09/03/2026
Okkur langar að leiðrétta smávægilegar villur í 16. þætti okkar Bergþórshvoll I. Um miðbik þáttarins erum við að fjalla um rúnafjölina góðu sem fannst á Bergþórshvoli sem ber áletrunina sator arepo tenet opera rotas og var líklega frá 16-18. öld. Áletrunin var algeng töfraklausa á þessum tíma og var frekar hversdagslegur galdur oft notaður til lækninga. Uppruna klausunnar má rekja til Rómarveldis, sú elsta þekkta er frá Pompeii og er a.m.k frá því fyrir árið 62 e.Kr.
Fyrri villan er sú að ég sagðist halda að þýðing tveggja orða væri þekkt en ekki restin. Það er ekki rétt en sator arepo tenet opera rotas mætti þýða sem: “Sáðmaðurinn (sator) Arepo heldur (tenet) í hjólin (rotas) gætilega (opera)” eða “Bóndinn Arepo stýrir hjólunum af kunnáttu”. Hvað svo sem þessi setning þýðir upprunalega er ekki á hreinu og hafa menn klórað sér í höfðinu yfir þessu í 1000+ ár.
Seinni villan er klaufalegri en þá sagði ég frá rómverskum teningaturn sem bar áletrunina sator arepo tenet opera rotas og væri gott dæmi um hversu djúpar rætur þessi setning ætti í Rómverskri menningu. Þetta er bara ekki rétt því teningaturn með þessum orðum hefur aldrei fundist. Þegar ég var að leita að heimildum um papa í Skotlandi rakst ég á heimild um Rómverskan teningaturn sem fannst í Þýskalandi en áletrun á framhlið hans er: PICTOS VICTOS HOSTIS DELETA LVDITE SECVRI sem snara mætti á íslensku sem “Piktarnir eru sigraðir - óvinurinn eyðilagður - spilaðu með sjálfstrausti” en á hinum hliðunum stendur UTERE FELIX VIVAS sem þýðir “Eigðu hamingjusamt líf”. Turninn er frá fjórðu öld e.Kr og er elsta ritaða heimild um Piktana, þjóð sem byggði N-Skotland. Þessi heimild kom sér ekki að notum fyrir papaþættina og setti ég hana bara til hliðar. Einhvern veginn tókst mér að blanda saman tveimur heimildum í höfðinu án þess að fatta það og hélt að turninn hefði borið sator arepo klausuna og rataði þannig inn í þáttinn.
Sem sagt þá er allt rétt sem kom fram í þættinum um sator arepo og að rómverskur teningaturn með töff áletrun fannst, bara það sem á honum stóð var vitlaust. EN! Það er hins vegar ekkert sem mælir á móti því að teningaturn sem ber sator arepo setninguna gæti einhvern tíman fundist í framtíðinni enda var þessi setning krotuð á næstum hvað sem er. Þá yrði þessi staðreyndarvilla að staðreynd!
