09/05/2026
सोलापूरच्या पाणीटंचाईचे गंभीर वास्तव
शहराला किती पाणी आवश्यक आणि एनटीपीसी किती वापरते?
महाराष्ट्रातील औद्योगिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या महत्त्वाचे शहर म्हणून सोलापूरची ओळख आहे. परंतु या शहरासमोर गेल्या अनेक दशकांपासून उभे असलेले सर्वात मोठे संकट म्हणजे पाणीटंचाई. दरवर्षी उन्हाळा सुरू होताच सोलापूरकरांना अपुऱ्या पाणीपुरवठ्याचा सामना करावा लागतो. अनेक भागांमध्ये आठ-दहा दिवसांनी पाणीपुरवठा होतो, काही ठिकाणी टँकरवर अवलंबून राहावे लागते, तर ग्रामीण भागात परिस्थिती आणखी भीषण बनते.
सोलापूर शहराचा प्रमुख जलस्रोत म्हणजे उजनी धरण. मात्र वाढती लोकसंख्या, हवामान बदल, अपुरा पाऊस, वाढते शहरीकरण आणि औद्योगिक वापर यामुळे उपलब्ध जलसाठ्यावर प्रचंड ताण निर्माण झाला आहे. आज सोलापूरसमोरचा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे — “भविष्यातील जलसुरक्षा कशी सुनिश्चित करायची?”
सोलापूर शहराची लोकसंख्या आता सुमारे १२ लाखांच्या आसपास पोहोचली आहे. विविध अहवालांनुसार शहराची सध्याची दैनंदिन पाण्याची गरज अंदाजे २४० ते २५० MLD (मिलियन लिटर प्रति दिवस) इतकी आहे. मात्र उपलब्ध पाणीपुरवठा अनेकदा यापेक्षा कमी असतो. नुकत्याच पूर्ण झालेल्या उजनी-सोलापूर समांतर पाइपलाइन प्रकल्पाची क्षमता सुमारे १७० MLD इतकी असल्याचे सांगितले जाते. (The Times of India)
दुसरीकडे, सोलापूर येथील एनटीपीसी सुपर थर्मल पॉवर स्टेशनसाठी मोठ्या प्रमाणावर पाण्याचा वापर केला जातो. विविध तांत्रिक कागदपत्रांनुसार आणि पर्यावरणीय अहवालांनुसार एनटीपीसी सोलापूर प्रकल्पासाठी अंदाजे ९० ते १०० MLD पर्यंत पाण्याची आवश्यकता असू शकते. काही अहवालांमध्ये हा आकडा सुमारे ९६ MLD असल्याचे नमूद केले गेले आहे. थर्मल पॉवर प्रकल्पांमध्ये मुख्यतः कूलिंग टॉवरसाठी मोठ्या प्रमाणावर पाणी लागते. (Down To Earth magazine )
यामुळेच जनतेच्या मनात एक स्वाभाविक प्रश्न निर्माण होतो — “जेव्हा शहरातील नागरिकांना पिण्याच्या पाण्यासाठी संघर्ष करावा लागत आहे, तेव्हा औद्योगिक वापरासाठी इतक्या मोठ्या प्रमाणावर ताज्या पाण्याचा वापर का?”
मात्र या प्रश्नाकडे केवळ भावनिक किंवा संघर्षाच्या दृष्टीने पाहणे योग्य ठरणार नाही. एनटीपीसी हा देशाच्या ऊर्जा सुरक्षेसाठी महत्त्वाचा प्रकल्प आहे. उद्योग, रुग्णालये, शेती आणि दैनंदिन जीवनासाठी वीज अत्यावश्यक आहे. त्यामुळे “उद्योग विरुद्ध जनता” असा संघर्ष उभा करण्याऐवजी “संतुलित आणि शाश्वत जलव्यवस्थापन” हा मार्ग स्वीकारण्याची आवश्यकता आहे.
आज जगभरात अनेक थर्मल पॉवर प्रकल्पांमध्ये ताज्या धरणाच्या पाण्याऐवजी प्रक्रिया केलेल्या सांडपाण्याचा वापर सुरू आहे. सोलापूर महानगरपालिका आणि एनटीपीसी यांनी संयुक्तपणे “ट्रीटेड वेस्टवॉटर रीयूज प्रकल्प” उभारल्यास उजनी धरणावरील ताण मोठ्या प्रमाणावर कमी होऊ शकतो. शहरातील सांडपाणी प्रक्रिया करून ते औद्योगिक वापरासाठी दिल्यास नागरिकांसाठी अधिक ताजे पाणी उपलब्ध होऊ शकते.
विशेष म्हणजे, काही वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रातील दुष्काळाच्या काळात राज्य नेतृत्वानेही थर्मल पॉवर प्रकल्पांच्या पाणीवापराबाबत चिंता व्यक्त केली होती. काही अहवालांनुसार त्या काळात एनटीपीसी सोलापूर प्रकल्प शहरापेक्षा अधिक पाणी वापरत असल्याची चर्चा झाली होती. (Down To Earth magazine ) आधुनिक कूलिंग टॉवर तंत्रज्ञान, वॉटर रिकव्हरी सिस्टीम, झिरो लिक्विड डिस्चार्ज प्रणाली आणि पाण्याचा पुनर्वापर यांसारख्या उपाययोजनांमुळे औद्योगिक पाणी वापरात मोठी बचत होऊ शकते. भविष्यात उद्योगांसाठी प्रक्रिया केलेले सांडपाणी वापरणे अनिवार्य करण्याबाबत शासनाने धोरणात्मक निर्णय घेण्याची गरज आहे.
सोलापूर महानगरपालिकेच्या पाणीपुरवठा व्यवस्थेतही सुधारणा करणे अत्यंत आवश्यक आहे. शहरातील जुन्या पाइपलाइनमधून मोठ्या प्रमाणावर पाणी गळती होते. काही अभ्यासानुसार शहरांमध्ये २५ ते ४० टक्के पाणी गळतीमुळे वाया जाते. स्मार्ट वॉटर मीटरिंग, डिजिटल मॉनिटरिंग आणि आधुनिक वितरण प्रणालींचा वापर केल्यास मोठ्या प्रमाणावर पाणी बचत होऊ शकते.
पाणी हा केवळ नैसर्गिक संसाधन नसून सार्वजनिक आरोग्य, शेती, उद्योग आणि मानवी जीवनाचा मूलाधार आहे. त्यामुळे पाण्याचा प्रश्न हा केवळ राजकारणाचा विषय नसून भविष्यातील पिढ्यांच्या अस्तित्वाशी संबंधित विषय आहे.
महाराष्ट्र शासनाने “सोलापूर जलसुरक्षा मिशन” स्थापन करून पुढील २५ वर्षांचा वैज्ञानिक आराखडा तयार करावा. या आराखड्यात पुढील बाबींवर भर देण्यात यावा :
• उद्योगांसाठी प्रक्रिया केलेल्या सांडपाण्याचा वापर
• एनटीपीसीसाठी पर्यायी जलव्यवस्था
• उजनी धरणावरील ताण कमी करणे
• शहरातील पाइपलाइन गळती नियंत्रण
• शहरस्तरीय रेन वॉटर हार्वेस्टिंग
• भूजल पुनर्भरण आणि जलसंधारण
• दुष्काळकालीन आपत्कालीन जलनियोजन
• स्मार्ट जलव्यवस्थापन तंत्रज्ञान
आज सोलापूरसमोर मोठे आव्हान आहे, पण हे संकट संधीमध्ये बदलण्याची क्षमता देखील शहरात आहे. योग्य नियोजन, आधुनिक तंत्रज्ञान, उद्योग-प्रशासन सहकार्य आणि जनसहभाग यांच्या मदतीने सोलापूर महाराष्ट्रातील आदर्श जलव्यवस्थापन शहर बनू शकते.
सोलापूरकरांना संघर्ष नको आहे; त्यांना शाश्वत उपाय हवे आहेत. कारण पाणी वाचविणे म्हणजे भवितव्य वाचविणे होय.
— डॉ. सूर्यप्रकाश आर. कोठे
सोलापूर
