12/08/2026
ਨੇਕ ਤੇ ਸੰਤ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਇੰਟਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲੁਗਾਣਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ
ਇੱਕ ਕਲਮ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਪਰਦੇਸ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੀ ਰਹੀ
ਕੁਝ ਬੰਦੇ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਫਿਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਕੁਝ ਬੰਦੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਮੋੜ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਨੇ। ਪਰ ਕੁਝ ਬੰਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਤਸਵੀਰ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆ ਖੜ੍ਹਦੇ ਨੇ ਤੇ ਕਿਸੇ ਅਧੂਰੀ ਗੱਲ ਵਾਂਗ ਦਿਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲੁਗਾਣਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਬੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਟਲੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਤੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਆਪਣੀ ਮੋਟੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—“ਮਿੱਤਰ ਜੀ…” ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਉਹਦਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੰਬੋਧਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਬਾਕੀ ਗੱਲ ਫਿਰ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਲੰਮੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਇੰਦਰਜੀਤ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵੀ ਕੋਈ ਫ਼ਿਲਮੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਉਸ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਬੰਦਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪੈੜ ਛੱਡ ਜਾਵੇਗਾ, ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਵੇਲਾ ਸੀ। ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੇ ਘਰ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਟਲੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਟਾਪੂ ਸਿਸੀਲੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਤਾਨੀਆ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤੀ ਅੰਬੈਸੀ ਵਿੱਚ ਪਾਸਪੋਰਟ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ। ਇੱਕ ਪੰਥ, ਦੋ ਕਾਜ—ਇਹੀ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਲੰਮਾ ਪੈਂਡਾ ਮਾਰਿਆ ਸੀ।
ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਅੰਦਰ ਆਇਆ। ਪੈਂਟ-ਸ਼ਰਟ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟੋਪੀ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਮਾੜੀ-ਮਾੜੀ ਦਾੜ੍ਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਫੇਰ ਕੇ ਕੁਝ ਵਾਲ ਇੱਧਰ ਤੇ ਕੁਝ ਉੱਧਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਪੂਣੀ ਜਿਹੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਆਇਆ, ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਨੂੰ ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਫੜਾਏ, ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ ਗਈ—“ਇਹ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲੁਗਾਣਾ ਜੀ… ਤੇ ਇਹ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਸਾਂਝ ਜੀ।” ਹੱਥ ਮਿਲੇ। ਦੋ-ਚਾਰ ਰਸਮੀ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਬੰਦਾ ਬੈਠਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਵੀ ਨਾ ਪੀਤਾ। ਦਸ-ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਬੰਦਾ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ “ਵੱਖਰਾਪਣ” ਉਸਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਛਾਣ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਇੰਦਰਜੀਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਜੀਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ 1999 ਤੋਂ 2004 ਤੱਕ ਦੁਸਾਂਝ ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਜੀਤ ਲਈ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ 2005 ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਆ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਟਲੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰ ਲਿਖਣੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਨਵਾਂ ਤਜਰਬਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਰਦਾਰ ਬਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇਟਲੀ ਤੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਕਿਹਾ—“ਤੁਸੀਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜਦੇ ਰਹੋ, ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਪਾ ਕੇ ਭੇਜ ਦਿਆ ਕਰੋ, ਅਸੀਂ ਵੇਖ ਲਵਾਂਗੇ।”
ਮੈਂ ਪੰਜ-ਛੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਪਾ ਕੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੋਨ ਆਇਆ—“ਪਰਮਜੀਤ, ਤੇਰੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਨੇ। ਬੜੀਆਂ ਕਮਾਲ ਦੀਆਂ ਨੇ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਲਿਖਿਆ?”
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਕਿਹਾ ਸੀ।”
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਪਾ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਕਰ। ਤੂੰ ਪੱਕਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਇਟਲੀ ਤੋਂ। ਇਟਲੀ ਖ਼ਬਰਨਾਮਾ ਤਹਿਤ ਪਿਛਲੇ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਤੇਰੀ ਫ਼ੋਟੋ ਲਾ ਕੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਛਾਪਾਂਗੇ।”
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਗੱਡੀ ਇਟਲੀ ਦੀਆਂ ਪਟੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਪਈ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ। ਉਹ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਘਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਵਾਰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ। ਖ਼ਬਰਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ। ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਜੀਤ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲੁਗਾਣਾ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਵੀ ਅਜੀਤ ਦਾ ਇਟਲੀ ਤੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਡੋਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦੀ ਗੰਢ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੀ ਧਾਰਨਾ ਬੜੀ ਸਾਧੀ ਸੀ—ਬੰਦਾ ਕੱਬਾ ਹੈ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੰਦੇ ਦਾ ਕੱਬਾਪਣ ਉਸਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸਦੀ ਢਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਮਿੱਠੀ ਕਰਨਾ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ “ਲੋਕ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ” ਵਾਲਾ ਡਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਔਗੁਣ ਲੱਗਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਲਈ ਇਹੀ ਗੁਣ ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੂੰਜੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਫ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਬਾਰੇ ਚੰਗਾ ਕਹਿੰਦਾ, ਕਦੇ ਮਾੜਾ। ਮੈਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੇਰੀ ਕਿਸੇ ਸਾਥੀ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀ ਗੱਲ ਉਸਨੇ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਇੱਕ ਸਬਕ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤਾ—ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਦੀ ਤਾਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦੀ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੰਦੇ ਦੀ ਬੇਖ਼ਿਆਲੀ ਵੀ ਨਾਲ ਤੁਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਲਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਹਿਣੀ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਮੈਂ ਕਹਿ ਸਕਾਂਗਾ?
ਪਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸਦੀ ਇਸ ਇੱਕ ਆਦਤ ਨੂੰ ਹੀ ਉਸਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਕੱਬਾ ਸੀ, ਪਰ ਦਿਲ ਦਾ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਤਿੱਖਾ ਸੀ, ਪਰ ਬੇਰੁਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਜਿੱਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਸੀ।
ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਉਸਦੇ ਲਈ ਰੋਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਉਸਦੀ ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਸੀ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਰੂਹ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ।
ਉਹ ਕਿਸੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਡਿਗਰੀ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਵੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਬੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਅੱਖ ਸੀ। ਆਮ ਬੰਦਾ ਜਿੱਥੋਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਖ਼ਬਰ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਛੋਟੀ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਕੱਢ ਲੈਣਾ ਉਸਦੀ ਕਲਾ ਸੀ।
ਉਹ ਲਤੀਨਾ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਉੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਸੋਂ ਸੀ। ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਲੋਕ ਕਈ ਵਾਰ “ਮਿੰਨੀ ਪੰਜਾਬ” ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਨੇੜਿਓਂ ਵੇਖਦਾ ਸੀ। ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ, ਖੇਡ ਮੇਲੇ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਕੱਠ—ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ਬਰ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਵੱਡੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਖ਼ਬਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਬੰਦਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪਿੱਠ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਹੇਠਾਂ ਮੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਮੈਂ ਸਿਸੀਲੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਇਟਾਲੀਅਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇਖ ਕੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਪੁਆਇੰਟ ਚੁਗਦਾ ਸੀ। ਇਟਲੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕੋਈ ਕੜੀ ਲੱਭਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਫ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਖ਼ਬਰ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ। ਇਹ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਖ਼ਬਰ ਨਾ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਦਿਨ ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਖੜਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਜਿਸ ਦਿਨ ਖ਼ਬਰ ਛਪ ਜਾਵੇ, ਬੰਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਇਉਂ ਤੁਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਸਾਰਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਹੋਵੇ।
ਇਹ ਭੁੱਖ ਇੰਦਰਜੀਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਸੀ।
ਉਹ ਖ਼ਬਰ ਲਈ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਦਾ ਸਮਾਗਮ ਸੀ। ਪੰਜੇ ਤਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਾਂਸਟਾ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੁੰਗਰਨੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਕਵਰੇਜ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਾਡੀ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੋਲ ਕਾਗਜ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ—“ਮਿੱਤਰ ਜੀ, ਜਾਣਾ ਆ, ਪਰ ਪੇਪਰ ਨਹੀਂ। ਫਸ ਗਏ ਤਾਂ?”
ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਗੁਰੂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖ। ਜੇ ਉਹ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ ਤਾਂ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਆਉਣਗੇ। ਜਾ, ਕਵਰੇਜ ਕਰਕੇ ਆ।”
ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਖ਼ਬਰ ਲੱਗੀ। ਵੱਡੀ ਖ਼ਬਰ ਲੱਗੀ। ਅਤੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਹੀ ਉਸਦਾ ਜਿਗਰਾ ਸੀ। ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਆਪਣੇ ਜਿਗਰੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਨੇ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।
ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਬੜਾ ਕਰੂਪ ਸੀ—ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਮਾਰ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਉਹ ਅਜੀਤ ਵਿੱਚ ਲਾਉਂਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਕੰਮ ਦੀ ਆਸ ਰਹੀ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਲਾਰੇ ਲਾਏ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ।” ਕਈਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਕੰਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।” ਪਰ ਸਾਲ ਲੰਘਦੇ ਗਏ, ਖ਼ਬਰਾਂ ਛਪਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ।
ਉਹ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੋ-ਦੋ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਯੂਰੋ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵਾਲੇ ਔਖੇ ਦਿਨ ਵੀ ਉਸਨੇ ਵੇਖੇ। ਧੁੱਪ, ਥਕਾਵਟ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਪੱਤਰਕਾਰੀ। ਦਿਨ ਨੂੰ ਖੇਤ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ। ਸਰੀਰ ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਦਿਮਾਗ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲਈ ਖ਼ਬਰ।
ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ—“ਮੈਂ ਹਿੱਕ ਥਾਪੜ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਕਹਿ ਦੇਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਕੋਈ ਪੈਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਬਤ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਮੈਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਛੱਡ ਦਿਆਂ।”
ਇਹ ਗੱਲ ਉਸਦੀ ਅਣਖ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਸੀ। ਉਹ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਵੀ ਇਸ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪੀਤਾ ਕਿ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰ ਲਾਉਣੀ ਹੈ। ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਅਜੀਤ ਦੇ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਨਿਕਲਦੇ, ਉਹ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਤੇ ਪੈਸੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ। ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਝੋਲੇ ਭਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਝੋਲਾ ਕਈ ਵਾਰੀ ਖਾਲੀ ਹੀ ਰਿਹਾ।
ਕਿਸੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰਖੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ—ਇੱਕ ਢੰਗ ਦਾ ਕੰਮ—ਲਈ ਦਰ-ਦਰ ਫਿਰੇ?
ਪਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਟੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ।
ਜਿਸ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੰਧ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲੱਭ ਲਿਆ।
ਉਹ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੀਡੀਆ ਤੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਮੀਡੀਆ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ। ਪੀਟੀਸੀ ਨਿਊਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਕੈਮਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਾ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖ਼ਬਰ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਸ਼ਾਟ ਭੇਜਦਾ ਤੇ ਕੰਮ ਮੁਕੰਮਲ। ਪਰ ਅਜੀਤ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਿਆ। ਪੰਜ-ਛੇ ਸਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਸਵਾਲ ਉੱਠੇ। ਪਰ ਉਹ ਜੁਗਾੜੀ ਬੰਦਾ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।
ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਬੰਦਾ ਬਾਹਰਲਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕਿਆ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਸਾਥੀ ਵੱਲੋਂ ਉਸਦੀ ਜਾਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤੌਹੀਨ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਜੀ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ—“ਮਨੁੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਾਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ, ਸਿੱਧਾ ਹੋ ਕੇ ਕਰ।” ਉਹ ਸੁਣਦਾ। ਪਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਕਿੱਥੇ ਭਰਦੇ ਨੇ? ਕੁਝ ਜ਼ਖ਼ਮ ਬੰਦਾ ਹੱਸ ਕੇ ਵੀ ਢੱਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਉਸਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਜਦੋਂ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਕਲਮ ਦਾ ਰੁਖ ਵੀ ਬਦਲਦਾ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸੂਚਨਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹੀ ਉਹ ਮੋੜ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਬਰ ਭੇਜਣ ਵਾਲਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਖੋਜਮੁਖੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬਣਨ ਲੱਗਾ।
ਸੱਚ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਕੌੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਚੁੱਭਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸੱਚ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆਉਣ ਲੱਗੀ ਸੀ।
ਉਹ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਅਦਾਰੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ ਸੀ। ਅੰਬੈਸੀ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਉਸਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਖ਼ਬਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਗਲਤੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਖ਼ਬਰ, ਖ਼ਬਰ ਸੀ—ਚਾਹੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਇਹੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਅਸਲੀ ਕਸੌਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਹ ਅਕਸਰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਸੀ। ਕਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ—“ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਸ ਸ਼ੌਂਕ ਜਾਂ ਇਸ ਜਨੂੰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀ ਖੱਟਦਾ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ?” ਉਸਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਬੰਦਾ ਜਿਸ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਇੰਨੇ ਸਾਲ ਤੁਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਰਾਹ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਉਸਦੇ ਲਈ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੇਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਕੰਡਿਆਂ ਭਰਿਆ ਰਸਤਾ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਸੱਚ ਲਿਖਣ ਨਾਲ ਦੋਸਤ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਕਈ ਵਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਕਈ ਵਾਰ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਪਰ ਲੁਗਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੇ ਇਸ ਪੈਂਡੇ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਸਲੂਟ ਹੈ।
ਇੰਦਰਜੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਵੀ ਸੀ—ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਿਪੋਰਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮ, ਖੇਡ ਮੇਲੇ, ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ—ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਠਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਾ ਦਿਸੇ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ—“ਦੇਖਦੇ ਆਂ।” ਤੇ ਫਿਰ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ।
ਪਰ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਛਾਣ ਨਾ ਕੋਈ ਪਾਰਟੀ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਅਹੁਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਸਥਾ।
ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਛਾਣ—ਉਸਦੀ ਕਲਮ ਸੀ।
ਸਾਡੀ ਦੋਸਤੀ ਵੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਇਸੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਜਿਹੜੀ ਖ਼ਬਰ ਉਹ ਭੇਜਦਾ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਲਾ ਦਿੰਦਾ। ਜਿਹੜੀ ਮੈਂ ਭੇਜਦਾ, ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਲਾ ਦਿੰਦਾ। ਵੱਡੀ ਖ਼ਬਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਛੋਟੀ—ਕਦੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਫਰੰਟ ਪੇਜ ਹੈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜਾਂ ਉਸਦਾ। ਕਈ ਸਾਲ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਇਕੱਠੇ ਛਪਦੇ ਰਹੇ।
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਇਹ ਦੋ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕਲਮ ਸੀ।
ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਮਦਰ ਟੇਰੇਸਾ ਨੂੰ ਸੰਤ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਸਾਡੀ ਇੱਕ ਯਾਦ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪਈ ਹੈ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਪੀਟੀਸੀ ਲਈ ਕਵਰੇਜ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ—“ਮਿੱਤਰ ਜੀ, ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲ।” ਉਸਨੇ ਮਾਈਕ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਬੋਲਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਵਧੀਆ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੋਸਤੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਦੂਜੇ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਕਰਕੇ ਦੋਸਤੀ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਵੈਟੀਕਨ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਪੱਗ ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕਰਕੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਕਾਗਜ਼ ਚੈੱਕ ਕੀਤੇ। ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਮਿੱਤਰ ਜੀ, ਚੱਲ ਇੱਥੋਂ।”
ਅਸੀਂ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਆਏ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਗੱਲੋਂ ਖੱਜਲ-ਖੁਆਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਸਦੀ ਸਿਆਣਪ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ਤਰਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਪਾਸਾ ਵੱਟਣਾ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਜਾਣ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਪੇਪਰਾਂ ਤੋਂ ਜੋਖ਼ਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੈਟੀਕਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਜੀਤ—“ਮਿੱਤਰ ਜੀ, ਇੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਚੱਲੀਏ।” ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੰਦਰਜੀਤ ਹੀ ਸਨ।
ਮਨੁੱਖ ਕੋਈ ਇੱਕ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮੇਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਕੰਮ ਦੀ ਰਹੀ। ਪਰ ਆਖ਼ਰੀ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਵੈਰੋਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਫੈਕਟਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਮਿਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਬਲਦਾ ਹੈ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਈ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਟਲੀ ਆ ਗਿਆ। ਘਰਵਾਲੀ, ਬੱਚੇ—ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਆ ਟਿਕੀ। ਵੱਡੀ ਕੁੜੀ, ਮੁੰਡਾ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ—ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਮੈਂ ਵੀ ਦਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਕੈਂਥ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਦਾ—“ਚਲੋ, ਸਾਡਾ ਭਰਾ ਹੁਣ ਸੈੱਟ ਹੋ ਗਿਆ।”
ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਚਿੰਤਾ ਮੁੱਕ ਗਈ।
ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਅਖੀਰਲੇ ਪੰਨੇ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਵੈਰੋਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਹਾਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਹੱਡੀ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਪਲਸਤਰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਘਰ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਿੱਚ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸੱਟ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਨਾ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਕ ਬਣ ਗਈ।
ਉਹ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਘਰ ਪਿਆ ਰਿਹਾ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫ਼ੋਨ ਨਾ ਚੁੱਕ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਵਾਪਸ ਫ਼ੋਨ ਵੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਕੰਡੇ ਵਾਂਗ ਚੁਭਦੀ ਹੈ।
ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ?
ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਪਈ ਸੀ?
ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮਦਦ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ?
ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ।
ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੌਤ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸਾਡੇ ਸਵਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਕੈਂਥ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਆਇਆ—ਇੰਦਰਜੀਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।
ਇਹ ਵਾਕ ਸੁਣਨਾ ਇੰਨਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਉਸ ਰਾਤ ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਿਛਲੇ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ। ਉਹ ਟੋਪੀ। ਉਹ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਣੀ। ਉਹ “ਮਿੱਤਰ ਜੀ।” ਉਹ ਫ਼ੋਨ। ਉਹ ਖ਼ਬਰਾਂ। ਉਹ ਤਕਰਾਰਾਂ। ਉਹ ਹਾਸਾ। ਉਹ ਗੁੱਸਾ। ਉਹ ਅਣਖ। ਉਹ ਜ਼ਿੱਦ। ਉਹ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਭੁੱਖ।
ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ।
ਫਿਰ ਸੰਨਬੋਨੀਫਾਚੋ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਅੰਤਿਮ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦਾ ਦਿਨ ਆਇਆ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਆਏ। ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਏ। ਧਾਰਮਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਆਏ। ਖੇਡ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਉਸਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕਲਮ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ—ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਸਲਾਮ ਦੇਣ ਆਏ।
ਉਸ ਦਿਨ ਸਭ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਸੀ—ਇਹ ਬੰਦਾ ਐਨੀ ਛੇਤੀ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?
ਪਰ ਮੌਤ ਕਿਸੇ ਦੀ ਛੇਤੀ-ਜਾ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ।
ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਤੁਰਿਆ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁੱਤ ਸਾਲ 2000 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਇਟਲੀ ਆਇਆ ਸੀ। ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੰਘਾਇਆ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ। ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਲਿਆ। ਦੁੱਖ ਸਹੇ। ਲਾਰੇ ਸੁਣੇ। ਧੱਕੇ ਖਾਧੇ। ਪਰ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਿਆ।
ਉਹਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਔਜ਼ਾਰ ਸਨ, ਕਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਕਦੇ ਮਾਈਕ, ਕਦੇ ਕੈਮਰਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਪੰਨੇ।
ਇਹੋ ਤਾਂ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਲਿਖਣੀ।
ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਸਨੇ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਚੱਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੱਕ, ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਤੱਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੰਚਾਂ ਤੱਕ—ਉਸਦੀ ਕਲਮ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ। ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਜ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ; ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
ਅੱਜ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦਾ ਨਾਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪੈੜ ਵਾਂਗ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਤੁਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬਣਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਮ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ, ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਅੱਖ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਬਰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਅੰਦਰ ਬੇਚੈਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਲਿਖਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੇ, ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੋਲ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸਨ।
ਉਹ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੌਣ ਮਨੁੱਖ ਸੰਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਵਿੱਚ ਔਗੁਣ ਵੀ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਦਾ ਸੁਭਾਅ ਚੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਕੌੜੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਮਰੇ ਹੋਏ ਬੰਦੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗ ਦੇਣਾ ਵੀ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸੀ—ਕੱਚਾ ਵੀ, ਖ਼ਰਾ ਵੀ; ਕੱਬਾ ਵੀ, ਅਣਖੀ ਵੀ; ਜਿੱਦੀ ਵੀ, ਜ਼ਹੀਨ ਵੀ; ਤਿੱਖਾ ਵੀ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਨਰਮ ਵੀ।
ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ੂਬੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੀ।
ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਉਹ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸੀ।
ਅੱਜ ਜੇ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਕਬਰ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਰਾਖ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿ ਸਕਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਕਹਾਂ—“ਮਿੱਤਰ ਜੀ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗੱਲ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਤੇਰੇ ਉਹ ਦੋ ਫ਼ੋਨ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਸਕਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਤੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਕੁਝ ਸੁਣਨਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੱਲ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿ ਗਈ। ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਹੈ—ਤੇਰੀ ਕਲਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਇੰਨੀ ਛੇਤੀ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਣੀ।”
ਕਿਉਂਕਿ ਬੰਦਾ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ।
ਜਿਹੜੀ ਖ਼ਬਰ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਲਿਖੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਪੰਨੇ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਪਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਸਮਾਗਮ ਉਸਨੇ ਕਵਰ ਕੀਤਾ, ਉਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕਿਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਖੇਡ ਮੇਲੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਉਸਨੇ ਬਣਾਈ, ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਕਿਸੇ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਪਰਵਾਸੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਸਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ, ਉਸ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹੋਵੇ ਕਿ “ਇੱਕ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੀ ਗੱਲ ਲਿਖਦਾ ਸੀ।”
ਇਹੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਅਸਲ ਕਮਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਾ ਤਨਖ਼ਾਹ।
ਨਾ ਇਨਾਮ।
ਨਾ ਅਹੁਦਾ।
ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ।
ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲੁਗਾਣਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਜੇ ਇੱਕ ਲਕੀਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰੋਟੀ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਖੱਟਿਆ—ਨਾ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ, ਨਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਅਹੁਦਾ, ਨਾ ਆਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪੱਤਰਕਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣੀਆਂ ਤਾਂ ਖੱਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਾਂ ਵੀ ਬਣਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੁਗਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਹ ਥਾਂ ਬਣਾਈ।
ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਕੰਡਿਆਂ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਉਸ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਪੈਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ, ਕਈ ਵਾਰ ਮਨ ਦੁਖਿਆ, ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਵੀ ਪਰਾਏ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਕਲਮ ਹੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਇਸ ਪੈਂਡੇ ਲਈ, ਇਸ ਜ਼ਿੱਦ ਲਈ, ਇਸ ਅਣਖ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਪਰਦੇਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ—ਲੁਗਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਸਦਾ ਸਲੂਟ ਹੈ।
ਓਸ਼ੋ ਦੀ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸਦੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਆਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਘੱਟ ਜੀਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜੀਵਿਆ। ਉਸਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਿਆ।
ਇਟਲੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਸਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਆ ਵੀ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਸੀਨਾ ਪਾਇਆ। ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਧਰਤੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਸੰਨਬੋਨੀਫਾਚੋ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਅੰਤਿਮ ਵਿਦਾਇਗੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪਰਵਾਸੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ—ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਇਟਲੀ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਤੱਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਤੋਂ ਖੋਜੀ ਕਲਮ ਤੱਕ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਇਟਲੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਨੀਂਦ ਤੱਕ।
ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲੁਗਾਣਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਉਸ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਔਖੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਗੁਆਈ।
ਇਹ ਉਸ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰ ਸੀ।
ਇਹ ਉਸ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰਖੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸੁਰਖੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ।
ਇਹ ਉਸ ਦੋਸਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਹਾ—“ਮਿੱਤਰ ਜੀ…”
ਅਤੇ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਉਸਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ।
ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਹੈ।
ਸਿਰਫ਼ ਕਲਮ ਹੈ।
ਸਿਰਫ਼ ਉਹਦੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।
ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਾਂ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਾਂ ਮਿਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ—ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲੁਗਾਣਾ।
ਉਹ ਤੁਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਪੈੜ ਅਜੇ ਵੀ ਇਟਲੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਗਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਉੱਤੇ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਇਟਲੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਖ਼ਬਰ ਲਿਖੇਗਾ, ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਪੰਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਫਿਰ ਉੱਠੇਗੀ—
“ਮਿੱਤਰ ਜੀ, ਖ਼ਬਰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ… ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਵੀ ਪੈਂਦਾ।”
ਅਤੇ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।
— ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਸਾਂਝ
ਮਿਲਾਨ, ਇਟਲੀ
