09/10/2026
ҚАЗАҚ-НОҒАЙ БІР ТУҒАН БА?
Тілі мен тұрмысы қазаққа ұқсайтын бауырлас ноғай елі қалайша тарыдай шашырап, көзден бұлбұл ұшты? Ортақ тамырымыз бен бірлігінен айырылған алып елдің қасіретті тағдырын бүгінгі материалдан біліңіз.
ТАҢҒАЖАЙЫП ҰҚСАСТЫҚ
16-ғасырда Батыс Қазақстан даласында қазақ пен ноғай қатар кездессе, оларды мүлде ажырата алмас едіңіз. Тарихшы Ернар Ужкенов екі елдің тұрмысы ортақ болған дейді: киіз үйі, ат әбзелі, салт-дәстүрі мен әскер өнері бір-бірінен аумайтын.
Тіпті филологтар екі халық тілінің лексикалық туыстығын 97–98% деп есептейді. Екі халықты бөліп тұрған тек Жайықтың екі жағалауындағы көш жолдары еді.
«ХАН ЖАСАУШЫ» ЕДІГЕ
Алтын Орда ыдыраған «Ұлы бұлғақ» заманында ең қуатты Маңғыт ұлысы жеке мемлекеттің іргесін қалай бастады. Бірақ Маңғыт билеушісі Едіге Шыңғыс хан тұқымынан емес еді.
Өз билігін заңдастыру үшін ол таққа қуыршақ хандарды отырғызып, елді солардың атынан өзі басқарған. Дәл осы Едіге бидің тұсында Ноғай Ордасының дербес саяси ошағы қалыптасты.
САРАЙШЫҚТЫҢ АЛТЫН ДӘУІРІ
Мұса бидің тұсында «Ноғай» саяси атауы біржола орнығып, ұлыс қуатты мемлекетке айналды.
Ноғай Ордасы Жайық бойындағы Сарайшық қаласын өз астанасы етті.
Маңғыттар даладағы сан жағынан ең көп әрі ықпалды әскери күшке айналды. Кейін Бұхараны 1920 жылға дейін билеген де дәл осы маңғыт әулеті еді.
БІР ЕЛДІҢ ІШТЕЙ ЖАРЫЛУЫ
Бұл екі бөлек халықтың соғысы емес, бір халықтың іштей жарылуы еді.
Саяси мүдделер қақтығысқанда, Ноғай елі екіге айырылды: бір бөлігі Исмаил биді, екіншісі Назар ханды жақтады.
Тарихшы Ержан Ужкеновтың айтуынша, осылайша ғасырлар бойы құдандалы болып келген, мәдениеті біртұтас бауырлар саяси араздықтың құрбанына айнала бастады.
ҰЛЫ ДАҒДАРЫС ЖӘНЕ АСТАНАНЫҢ КҮЙРЕУІ
Ішкі алауыздықпен қатар келген табиғи апаттар империяның шаңырағын шайқалтып жіберді.
Ұзаққа созылған жұт пен індеттер елді ашаршылыққа ұшыратты.
Астанасы Сарайшық бірнеше рет талан-таражға түсіп, орталық биліктің әлеуеті толықтай күйреді.
ТАРЫДАЙ ШАШЫРАҒАН ХАЛЫҚ
17-ғасырда Еділ мен Жайыққа қалмақтар басып кіргенде, тоз-тозы шыққан ноғайлар біртұтас әскер шығара алмады. Келімсектер ең сулы өрістерді тартып алғанда, ноғайлар амалсыз босып кетті.
Бiр бөлігі батысқа (Қырым хандығы мен Кубаньға), екінші бөлігі шығысқа – қазақтарға қарай ауа көшуге мәжбүр болды.
НОҒАЙЛАР ҚАЗІР ҚАЙДА ТҰРАДЫ?
Бүгінде ноғайлар Ресейдің Астрахан өлкесінде өмір сүріп жатыр. Ставрополь өңірінде, Кубаньда да ноғайлар бар.
Сонымен қатар, тарихшының сөзінше, ноғайлар қазіргі Қазақстан аумағында ру-тайпа топтары болып сақталған.
Қазақ пен ноғайдың біртұтас өткені бар. Ақын-жыраулары да ортақ, мақал-мәтелдері де ортақ.
