10/08/2026
👉🏻 *ST आरक्षणासाठी संघर्ष : आता आश्वासन नाही, कृती हवी!*
👉🏻 *बंजारा समाजाच्या प्रश्नांवर राजकारण किती दिवस?*
👇
आदरणीय भिमराव भाऊ जाधव, आपण जे बोलत आहात ते केवळ राजकीय वक्तव्य नाही, तर समाजाच्या आजच्या वास्तवाचे प्रतिबिंब आहे. आपले म्हणणे अनेकांना कटू वाटू शकते; काहींना ते राजकीयदृष्ट्या अस्वस्थ करणारेही वाटू शकते. मात्र, समाजाच्या प्रश्नांवर प्रामाणिकपणे बोलायचे असेल, तर सत्याला सत्य आणि चुकीला चूक म्हणण्याची हिंमत ठेवावीच लागेल.
आज समाजासमोर सर्वांत मोठा प्रश्न केवळ आरक्षणाचा नाही. प्रश्न आहे *समाजाच्या प्रश्नांकडे पाहण्याच्या राजकीय मानसिकतेचा.*
वर्षानुवर्षे समाजातील सर्वपक्षीय नेते, पुढारी आणि राजकीय व्यक्तींनी समाजाच्या भावनांचा, मतांचा आणि एकजुटीचा आपल्या राजकीय फायद्यासाठी वापर केला, अशी भावना आज समाजातील अनेक लोकांमध्ये निर्माण झालेली आहे. निवडणुकीच्या काळात समाज महत्त्वाचा होतो. समाजाच्या मतांची किंमत वाढते. समाजाच्या नावाने बैठका होतात, आश्वासने दिली जातात, मोठमोठी भाषणे केली जातात.
*पण निवडणूक संपल्यानंतर ?*
*समाजाचे प्रश्न कुठे जातात ?*
*समाजाच्या हक्कांसाठी रस्त्यावर उतरलेल्या कार्यकर्त्यांच्या मागे कोण उभे राहते ?*
ज्यांनी आपल्या आयुष्याचा वेळ, पैसा, श्रम आणि कधी कधी स्वतःचे आरोग्य धोक्यात घालून समाजासाठी संघर्ष केला, त्यांच्या त्यागाची दखल किती जण घेतात ?
*हा प्रश्न आज प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्याची गरज आहे.*
*मी केलेले उपोषण हे राजकीय स्टंट नव्हते.*
ST आरक्षणाच्या मागणीसाठी मी केलेले जल व अन्नत्याग आमरण उपोषण ही माझ्यासाठी कोणतीही प्रसिद्धी मिळवण्याची संधी नव्हती. तो माझ्या समाजाच्या हक्कासाठी केलेला संघर्ष होता.
त्या काळात माझी तब्येत किती खालावली होती, माझी शारीरिक अवस्था कशी झाली होती, हे मी सांगून कोणावर उपकार दाखवत नाही. कारण समाजासाठी केलेल्या संघर्षाची जाहिरात करणे हा माझा उद्देश कधीच नव्हता. पण ज्यांनी हे सर्व प्रत्यक्ष पाहिले आहे, त्यांना वस्तुस्थिती माहीत आहे. *भिमराव भाऊ जाधव आपण स्वतः त्या उपोषणाचे साक्षीदार आहात. आपल्या सहकाऱ्यांनी माझी परिस्थिती प्रत्यक्ष पाहिली आहे.*
म्हणूनच आज जेव्हा ST आरक्षणाच्या प्रश्नावर चर्चा होते, तेव्हा माझ्या मनात एकच प्रश्न निर्माण होतो. *ज्याने प्रत्यक्ष संघर्ष केला, त्याच्या पाठीशी उभे राहणे इतके कठीण का असावे ?*
*चाळीसगावासह महाराष्ट्रातील राजकीय नेत्यांनी आत्मपरीक्षण करण्याची वेळ आली आहे.*
चाळीसगावातील राजकारणाकडे पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. समाजासाठी कोणी प्रामाणिकपणे काम करत असेल, स्वतःचा वेळ देत असेल, लोकांना संघटित करत असेल, प्रश्न मांडत असेल आणि समाजाच्या हक्कांसाठी संघर्ष करत असेल, तर त्याला राजकीय पाठबळ देण्याऐवजी काही जण आधी हा विचार करतात की,
*“हा पुढे गेला तर ?”*
*“हा मोठा झाला तर ?”*
*“उद्या याचे राजकीय महत्त्व वाढले तर ?”*
आणि मग समाजाच्या प्रश्नापेक्षा व्यक्तीच्या वाढीचा राजकीय हिशोब सुरू होतो. जर अशी मानसिकता खरोखर अस्तित्वात असेल, तर ती केवळ एका व्यक्तीची किंवा एका पक्षाची समस्या नाही. *ही संपूर्ण समाजाच्या भवितव्याची समस्या आहे.* कारण समाजासाठी काम करणाऱ्या व्यक्तीला मोठे करण्याची भीती वाटत असेल, तर समाज मोठा कसा होणार ?
*समाजाचा प्रश्न व्यक्तीपेक्षा मोठा असतो.*
- *माझी भूमिका अगदी स्पष्ट आहे.*
- *मला कोणाची खुर्ची हिसकावून घ्यायची नाही.*
- *मला कोणत्याही नेत्याला खाली खेचायचे नाही.*
- *मला कोणत्याही पक्षाविरोधात वैयक्तिक राजकारण करायचे नाही.*
आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे,
*मला चाळीसगावातून आमदारकीची निवडणूक लढवायची नाही.* माझ्या या भूमिकेचा चुकीचा अर्थ काढण्याची गरज नाही. माझे राजकारण पदासाठी नाही; माझा संघर्ष समाजाच्या प्रश्नांसाठी आहे.
उद्या समाजातील एखादी सक्षम, प्रामाणिक आणि सर्वसामान्यांच्या प्रश्नांसाठी लढणारी व्यक्ती पुढे येत असेल, तर तिच्या पाठीशी प्रामाणिकपणे उभे राहण्याची माझी तयारी आहे. *कारण समाजामध्ये नेतृत्वाची कमतरता नसते. कमतरता असते ती नेतृत्वाला निःस्वार्थपणे साथ देणाऱ्या मानसिकतेची.*
*ST आरक्षणाचा प्रश्न निवडणुकीपुरता मर्यादित राहू नये.*
*ST आरक्षणाचा प्रश्न हा निवडणूक आली की आठवणारा मुद्दा नसावा.*
हा प्रश्न समाजाच्या अनेक पिढ्यांच्या भवितव्याशी जोडलेला आहे. शिक्षण, रोजगार, आर्थिक विकास, सरकारी संधी, सामाजिक प्रतिनिधित्व आणि पुढील पिढीचे भविष्य—या सर्व बाबींशी आरक्षणाचा प्रश्न जोडलेला आहे.
म्हणून या प्रश्नावर केवळ भाषणे करून उपयोग नाही. समाजातील सर्व राजकीय पक्षांनी, सर्व नेत्यांनी आणि सर्व सामाजिक संघटनांनी एकत्र बसून *कायदेशीर, घटनात्मक आणि लोकशाही मार्गाने* या विषयावर ठोस भूमिका घ्यायला हवी.
- *मतभेद असतील तर असू द्या.*
- *पक्ष वेगळे असतील तर असू द्या.*
- *राजकीय विचार वेगळे असतील तरी चालतील.*
पण
- *समाजाचा प्रश्न आला की आपण एकत्र उभे राहू शकतो का ?*
हा खरा प्रश्न आहे.
*नेत्यांनी कार्यकर्त्याला प्रतिस्पर्धी समजू नये.*
आज समाजातील अनेक तरुण पुढे येऊ इच्छितात. त्यांना समाजासाठी काहीतरी करायचे आहे. त्यांना अन्यायाविरोधात आवाज उठवायचा आहे. त्यांना आपल्या समाजासाठी नेतृत्व करायचे आहे. *पण जर प्रत्येक नव्या कार्यकर्त्याकडे संभाव्य राजकीय प्रतिस्पर्धी म्हणून पाहिले गेले, तर समाजामध्ये नवीन नेतृत्व निर्माण होणार कसे ?*
ज्येष्ठ नेत्यांनी तरुणांना थांबवण्याऐवजी त्यांना मार्गदर्शन करायला हवे.
*त्यांच्या चुका दाखवाव्यात.*
*त्यांना अनुभव द्यावा.*
*त्यांना व्यासपीठ द्यावे.*
आणि सर्वांत महत्त्वाचे,
*त्यांच्या प्रामाणिक प्रयत्नांना पाठबळ द्यावे.* कारण आजचा कार्यकर्ता उद्याचा नेता असतो. आज त्याला दाबले, तर उद्या समाजाकडे नेतृत्वाची कमतरता भासेल.
*व्यक्ती मोठी होण्यापेक्षा समाज मोठा झाला पाहिजे.*
माझ्या मते राजकारणाचे अंतिम उद्दिष्ट हे एखाद्या व्यक्तीला मोठे करणे नसावे. समाजाला मोठे करणे हे उद्दिष्ट असावे. एखादा कार्यकर्ता पुढे गेला म्हणून समाज कमजोर होत नाही. उलट समाजातून दहा प्रामाणिक कार्यकर्ते पुढे आले, तर समाजाची ताकद वाढते. म्हणूनच “हा मोठा होईल का ?” हा प्रश्न विचारण्याऐवजी,
*“हा समाजासाठी काय करू शकतो ?”* हा प्रश्न विचारण्याची गरज आहे.
*समाजाला वापरण्याची नव्हे, समाजासाठी उभे राहण्याची वेळ.*
समाजातील लोक आता केवळ भाषणे ऐकून समाधानी राहणार नाहीत. लोक प्रश्न विचारतील.
हिशोब मागतील. आश्वासनांची पूर्तता झाली का, हे पाहतील. समाजाच्या नावावर मत मागणाऱ्यांना समाजाच्या प्रश्नांवर काय भूमिका घेतली, हेही विचारले जाईल.
ही लोकशाहीची प्रक्रिया आहे. यामध्ये कोणाचाही अपमान नाही. पण प्रश्न विचारणे हा प्रत्येक नागरिकाचा अधिकार आहे.
*समाज हा कोणत्याही राजकीय पक्षाची मतपेढी नाही.*
समाजातील प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःचा विचार आहे, स्वतःचे मत आहे आणि स्वतःचा राजकीय निर्णय घेण्याचा अधिकार आहे. त्यामुळे समाजाला केवळ निवडणुकीच्या वेळी आठवणे आणि नंतर विसरणे ही मानसिकता बदलली पाहिजे.
*माझी भूमिका आजही स्पष्ट आहे.*
मी ST आरक्षणाच्या मागणीसाठी आजही तयार आहे. उद्या आवश्यकता भासली तरी संघर्ष करण्यास तयार आहे. लोकशाही मार्गाने, संविधानिक मार्गाने आणि कायदेशीर मार्गाने समाजाच्या हक्कासाठी आवाज उठवण्यास मी मागे हटणार नाही.
पण,
- *हा संघर्ष कोणत्याही व्यक्तीविरोधात नसावा.*
- *हा संघर्ष कोणत्याही पक्षाविरोधात नसावा.*
- *हा संघर्ष समाजाच्या हक्कासाठी असावा.*
आणि म्हणूनच चाळीसगावातील सर्व वरिष्ठ नेत्यांना माझी एकच विनंती आहे,
*कृपया व्यक्ती पाहू नका; मुद्दा पाहा.*
*पक्ष पाहू नका; समाज पाहा.*
*राजकीय फायदा पाहू नका; समाजाचे भवितव्य पाहा.*
जर माझ्याकडून काही चूक झाली असेल तर ती दाखवा. माझ्या भूमिकेशी मतभेद असतील तर चर्चा करा. माझ्या आंदोलनाच्या पद्धतीशी असहमती असेल तर पर्यायी मार्ग सांगा. *पण समाजाच्या प्रश्नासाठी उभ्या राहिलेल्या व्यक्तीला केवळ राजकीय समीकरणांमुळे दुर्लक्षित करू नका.*
*आज गरज आहे ती अंतर्मुख होण्याची*
आज प्रत्येक वरिष्ठ नेत्याने स्वतःला एक प्रश्न विचारावा,
*“मी समाजासाठी किती केले?”*
आणि त्याचबरोबर दुसरा प्रश्नही—
*“समाजासाठी प्रामाणिकपणे काम करणाऱ्या किती लोकांच्या पाठीशी मी उभा राहिलो ?”* या दोन प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे मिळाली, तर समाजाच्या राजकारणाचे चित्र बदलू शकते.
*कारण समाजाला आता केवळ नेते नकोत. समाजाला समाजासाठी जगणारे नेतृत्व हवे आहे.* समाजाला केवळ भाषण करणारे लोक नकोत. समाजाला संकटाच्या काळात मैदानात उतरून उभे राहणारे लोक हवेत. समाजाला केवळ निवडणुकीतील आश्वासने नकोत. *समाजाला कृती हवी आहे.*
*शेवटी एवढेच म्हणेन...*
- मी कोणाच्याही विरोधात वैयक्तिक वैर ठेवत नाही.
- माझा संघर्ष कोणाच्या खुर्चीसाठी नाही.
- माझा आवाज कोणत्याही वैयक्तिक राजकीय महत्त्वाकांक्षेसाठी नाही.
- माझी भूमिका समाजाच्या न्याय हक्कासाठी आहे.
आज माझ्या सोबत कोणी उभे राहिले तर त्यांचे स्वागत आहे. कोणी उभे राहिले नाही तरी माझा समाजावरील विश्वास कमी होणार नाही. कारण संघर्ष हा नेहमी गर्दी पाहून केला जात नाही.
- कधी कधी एकट्याने उभे राहावे लागते.
- कधी उपोषण करावे लागते.
- कधी टीका सहन करावी लागते.
- कधी गैरसमजही सहन करावे लागतात.
पण इतिहास नेहमी एकच प्रश्न विचारतो,
- *जेव्हा समाजाच्या हक्काचा प्रश्न होता, तेव्हा तुम्ही कुठे उभे होता ?*
*आज वेळ आली आहे की चाळीसगावासह महाराष्ट्रातील राजकीय नेत्यांनी या प्रश्नाचे उत्तर द्यावे.*
👇
- *समाजाला वापरायचे की समाजासाठी उभे राहायचे ?*
- *समाजातील प्रामाणिक कार्यकर्त्यांना थांबवायचे की त्यांना ताकद द्यायची ?*
- *ST आरक्षणाचा प्रश्न राजकीय फायद्यासाठी वापरायचा की सर्वांनी एकत्र येऊन त्यासाठी संविधानिक आणि लोकशाही मार्गाने लढायचे ?*
निर्णय समाजाने आणि समाजाच्या नेतृत्वाने घ्यायचा आहे. पण एक गोष्ट निश्चित आहे,
- *आता समाजाला आश्वासनांपेक्षा कृती हवी आहे.*
- *राजकारणापेक्षा समाजहित हवे आहे.*
- *स्वार्थापेक्षा संघर्ष हवा आहे.*
- *आणि व्यक्तीपेक्षा समाज मोठा हवा आहे.*
- *ST आरक्षणाचा लढा सुरूच राहील.*
- *समाजाच्या हक्कासाठी आवाज उठतच राहील.*
- *आणि समाजासाठी प्रामाणिकपणे उभे राहणाऱ्यांना साथ देणे हीच खरी सामाजिक बांधिलकी आहे.*
*धन्यवाद...*
*।। जय सेवालाल ।।*
💐🙏🏻💐
समाजाचा हितचिंतक,
-सतिष एस. राठोड, पत्रकार (ST आरक्षण उपोषणकर्ता)
( Diploma in MCJ, BA in MCJ, T.Y.LL.B )
*प्रदेशाध्यक्ष –* राष्ट्रीय बंजारा टायगर्स
*उपाध्यक्ष –* क्रांतिकारी सुरक्षा रक्षक संघटना
