16/08/2026
कैलासावरही शिवांचे घर नव्हते… मग श्रावणाच्या मुसळधार पावसात शिव आणि पार्वती कुठे राहिले?
मंदार पर्वताच्या परिसरात त्या काळी शिव आणि सतीचा निवास होता. पर्वत, वनराई आणि ऋतूंच्या बदलांमध्ये त्यांचे जीवन वाहत होते. महादेवांसाठी या जगातील कोणत्याही वस्तूची आवश्यकता नव्हती. अंगावर व्याघ्रचर्म, गळ्यात नाग, शरीरावर भस्म आणि डोक्यावर जटांचा भार हीच त्यांची संपत्ती. पर्वताची गुहा, एखाद्या वृक्षाची सावली किंवा आकाशाखालील मोकळी जागा, त्यांच्यासाठी निवासाची कमतरता नव्हती. पण सतीचे जगणे तसे नव्हते. तिच्या मनात संसाराची एक सहज, साधी आणि माणुसकीने भरलेली ओढ होती...
उन्हाळ्याचे दिवस सुरू झाले तेव्हा मंदार पर्वतावर सूर्याचा ताप वाढत गेला. उष्ण वारे वाहू लागले. अशा वेळी सतीने शिवांकडे पाहिले. संसारातील एखाद्या सामान्य गृहिणीने आपल्या पतीला विचारावा तसा अगदी सहज प्रश्न तिने विचारला आपल्याला राहण्यासाठी एखादे घर असावे, उन्हापासून वाऱ्यापासून बचाव व्हावा, अशी तिची इच्छा होती.
शिवांच्या जीवनात मात्र घराचा प्रश्नच नव्हता. ज्याने संसाराचा त्याग केला आहे, ज्याच्यासाठी आकाश छप्पर आणि पृथ्वी शय्या आहे, त्याच्यासाठी घर म्हणजे चार भिंतींच्या पलीकडची वस्तू होती. तरीही सतीची इच्छा त्यांनी नाकारली नाही. उन्हाळ्याचा काळ आला तेव्हा दोघे वृक्षांच्या दाट सावलीत राहू लागले. विशाल वृक्षांच्या पर्णछायेतून येणारा मंद वारा आणि सभोवतालची शांतता यामध्ये तो काळ निघून गेला.
पण ऋतू कधी एकाच ठिकाणी थांबत नाहीत.
उन्हाळा ओसरला आणि आकाशाचे रूप बदलू लागले. दूरवर काळे ढग जमू लागले. वाऱ्याला वेग आला. पर्वतांच्या माथ्यावर मेघ जमा झाले आणि काही दिवसांतच मंदार पर्वतावर वर्षाऋतूचे आगमन झाले. पावसाच्या पहिल्या सरींनी धुळीने माखलेली जमीन धुऊन काढली. झाडांची पाने अधिक हिरवी झाली. पर्वताच्या उतारांवरून पाण्याच्या लहान लहान धारांनी वाटा तयार केल्या आणि वनात सर्वत्र एक नवा जीव जागा झाला.
पण या सौंदर्यामागे एक अडचण होती.
पावसात वृक्षांची सावली पुरेशी नव्हती.
सतीने पुन्हा शिवांकडे पाहिले. सतत पडणाऱ्या पावसामुळे निवारा आवश्यक झाला होता. तिने पुन्हा घराचा विषय काढला. पावसाळ्याचे दिवस अशा उघड्या जागेत कसे काढायचे, असा तिच्या मनातला साधा प्रश्न होता.
शिव मात्र पूर्वीप्रमाणेच शांत होते.
त्यांच्याकडे घर बांधण्यासाठी आवश्यक संपत्ती नव्हती. धन नव्हते, राजवाडा नव्हता, बांधकामासाठी साधने नव्हती. त्यांच्या अंगावर असलेली वस्त्रे आणि अलंकारही एखाद्या राजाला शोभतील असे नव्हते. सर्प, भस्म, व्याघ्रचर्म आणि तपस्व्याचे रूप या पलीकडे त्यांच्याकडे संसाराच्या दृष्टीने काहीच नव्हते.
सतीला हे माहीत होते.
पण पावसाचा जोर वाढतच होता.
आकाशात काळे ढग दाटले होते आणि त्यांच्या गर्जनेने मंदार पर्वत दुमदुमत होता. पावसाच्या धारांमुळे वनातील वाटा नाहीशा होत होत्या. अशा वेळी सतीला पुन्हा वाटले की एखादे घर असते तर किती बरे झाले असते.
आणि तेव्हाच शिवांनी तिला असा उपाय सांगितला, ज्याची कल्पना एखाद्या सामान्य माणसाला कधीच सुचली नसती.
घर नसेल तर घर बांधावे, हा सामान्य संसाराचा विचार.
पण शिवांसाठी घर बांधण्याची गरजच नव्हती.
पावसापासून वाचायचे असेल तर पाऊस जिथे तयार होतो, तिथेच जाऊन राहायचे.
मेघांच्या वर.
शिव सतीला घेऊन एका मेघावर गेले आणि तेथे विराजमान झाले. खाली पृथ्वीवर मुसळधार पाऊस कोसळत होता. पर्वत, वनराई आणि नदी-ओढे पावसाच्या जलधारांनी व्यापले होते; पण त्या सर्वांच्या वर मेघांच्या उंच थरावर शिव आणि सती शांतपणे विराजमान होते.
या प्रसंगात शिवांचे वैराग्य एका वेगळ्याच रूपात दिसते. ज्याला संसारासाठी घराची आवश्यकता वाटते, त्याच्यासाठी शिव आकाशालाच घर बनवतात. ज्याला पावसापासून वाचण्यासाठी छप्पर हवे असते, त्याच्यासाठी महादेव मेघालाच निवारा करतात.
पावसाळ्याचे दिवस अशाच रीतीने निघून गेले.
परंतु त्या घटनेचे स्मरण मात्र पुढे शिवाच्या एका नावामध्ये जतन झाले.
मेघावर विराजमान झाल्यामुळे त्यांना जीमूतकेतु असे नाव प्राप्त झाले. ‘जीमूत’ म्हणजे मेघ आणि त्या मेघावर ध्वजाप्रमाणे विराजमान असलेले असा या नावाचा अर्थ सांगितला जातो. वामनपुराणातील या प्रसंगामुळे शिवाच्या असंख्य नावांमध्ये हे एक अत्यंत वेगळे नाव येते.
महादेवाची नावे आपण कितीतरी ऐकतो महेश, शंकर, पशुपती, नीलकंठ, त्रिलोचन, स्थाणु, गंगाधर, चंद्रशेखर. पण जीमूतकेतु हे नाव ऐकले की त्यामागे एक संपूर्ण श्रावणी दृश्य उभे राहते काळवंडलेले आकाश, पावसाने भरलेला मंदार पर्वत आणि त्या मेघांमध्ये विराजमान झालेला शिव...
या कथेत आणखी एक सूक्ष्म गोष्ट जाणवते. सतीची घराची इच्छा आणि शिवांचे वैराग्य हे दोन वेगळे जीवनमार्ग आहेत. सतीला संसारातील स्थैर्य हवे आहे; शिवांसाठी स्थैर्य बाहेरच्या वस्तूंमध्ये नाही. तिच्यासाठी घर म्हणजे आश्रय; शिवांसाठी संपूर्ण सृष्टीच आश्रय आहे. म्हणून दोघांमध्ये मतभेद निर्माण होत नाहीत, तर त्यांच्या स्वभावातील हा सुंदर विरोधच या प्रसंगाला जिवंत करतो.
पुढे सतीच्या जीवनात कितीतरी मोठ्या घटना घडणार होत्या. दक्षाचा यज्ञ, पित्याच्या यज्ञातील अपमान, सतीचा देहत्याग आणि त्यानंतर शिवाच्या जीवनात आलेले प्रचंड वैराग्य या सर्व घटनांपूर्वीचा हा प्रसंग आहे. म्हणूनच या कथेकडे पाहताना सतीला पार्वती म्हणून नव्हे, तर शिवाची अर्धांगिनी सती म्हणून पाहणे महत्त्वाचे ठरते. ही गोष्ट पार्वतीच्या पुढील जन्माची नव्हे, तर सतीच्या जीवनातील काळाची आहे.
आणि श्रावणात या कथेला आठवताना तिचे वेगळेच सौंदर्य जाणवते.
आज श्रावणात आकाश काळवंडते, पावसाचे ढग पर्वतांवर विसावतात, झाडांच्या फांद्या पावसाने वाकतात आणि दूरवर मेघगर्जना ऐकू येते. त्या दृश्यात पुराणातील जीमूतकेतुची आठवण सहज येते.
महादेवाला घराची गरज नव्हती.
त्यांनी मेघाला छप्पर केले.
पृथ्वीला आश्रय मानले.
पर्वताला निवास मानले.
आणि आकाशाला आपले आंगण.
कदाचित म्हणूनच शिवाच्या वैराग्याची कल्पना करताना केवळ कैलासावर बसलेल्या महादेवाचे रूप आठवण्याऐवजी त्या श्रावणी मेघांमध्ये विराजमान झालेला जीमूतकेतु आठवावा—ज्याच्यासाठी घर चार भिंतींमध्ये नव्हते, तर संपूर्ण आकाशच त्याचा निवास होता.
हर हर महादेव!
पुराणसंदर्भ : ही कथा वामनपुराणातील नारद–पुलस्त्य संवादातील शिव–सती प्रसंगावर आधारित आहे. वामनपुराणात मंदार पर्वतावरील शिव-सतींच्या निवासाचा, ग्रीष्म व वर्षाऋतूचा, सतीच्या निवाऱ्याच्या इच्छेचा आणि पावसाळ्यात शिवांनी मेघावर आश्रय घेतल्याचा प्रसंग येतो. या मेघावरील निवासाशी शिवांचे “जीमूतकेतु” हे नाव जोडले आहे. या कथेत त्या काळी देवी सती आहे; नंतरच्या जन्मातील पार्वती नव्हे. त्यामुळे येथे पुराणातील मूळ संदर्भ जपून “सती” हेच नाव वापरले आहे....
Cp
