10/09/2026
समुद्रा.... तुला या कवितासंग्रहाचे ज्येष्ठ साहित्यिक विकास भावे यांनी लिहिलेले परीक्षण मंगळवारच्या साप्ताहिक वृत्त प्रकाश मध्ये प्रकाशित झाले आहे.
कवितासंग्रहाची दखल घेऊन अत्यंत अभ्यासपूर्ण आणि संवेदनशील परीक्षण लिहिल्याबद्दल विकास भावे यांचे मनःपूर्वक आभार. तसेच या परीक्षणाला आपल्या साप्ताहिकातून स्थान दिल्याबद्दल साप्ताहिक वृत्त प्रकाशचे संपादक यांचेही मनःपूर्वक धन्यवाद!
*निसर्गाशी तादात्म्य पावणाऱ्या कविता - "समुद्रा.... तुला"*
"एक आभाळ झुकलेलं", "अनुबंधाच्या प्रार्थना", "ब्रह्मसोपान", "मातृधरा", "सूर्यसंज्ञेत मी", "शिशिर येण्यापूर्वी", "मनघराच्या खिडकीतून" असे सात कवितासंग्रह, "रानाच्या वेली गाती" - ललितबंध तसेच "ह्या नभाने ह्या भुईला दान द्यावे" हा समीक्षा ग्रंथ अशी साहित्य संपदा स्वतःच्या नावावर असलेल्या डॉ रेषा आकोटकर यांचा "समुद्रा.... तुला" हा सुंदर कवितासंग्रह माझ्या वाचनात आला. या कवितासंग्रहात वैविध्यपूर्ण अशा एकूण ७८ कविता असून बऱ्याच कवितांमधून डॉ रेषा यांची परमेश्वरवरची अढळ श्रद्धा आणि निसर्गाशी तादात्म्यता दिसून येते. त्यापैकी काही कवितांचा घेतलेला हा परामर्ष!
आनंद शोधत माणूस दाही दिशांना फिरत राहतो पण कवयित्री रेषा यांना सापडला आहे "नित्यानंद, या आनंदाची शुचिता .... या आनंदाचा बिंदू" या नित्यानंदाची अनुभूती घेत "मी अनुभूतीच्या अथांगतेत थांबले आहे" ईश्वरस्वरूपाशी कवयित्री इतकी तल्लीन झाली आहे की "ईश्वराचं नादब्रह्म मला ऐकू येत आहे" असं त्या कवितेच्या शेवटी लिहितात. "मी नामाची वाहिनी आहे" या वाक्याने नामजपाचं महत्व त्यांनी पटवून दिलं आहे. (नामाची वाहिनी पान नं ११)
भोवतालच्या परिसराकडे डोळसपणे पाहायला शिकाल तर "कधी कधी सत्यही गुरु होऊ शकतं" तर "जीवनमूल्यांची बेरीज कुणाची वहिवाट होऊ शकते" अंधार पाहिला की रात्रीच्या अंधारात जायला मन घाबरतं, पहाटेचा अंधार मात्र "काही क्षणांनी उजाडणार आहे" असा सकारात्मक संदेश देतो. त्या संदेशाबरोबर आलेली "वाऱ्याची हलकी झुळूकही मग मन प्रसन्न करून जाते." (भावजग पान नं १२)
सकाळ झाली की आपण झोपेतून जागे होतो पण पहाट आणि सकाळ यांच्यामध्ये येणारा झुंजुमुंजुचा प्रहर! या प्रहरी "अनंताला पक्षी साद घालत होते" आणि सांगत होते "हा प्रहर आमचा होता". झुंजुमुंजुची ही वेळा अनुभवताना रेवाजी लिहितात "हा ऋतू, हा प्रहर माझ्या बंद डोळ्यात आहे, तसा माझ्या ह्रदयात आहे, या भावसमाधीत मी गच्च भरलेली आहे." असाधारण असा हा अनुभव या कवितेतून आपल्याही प्रत्ययास येतो. (फुटवे पान नं १३)
चंद्र आणि पृथ्वी यांचं नातं बहिण भावाचं आहे अशी एक कविकल्पना आहे हे खरं असलं तरी रेवाजी मात्र या कवितेत वेगळंच काही सांगू पहातायत. "पृथ्वीवरची आल्हाददायकता (म्हणजे) तुझंच रुप होतं" असं चंद्राला सांगून "तुझ्या अस्तित्वाने तिच्या (पृथ्वीच्या) रात्री आश्वस्थ झाल्यात.... तुझ्या या संजीवक सामर्थ्याने पृथ्वी विपुला झाली .... तिच्या या स्वातंत्र्याचा आणि सहिष्णुतेचा तूच दाता आहे" असं त्या चंद्राला सांगतायत. एक वेगळ्या ढंगाची कविता वाचल्याचा आनंद आपल्याला या कवितेतून मिळतो. (कैवल्याची गोष्ट पान नं १५)
रेवाजींनी भक्तीभावाची नवी व्याख्या "माझ्या आयुष्याची दु:ख वगळून उरलेली मिळकत" अशी केली आहे (आईच्या गावातून पान नं १४) याच भक्तीभावामुळे त्यांना येणारा अनुभव शब्दांत मांडताना "ही मुक्त खेळी तू खेळतोस (आणि) कमालीचे साहस आणि कमालीचा धीर" या दोन्ही गोष्टींबरोबरच तू "माझ्यात चेतनत्व पेरत जातो" या शब्दांत त्यांनी त्या जगन्नियंत्याचे आभार मानले आहेत. (मुक्त खेळी पान नं १७)
चंद्र आणि पृथ्वी यांच्यातील वेगळ्या संबंधांची कविता जशी आपण पाहिली तशीच समुद्र आणि चंद्र यांचं नातं उलगडणाऱ्या या कवितेत रेवाजी लिहितात "समुद्राचा व चंद्राचा प्रवास मी पाहत होते.... तेथे चंद्राने समुद्राला व .... समुद्राने चंद्राला दिलेली आश्वासने होती.... व त्यांचा जगावेगळा न्यास" त्या रात्रीचं वर्णन "ओली वाळू व समुद्र.... ती भरती ती ओहोटी.... आणि तो चंद्र..... त्याच्या साक्षीत चमचमणाऱ्या चांदण्या" या शब्दांत व्यक्त झालं आहे. रेवाजींची निरीक्षण शक्तीच या ओळींमधून प्रत्ययाला येते. (चंद्रकोर हसत होती पान २१)
पावसाची जोरदार सर आली की छत्री नसेल तर आपण आडोशाला उभे राहतो पण निसर्गाकडे बारकाईने पाहणाऱ्या रेवाजींच्या मात्र लक्षात येतं ते म्हणजे "ती (सर) गेल्यावर.... पक्ष्यांनी, कवितेने पळवाटा काढल्या .... सारं रान बोडखं झालंय हिरवळीशिवाय" आणि म्हणून तर "उघड न दार सरी .... येऊ दे ना तुझ्यात.... तुझी ओली दरवळ मला चिंब करते .... तेंव्हा हा श्रावण..... परत परत यावा वाटतो ग" अशी त्यांनी तिला आर्त साद घातली आहे. (हो ना सरी पान २३)
निसर्गाशी संवाद साधू पहाणाऱ्या रेवाजींनी आकाशाशी संवाद साधला तेंव्हा त्यांच्या लक्षात आलं "सृष्टीची चित्रे तयार होत होती" पण त्याला स्पर्श होता अज्ञाताच्या कुंचल्याचा म्हणूनच ती "सृष्टीचित्रे संवादापलीकडची होती" असं त्या लिहितात. सृष्टीच्या सृजनाशी रेवाजी एवढ्या एकरुप झाल्यात की "ही सारी आवर्तने माझ्या अंगांगातून प्रवाहित होताना कळत जातं.... मी नदी आहे.... सारी तत्वे एकाचवेळी माझ्यात फुटून येताना वाटतं मी हवा आहे" (ती अंगभर खेळून घेते पान नं २४)
काही काही विधानं रेवाजी अगदी सहजपणे लिहून जातात. आता याच ओळी पहा ना "जीवन बदललं की स्वप्नं बदलतात.... जसा वयाबरोबर विचार" हे आपल्याही आयुष्यात घडतं पण लक्षात येतं ते अशा छोट्याशा ओळींमधून. वसंत ऋतूच्या आगमनाची चाहूल "मेघ गर्जत होता.... तो वसंताचे गाणे गायला...व सरींवर सरी धरणीवर कोसळायला तो तत्पर होता....." निसर्गाशी जन्मजात नातं असल्यामुळे पुढे त्या लिहितात "ढग बोलत असतात... रान हसत असते.... वारे आल्हाद घेऊन वाहत असतात.... नावीन्यातील नवीनता पृथ्वीला झोके देत असते." वसंताच्या आगमनाचं इतकं सुंदर रुप म्हणजेच "माझं जग असतं" जे मला खुणावून सांगतं "वसंत आला अंगणी" (वसंत आला अंगणी पान नं २५-२६)
आपल्या डोळ्यांना बाहेरच्या जगात पाहिल्यावर समजतं "वारा वाहत असतो.... नद्या झुळझुळत असतात.... निसर्ग फुलला असतो" पण इथे रेवाजींना वेगळंच काही सांगायचं आहे. त्या सांगतायत आपल्या आत (अंतर्मनात) डोकावून पहा जिथे "मनाच्या आंदोलनाची एक बाग असते" आणि आपण "डोळ्यांनी आपल्या मनाचा तळ पहायचा असतो.... आतला आवाज ऐकायचा असतो" (आजचा दिवस पान नं २८)
प्रत्येक कवी कधी ना कधीतरी पहाट या विषयावर कविता करतोच करतो. पण पहाटे उठून बाहेर पडलं तर आपल्याला काय बदल जाणवतो? रेषाजी लिहितात "प्रसन्न पहाटे सुलभ श्वासांची लय जपताना.... किती मोठा परीघ आपला होऊन जातो (कारण) हा परीघ आपला असतो .... केवळ आपला... तेथे श्वासांचं अधिराज्य असतं....तेथे आपण गर्भश्रीमंत ठरतो." आणि या प्रसन्न समयाच्या साक्षीने "निश्चयाच्या उन्नयनात आम्ही आमचे स्वतंत्र पीठ उभे करतो.... आणि आमचा झुला अधिक उंच जातो " (प्रसन्न पहाटे पान नं ३२-३३)
निसर्गात जी पंचमहाभूत तत्वं आहेत त्याच तत्वांनी आपलं शरीरही बनलं आहे पण निसर्गाच्या सान्निध्यात राहूनही निसर्गापासून दूर जाणाऱ्या समाजाविषयी विधान करताना रेषाजी लिहितात "उत्कटता, प्रफुल्लता, तेजस्विता.... आतल्या आत दडवून.... नुसतंच फुगतात माणसे.... चैतन्याचा परिचय.... त्यांना करून घ्यायचा नसतो" माणसाला "हिरवळीचं माहात्म्य नाही" असं जरी असलं तरीही "अवकाश व झाडे.... हेच पाथेय होऊन जाते .... जीवनाला अमर करण्याचे" असा स्पष्ट उल्लेख रेषाजींनी कवितेच्या शेवटी केला आहे. (अवकाश व झाडे पान नं ३४-३५)
आजच्या समाजाचं प्रतिबिंब अधोरेखित करताना रेषाजी लिहितात "उद्योग, विकासवाढीचा वेग सरकत गेला.... माणूस यंत्रासारखा, मनही यंत्र बनलेले.... चक्क्या फिरत राहिल्या, वाण पडत गेले..... प्रत्येकालाच जेता व्हायचे होते.... विश्वविजेता" पण विश्वविजेता होण्यासाठी "येथे नव्हता तो विचार, नव्हती ती प्रणाली.... कमतरता होती वचनांची.... गरज होती चैतन्यप्रवाहाची....." पण रेषाजींच्या मते खरी "गरज होती विवेकानंदांची, गरज होती गांधींची" आजच्या घडीला समाज कुठे चालला आहे याचं उत्कृष्ट चित्रण या कवितेत केलं आहे. (गरज होती गांधींची पान नं ३६-३७)
संग्रहातील कविता वाचल्यावर लक्षात येतं की रेषाजींची परमेश्वरावर नितांत श्रध्दा आहे त्यामुळे या कवितांना एक वेगळंच परिमाण प्राप्त झालं आहे तसंच "निसर्गाशी माझं जन्मजात नातं" असंही त्यांनी एका ठिकाणी म्हंटलं आहे. निसर्गाची विविध रूपं आणि परमेश्वराविषयीचा भक्तिभाव, कृतज्ञता, समाज चित्र, समुद्राचं दान, सर्व काही या कवितांमधून विशेषत्वाने प्रगट झालंय त्यामुळे या कविता आपोआपच आपल्या मनात उतरत जातात.
पद्मश्री गिरीश प्रभुणे सरांची अभ्यासपूर्ण प्रस्तावना या संग्रहाला लाभली असून कवितासंग्रहाची पाठराखण (blurb) करताना ते लिहितात "रेषा आकोटकर यांची कविता.... आपलीच आपल्यात सामावून जाणारी.... गवताचा सृजनकोंब जसा सहज खडकाचा अस्तर चिरून बाहेर मुक्त अवकाशात डोकावतो तशी ही कविता मनाच्या अवकाशात लाटांवर लाटा.... रेषांवर रेषा अंकित करते. एकामागोमाग एक कवितेच्या वाटेनं आपण पुढे जातो.... तरंगत काही आभाळाला गवसणी घालत तर कधी खोल खोल अर्थाच्या सतत निसटणाऱ्या नव्या संकल्पनेचा तळ कवटाळत.... स्वप्नांच्या तरंगातून वास्तवाच्या वाटा शोधत 'रेषा' यांची कविता आपल्याला जीवनदर्शन घडवते. रेषा आकोटकर यांच्या इतर काव्यसंग्रहांप्रमाणेच 'समुद्रा.... तुला' हा काव्यसंग्रह एका वेगळ्या भावविश्वात घेऊन जातो."
काहीतरी वेगळं वाचण्याची अनुभूती घ्यायची असेल तर चित्रकार सतीश घोंगडे यांचं सुंदर मुखपृष्ठ असलेला आणि डिंपल पब्लिकेशनने प्रकाशित केलेला हा आगळावेगळा कवितासंग्रह तुम्ही जरूर वाचायला हवा.
😊 विकास मधुसूदन भावे
पुस्तकाचे नाव - समुद्रा.... तुला - डॉ रेषा आकोटकर
पृष्ठे - १२२ मूल्य - रू ३००/-
प्रकाशक - डिंपल पब्लिकेशन
#समुद्रातुला #कवितासंग्रह #विकासभावे #वृत्तप्रकाश #मराठीकविता #मराठीसाहित्य #पुस्तकपरीक्षण #डिंपलपब्लिकेशन
