ সৃষ্টি কৰিছে আৰু চৰকাৰী স্বাস্থ্য ব্যয় জিডিপিৰ এক নগণ্য শতাংশত আৱদ্ধ, তেনে ক্ষেত্ৰত এই ‘ডিজিটেল’ আৰু ‘উচ্চ প্ৰযুক্তি’ৰ সপোনে সাধাৰণ জনতাৰ জীৱনলৈ প্ৰকৃত পৰিৱৰ্তন আনিব পাৰিবনে?
বাজেটত ঘোষণা কৰা ‘বায়’ ফাৰ্মা শক্তি’ আঁচনিখনৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় ঔষধ উদ্যোগক কেৱল জেনেৰিক ঔষধ উৎপাদনৰ পৰা আঁতৰাই আনি উচ্চ মূল্যৰ ‘বায়’লজিক্স’ আৰু ‘বায়’ছিমিলাৰ’ নিৰ্মাণৰ দিশলৈ লৈ যোৱাৰ যি প্ৰয়াস কৰা হৈছে, সি অৰ্থনৈতিক দৃষ্টিভংগীৰ পৰা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। বৰ্তমান বিশ্ব বজাৰত কৰ্কট ৰোগ আৰু অট'-ইমিউন ৰোগৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় এই ঔষধসমূহৰ চাহিদা বৃদ্ধি পাইছে। কিন্তু এই উদ্যোগিক উত্তৰণৰ সমান্তৰালভাৱে ভাৰতীয় ঔষধৰ মানদণ্ডক লৈ শেহতীয়াকৈ আন্তৰ্জাতিক পৰ্যায়ত যি প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈছে, সেয়াও আমি উপেক্ষা কৰিব নোৱাৰো। গাম্বিয়া, উজবেকিস্তান আৰু আনকি ভাৰতৰ নিজৰ ভূখণ্ডতে বিষাক্ত কফ চিৰাপ সেৱন কৰি শিশুৰ মৃত্যু হোৱাৰ ঘটনাই আমাৰ ঔষধ নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থাৰ শিথিলতাকে উদঙাই দিছে। ‘চেণ্ট্ৰেল ড্ৰাগছ ষ্টেণ্ডাৰ্ড কণ্ট্ৰ’ল অৰ্গেনাইজেশ্যন’ আৰু ৰাজ্যিক ড্ৰাগ কণ্ট্ৰ’লাৰসকলৰ মাজত সমন্বয়ৰ অভাৱে এই সংকটক অধিক ঘনীভূত কৰিছে। বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ মানদণ্ডৰ সৈতে সংগতি ৰাখি উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়া কঠোৰ নকৰিলে কেৱল পুঁজিৰ আবণ্টনে ভাৰতৰ ‘বিশ্বৰ ফাৰ্মাচী’ৰ হেৰোৱা বিশ্বাস ঘূৰাই আনিব নোৱাৰিব।
আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে ভাৰতৰ জনগাঁথনিৰ দ্ৰুত পৰিৱৰ্তন আৰু ৰোগৰ প্ৰকৃতি সলনি হোৱা। আজিৰ ভাৰতত সংক্ৰামক ৰোগতকৈ অসংক্ৰামক ৰোগ যেনে- ডায়েবেটিছ, উচ্চ ৰক্তচাপ আৰু কৰ্কট ৰোগে এক নীৰৱ মহামাৰীৰ ৰূপ লৈছে। আইচিএমআৰৰ শেহতীয়া তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত ১০ কোটিৰো অধিক লোক ডায়েবেটিছত আক্ৰান্ত। এই পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ চৰকাৰে ৭০ বছৰ বা ততোধিক বয়সৰ জ্যেষ্ঠ নাগৰিকসকলক ‘আয়ুস্মান বয় বন্দনা’ আঁচনিৰ আওতালৈ অনাৰ সিদ্ধান্তক আদৰণি জনাব লাগিব। ই মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ পেঞ্চনভোগী পৰিয়ালসমূহক কিছু সকাহ দিব। কিন্তু সমস্যাৰ মূল শিপাডাল হ’ল মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ লোকসকল, যিসকলে দৰিদ্ৰ সীমাৰেখাৰ তলতো নপৰে আৰু নিজৰ খৰচত ব্যক্তিগত বীমা ক্ৰয় কৰিবলৈও সক্ষম নহয়। নেচনেল হেল্থ একাউণ্টছৰ তথ্যই দেখুৱাইছে যে ভাৰতত এতিয়াও চিকিৎসাৰ বাবে মানুহে নিজৰ পকেটৰ পৰা কৰা খৰচ যথেষ্ট বেছি, যিয়ে প্ৰতি বছৰে লাখ লাখ লোকক দৰিদ্ৰতাৰ গৰাহলৈ ঠেলি দিয়ে। এই ‘পকেট খৰচ’ হ্ৰাস কৰিবলৈ কেৱল বীমা আঁচনিয়েই যথেষ্ট নহয়, ইয়াৰ বাবে চৰকাৰী চিকিৎসালয়সমূহৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু ঔষধৰ যোগান নিশ্চিত কৰাটো অপৰিহাৰ্য।
বাজেট আৰু নীতিৰ এই কথাবোৰৰ বিপৰীতে গ্ৰাম্য স্বাস্থ্য সেৱাৰ ছবিখন কিন্তু এতিয়াও মৰ্মান্তিক। ‘গ্ৰাম্য স্বাস্থ্য পৰিসংখ্যা’ৰ তথ্যই দেখুৱাইছে যে গ্ৰাম্য ভাৰতৰ সামূহিক স্বাস্থ্য কেন্দ্ৰসমূহত প্ৰয়োজনীয় বিশেষজ্ঞ চিকিৎসকৰ প্ৰায় ৮০ শতাংশ পদেই খালি হৈ আছে। যেতিয়া দেশৰ গৰিষ্ঠসংখ্যক মানুহ গাঁৱত বাস কৰে, তেতিয়া কেৱল চহৰকেন্দ্ৰিক চিকিৎসা ব্যৱস্থা আৰু ‘ডিজিটেল হেল্থ’ বা ‘ইউ-উইন’ (U-WIN) পৰ্টেলেৰে গ্ৰাম্য ৰাইজক কিমান সকাহ দিব পাৰিব, সেয়া সন্দেহৰ আৱৰ্তত। চিকিৎসালয়ৰ ঘৰ আছে, কিন্তু ডাক্তৰ নাই; ডাক্তৰ আছে, কিন্তু পৰীক্ষাগাৰ নাই— এই বিসংগতি দূৰ কৰিবলৈ ‘পাব্লিক হেল্থ মেনেজমেণ্ট কেডাৰ’ গঠনৰ প্ৰস্তাৱ এটা ইতিবাচক পদক্ষেপ হ’ব পাৰে, যিয়ে চিকিৎসকসকলক প্ৰশাসনিক কামৰ বোজাৰ পৰা মুক্ত কৰি ৰোগী সেৱাত মনোনিৱেশ কৰাত সহায় কৰিব। কিন্তু ইয়াৰ বাবে কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ মাজত এক সুদৃঢ় বুজাবুজি আৰু সহযোগিতাৰ প্ৰয়োজন। সংবিধানৰ সপ্তম অনুসূচী অনুসৰি স্বাস্থ্য ৰাজ্যৰ বিষয় হ'লেও, নীতি নিৰ্ধাৰণ আৰু পুঁজিৰ আবণ্টনত কেন্দ্ৰৰ ভূমিকাই নিৰ্ণায়ক।
বিত্তীয় দিশটোৰ পৰা চাবলৈ গলে, জিডিপিৰ তুলনাত চৰকাৰী স্বাস্থ্য ব্যয়ৰ পৰিমাণ এতিয়াও হতাশাজনক। ২০২৫-২৬ বৰ্ষৰ বাজেটত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ স্বাস্থ্য খণ্ডৰ বাবে আবণ্টন জিডিপিৰ মাত্ৰ ০.২৯ শতাংশ বুলি তথ্যত উল্লেখ কৰা হৈছে, যিটো নেচনেল হেল্থ পলিচিৰ ২.৫ শতাংশ লক্ষ্যৰ কাষলৈও যোৱা নাই। ব্ৰিকছ দেশসমূহ বা আমাৰ চুবুৰীয়া দেশ ভূটান বা শ্ৰীলংকাৰ তুলনাতো ভাৰতৰ জনমূৰি চৰকাৰী স্বাস্থ্য ব্যয় বহু তলত। অৰ্থনৈতিক সমীক্ষা আৰু বিভিন্ন আন্তৰ্জাতিক প্ৰতিবেদনতো এই বিষয়টো বাৰে বাৰে আঙুলিয়াই দিয়া হৈছে। কম বিনিয়োগেৰে বিশ্বৰ শক্তিশালী অৰ্থনীতি হোৱাৰ সপোন দেখাটো কিমান দূৰ বাস্তৱসন্মত, সেয়া চৰকাৰে বিচাৰ কৰা উচিত। কেৱল ব্যক্তিগত খণ্ডৰ চিকিৎসালয় বা বীমা কোম্পানীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি এখন ১৩০ কোটি জনতাৰ দেশৰ স্বাস্থ্য সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিব নোৱাৰি।
আনহাতে, ভৱিষ্যতৰ সংকট হিচাপে থিয় দিয়া ‘এণ্টিমাইক্ৰ’বিয়েল প্ৰতিৰোধ’ বা ‘ছুপাৰবাগ’ৰ সমস্যাটোকো এইবাৰ গুৰুত্ব সহকাৰে লোৱা হৈছে। আইচিএমআৰৰ গৱেষণাই দেখুৱাইছে যে সাধাৰণ সংক্ৰমণৰ চিকিৎসাও এতিয়া এণ্টিবায়টিকৰ অপপ্ৰয়োগৰ বাবে কঠিন হৈ পৰিছে। এই ক্ষেত্ৰত ‘ৱান হেল্থ’ দৃষ্টিভংগী— অৰ্থাৎ মানুহ, প্ৰাণী আৰু পৰিৱেশৰ স্বাস্থ্যক একেলগে চোৱাৰ নীতি— গ্ৰহণ কৰাটো সময়ৰ আহ্বান। কিন্তু ইয়াৰ সফল ৰূপায়ণৰ বাবে কৃষি, পশুপালন আৰু স্বাস্থ্য মন্ত্ৰালয়ৰ মাজত তথ্য আদান-প্ৰদানৰ এক সুশৃংখল ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাটো জৰুৰী।
২০২৬ বৰ্ষৰ বাজেট আৰু স্বাস্থ্য নীতিসমূহে এক আধুনিক আৰু প্ৰযুক্তি-নিৰ্ভৰ স্বাস্থ্য ব্যৱস্থাৰ সপোন দেখুৱাইছে। কিন্তু ভাৰতৰ স্বাস্থ্য খণ্ডৰ প্ৰকৃত প্ৰত্যাহ্বান কেৱল নতুন আঁচনি ঘোষণা কৰাত নাই, আছে সেইবোৰৰ সঠিক ৰূপায়ণত। ‘ডিজিটেল ইণ্ডিয়া’ৰ জিলিকনিয়ে যাতে গ্ৰাম্য ভাৰতৰ ভঙা চিকিৎসালয় আৰু চিকিৎসকৰ অভাৱক ঢাকি নাৰাখে, তাৰ প্ৰতি চৰকাৰ সজাগ হোৱা উচিত। স্বাস্থ্য কেৱল ‘সামাজিক খৰচ’ নহয়, ই দেশৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰগতিৰ মূল আধাৰ। যেতিয়ালৈকে চৰকাৰী চিকিৎসালয়ত দুখীয়া ৰোগীয়ে বিনা চিকিৎসাত বা ঔষধৰ অভাৱত প্ৰাণ হেৰুৱাবলগীয়া নহয়, তেতিয়ালৈকে যিকোনো ‘অমৃত কাল’ৰ বাজেটে সাধাৰণ মানুহৰ বাবে বিশেষ অৰ্থ বহন নকৰে। এতিয়া প্ৰয়োজন কেৱল ঘোষণাৰ নহয়, আন্তৰিক প্ৰচেষ্টা আৰু কাঠামোগত সংস্কাৰৰ।
