15/05/2026
"ترەمپ و چین... جەنگی نوێی سەرکردایەتی ئابوری جیهان"
4KN Media
لە کاتێکدا جیهان بەرەو گۆڕانکارییە گەورەی سیاسی و ئابورییەکان هەنگاو دەنێت پانۆرامای سەردانی دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا تەنها ڕووداوێکی دیپلۆماسی نەبوو، بەڵکو بەشێک بوو لە جەنگێکی گەورەتر؛ جەنگی کۆنترۆڵکردنی سیستەمی ئابوری جیهان. ئەمریکا باش دەزانێت کە چین ئێستا بووەتە ئەژدیهای ئابوری جیهان، وڵاتێک کە توانیویەتی بەهێزی وەبەرهێنان، تەکنەلۆژیا و پیشەسازی، شوێنی خۆی لە ناو بازاڕی جیهاندا جێگیر بکات و ڕۆڵێکی گەورەو کاریگەری هەبێت.
واشنگتن هەوڵدەدات هێزی ئابوریی خۆی لە چنگی نەیارەکانی دەربهێنێت و دووبارە ببێتە ناوەندی سەرەکیی سەرمایەگوزاری و پیشەسازی جیهان. بۆیە بەهێزی دیپلۆماسی و ئالتەرناتیڤی ئابوری، فشار دەخات بۆ ئەوەی کۆمپانیا و سەرمایەگوزاران دووبارە ڕوو لە بازاڕی ئەمریکا بکەن. لە هەمان کاتدا، هەوڵ دەدرێت زنجیرەی وەبەرهێنان و پیشەسازی لە چینەوە بگوازرێتەوە بۆ ناوخۆی ئەمریکا وا لەچین پێویستیەکانی لە ئەمریکا بکڕێت.
لە بەرامبەردا، چین لە ماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا، بە هۆی دیدێکی ئابووریی درێژخایەن، توانیویەتی خۆی بگۆڕێت بۆ ناوەندێکی سەرەکی لە ئابووری جیهانیدا. ئەو وڵاتە بە وردی کاری کردووە بۆ بنیاتنانی هێزی ئابووری خۆی و بەرزکردنەوەی تواناکانی لە بوارەکانی وزە و تەکنەلۆژیا، لەگەڵ چەسپاندن و پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی. ئەوەی لە ئەزموونی چین سەرنجڕاکێشە، سەرکەوتنەکەیەتی لە چاندنی ئەو بیرۆکەیە لە نەوەکاندا کە پاراستنی کولتوور، ناسنامەی نەتەوەیی و پێگەی ووڵاتەکەیان ، لە هەموو پایەکانی دیکە گرنگترە. بەلای چینییەکان، گرنگی سەرەکی بە جۆری سیستەمی سیاسی نادرێت، چ کۆمۆنیستی بێت یان لیبراڵ دیموکرات، بەڵکو ئەولەویەت بۆ گەشەسەندنی وڵات و بەهێزکردنی هێزی ئابوورییەکەی دەدرێت، بە شێوەیەک کە خزمەت بە داهاتووی وڵات بکات.
لە ڕوانگەیەکی ترەوە، ئەمریکا دەیەوێت پەیامێکی سیاسی و ستراتیژیی بۆ ئێران بنێرێت؛ ئەوەش ئەوەیە کە هەرچەندە هاوپەیمان و دۆستی هەبێت، لە کۆتاییدا هێزی مەزن هێشتا دەسەڵاتی باڵادەستی جیهانی لە واشنتۆنە. هەروەها هەوڵدەدات جەخت لەسەر توانای بەردەوامی خۆی بکاتەوە بۆ پاراستنی هاوسەنگی وزەی جیهانی و کۆنترۆڵکردنی بازاڕەکانی نەوت و گاز، بە تایبەتی لەئێستادا گەروی هورمز Strait of Hormuz تووشی ئاڵۆزی و پچڕانێک ببێت کە کاریگەری لەسەر بازرگانی نێودەوڵەتی و گواستنەوەی وزە هەبێت.
ئەمڕۆ ململانێی نێوان ئەمریکا و چین چیتر تەنها جەنگی بازرگانی نییە؛ بەڵکو بووەتە کێبڕکێیەکی گشتگیر بۆ سەرکردایەتی جیهان لە داهاتوودا. ڕووبەڕووبوونەوەیەک کە تیایدا ئابووری، وزە، تەکنەلۆژیا و وەبەرهێنان، جێگەی چەکی تەقلیدیان گرتووەتەوە. لە ئەنجامدا، ئەو وڵاتە سەرکەوتوو دەبێت کە بتوانێت هاوسەنگی نێوان هێزی ئابووری و پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی بپارێزێت و بە شێوەیەکی کاریگەر سەرکردایەتی جیهانی بەدەست بهێنێت.
