Qalam Tarih

Qalam Tarih Тарих пен мәдениет турасындағы Қазақстандағы бірінші мультимедиалық БАҚ

05/06/2026

Қазір кекіл қою үйреншікті сәнге айналған. Бірақ дәстүрлі қазақ қоғамында бұл мүлдем басқаша еді. Этнограф Досымбек Қатыранның сөзінше, қазақта қыздар ешқашан кекіл қимаған. Ал баланың басындағы тұлым мен айдарға басқа адамның қолын тигізуіне қатаң тыйым салынған. Толығырақ видеодан көріңіз.

📷 Мұқабадағы фото ЖИ арқылы өңделген

Шаң-тозаң мен қылыш даусы араласқан қызу шайқаста жауынгерлер биікте желбіреп тұрған туды іздеген. Көшпелілер үшін ту жа...
04/06/2026

Шаң-тозаң мен қылыш даусы араласқан қызу шайқаста жауынгерлер биікте желбіреп тұрған туды іздеген. Көшпелілер үшін ту жай ғана мата емес, мемлекеттің жүрегі, ханның айбыны мен сарбаздың намысы болған. Ту құласа, рух та құлайтын.

Қазақ хандары қандай ту ұстады және олардың түсі қандай сыр жасырды? 4 маусым – Мемлекеттік рәміздер күнінде осы ежелгі палитраны бірге ашайық ➡️

📷 Мұқабадағы фото ЖИ көмегімен жасалды. Қалған суреттер ғалым А.Ш. Бимендиевтің «Ту – қазақ хандары-шыңғыс ұрпақтары билігінің рәмізі ретінде» атты ғылыми мақаласынан алынды

31/05/2026

❓ Қарлагта туған балалар туралы не білеміз? Шетінеген балалардың мәйітін неліктен бөшкеде жинаған? Лагерьдегі жүкті әйелдерге қандай да бір жеңілдіктер қарастырылған ба еді? Емізулі баласы бар әйелдерді сәбилерінен айырған ба?

🎙QalamTarih-тың жаңа шығарылымында ГУЛАГ жүйесіндегі ең ірі лагерьдің бірі Қарлагқа тоғытылған адамдардың қалай жазаланғаны және ондағы әйелдер мен балалардың азапты өмірі туралы айтылады.

🔗 Жаңа шығарылымға сілтеме пікірлер алаңында⤵️

❗️Qalam редакциясының рұқсатынсыз видеоматериалдарды пайдалануға болмайды.

📸 Суреттер: ҚРОМКФДЖА, Ашық дереккөз

ҚАЗАҚ ДАЛАСЫНДАҒЫ ТОЗАҚБір уыс бидай үшін сотталғандар📝 Қарағанды еңбекпен түзету лагері 1931 жылдың 19 желтоқсанында құ...
28/05/2026

ҚАЗАҚ ДАЛАСЫНДАҒЫ ТОЗАҚ
Бір уыс бидай үшін сотталғандар

📝 Қарағанды еңбекпен түзету лагері 1931 жылдың 19 желтоқсанында құрылды. Оны қысқартып «Карлаг ОГПУ» деп атады. Қарлаг тікелей Мәскеудегі ГУЛаг орталық басқармасына қарады. Қарлагтың орталығы мен әкімшілік басқармасы Қарағандыдан 45 шақырым жердегі Долинское ауылында орналасты. Бұл жер қазір Долинка деп аталады. Қарлагтың негізгі аумағы солтүстіктен оңтүстікке қарай 300, ал шығыстан батысқа қарай 200 шақырымды алып жатты. ⤵️⤵️

НЕГЕ ҚАРАҒАНДЫ ӨҢІРІ ТАҢДАЛҒАН?

⛏ Қарлагтың ҚазКСР аумағында ұйымдастырылуының басты себебі — Қарағанды көмір бассейні, Жезқазған және Балқаш мыс қорыту комбинаттары секілді Орталық Қазақстанның қарқынды дамып келе жатқан көмір-металл өнеркәсібіне қызмет көрсету қажеттілігі туды. Осы өңірден еңбекпен түзеу лагерін ашу арқылы жүздеген мың адамның еңбегін осы өндіріске, ауыл шаруашылығына тегін пайдалануға мүмкіндік алды. ⤵️

СТАЛИННІҢ ПОРТРЕТІ ҮШІН СОТТАЛҒАНДАР

⛓ Қарлагқа РКФСР Қылмыстық кодексінің 58-бабы бойынша, яғни «контрреволюциялық әрекеті» үшін сотталған саяси тұтқындар әкелінді. Ресми пропаганда оларды отанын сатқан «халық жаулары» деп атады. Зерттеуші Темірғали Аршабеков тіпті мынадай жағдай болғанын айтады.

«Бірде ОГПУ қызметкері Қарағандының Шет ауданындағы бір үйге түседі. Бұл түскен үйде Сталиннің портретімен қатар, тағы бір кісінің суреті ілініп тұрады. «Мынау кім?» десе, үй иесі артына бұрылмаған күйі екінші портретті айтып жатқан болар деп, «Бұл менің нағашым» деп жауап береді. Сол адам бір сурет үшін 5 жылға сотталып кетеді». ⤵️⤵️

ҚАРЛАГҚА ҚАНША ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ҚАМАЛҒАН?

🎗 Зерттеуші Темірғали Аршабеков жергілікті қазақтардың Қарлагқа қамалуының негізгі себебі — астық үшін болғанын айтады. «Аштық кезеңде адамдардың қалтасынан бір уыс бидай тауып алатын болса, сол бір уыс бидай үшін ол 7–8 жылға осы Қарағанды еңбекпен түзету лагеріне қамаған. Қарағанды лагеріндегі қазақ халқынан, қазақстандықтардан негізгі зардап шеккендер 150 мыңның шамасында. Әрбір ауданнан 10–15 адам ату жазасына кесілген. Орындаушы прокурор — Шибаков. Барлығы дерлік сол отызыншы жылдары атылып кеткен» дейді зерттеуші. ⤵️

❓ Қамауда әйелдер мен еркектер бір баракта жатқан ба? Қарлагтағы әйелдердің тағдыры қалай болды? Тұтқындарды қалай азаптаған? Қарлаг жүйесінде қанша адам отырған? Қамаудағыларға жергілікті қазақтар көмектескен бе?

🎙 QalamTarih арнасы Қарағанды облысының Долинка кентіндегі саяси қуғын-сүргін құрбандарын есте сақтау музейінде болып, Қарлаг тақырыбын 20 жылдан бері зерттеп жүрген тарихшы Темірғали Аршабековпен сұхбат құрды.

🔗 Жаңа шығарылымға сілтеме пікірлер алаңында⤵️

❗️Qalam редакциясының рұқсатынсыз видеоматериалдарды пайдалануға болмайды.

📸 Сурет: ҚР ОМ КФДЖА

ҚОЙДЫ ҚАЛДЫҚСЫЗ КӘДЕГЕ ЖАРАТУКөшпелі қазақтардың нұсқаулығыҚОЙ ЕТІ ЖӘНЕ ІШЕК-ҚАРЫН🐑 Көшпелілер тағам ретінде қойдың басы...
27/05/2026

ҚОЙДЫ ҚАЛДЫҚСЫЗ КӘДЕГЕ ЖАРАТУ
Көшпелі қазақтардың нұсқаулығы

ҚОЙ ЕТІ ЖӘНЕ ІШЕК-ҚАРЫН

🐑 Көшпелілер тағам ретінде қойдың басынан аяғына дейін түгел пайдаланған, бір де бір бөлігі босқа ысырап болмаған.
Аш ішегі мен тоқ ішегін тазалап, жөргем жасайды. Жалпы тазартылған ішек-қарын етпен де бірге ұсынылады, қуырдаққа да қосылады.
Бұрын домбыраның ішегі де дәл осы қойдың ішегінен әзірленетін. Ал қарынды сары май сақтайтын ыдыс ретінде пайдаланған. ⤵️⤵️

ҚҰЙРЫҚ МАЙ ЖОРЫҚ АЗЫҒЫ САНАЛҒАН БА?

Қойдың құйрық майын ерітіп тамақ әзірлеген, бауырсақ пісірген. Тіпті үй-жайды жарықтандыру үшін майшам ретінде пайдаланған.
Алайда Шоқан Уәлиханов өз жазбасында құйрық май туралы:
«Суық уақытта жауынгерлер оны беліне орап, әрі азық, әрі жылу көзі ретінде пайдаланған. Тіпті қажет жағдайда құйрық майды атқа да азық ретінде берген. Мұндай аттың төзімді болатынына сенген» деп жазады. ⤵️

ҚОЙ ТЕРІСІНЕН ҚАНДАЙ КИІМДЕР ТІГІЛДІ?

Тон
Ірі қойдың терісі көктемгі жабағы алынғаннан кейін тон тігуге пайдаланылған.

Көн шалбар
Ал күзгі қырқымнан кейінгі тері тонға жарамсыз болып, одан көн шалбар мен былғары шапан тігілген.

Бөстек
Теріні иін қандыра илеп, қатты сүйекпен не қайрақ таспен сүргілеп төсеніш есебіндегі бөстек жасалады. ⤵️⤵️

ҚОЙ ЖҮНІНЕН НЕ ЖАСАЛДЫ?

- Ішік, күпі тікті;
- Киіз, текемет басты;
- Жіп иірді;
- Мата дайындады;
- Жөке тоқыды;
- Ыдыс жуатын ысқыш әзірледі;
- Қуыршақ тікті;
- Жылқы қылына қосып арқан есті.

Жүнді қай мезгілде қырқылғанына қарай әртүрлі мақсатта пайдаланған. Көктемгі жүннен ішік және басқа да сыртқы киім тіккен. Ал күзгі жүннен киіз басқан. ⤵️

СҮЙЕКТІ ДЕ КӘДЕГЕ ЖАРАТҚАН

- Асық (балалар ойынына пайдаланылды);
- Әшекей бұйымдар;
- Тоқымаға арналған біздер;
- Бесікке арналған шүмек.

Негізінде, дала халқы малдың тұяғынан өзге бөлігінің бәрін кәдеге жаратқан. Тіпті мүйізінен тарақ, қасық, насыбай сауыттары, түйме, сәндік әшекейлер жасаған.

Одан бөлек қойдың қиын табиғи отын ретінде пайдаланған. Ал бұрынғы қазақтар сиыр малын көп өсірмегендіктен, май мен ірімшік түгелдей дерлік қой-ешкінің сүтінен әзірленген. ⤵️⤵️

🔍 Материал тарихшы Салтанат Асанованың Qalam-ға берген сұхбаты және С.Жақсыбаевтың орыс тілінде шыққан «Өлкетанушының жазбалары» (2008) кітабының негізінде әзірленді.

📸 Сурет: Getty Images

26/05/2026

🏠 Көшпелілердің қоныс тойында жасалатын рәсімдер

Қазақта үй жай ғана баспана емес, бақ-дәулет пен ырыстың, ұрпақ жалғастығының символы іспетті. Сондықтан киіз үй тігу мен жаңа қонысқа көшу әрдайым ерекше жөн-жоралғылармен қатар жүрген.

Бұл видеода көшпелілердің жаңа қонысты қалай таңдағаны, қоныс той кезінде жасалатын рәсімдер мен жаңа үйге кірудің жоралғылары туралы баяндаймыз ⤴️

BI Group холдингімен бірлесе жасалған материал

25 мамыр — BI Group компаниясының туған күні. Компания 31 жылдан бері жай ғана баспана емес, өмірдің жаңа кезеңі басталар құтты мекен салып келеді.

Кіші Шабақты жағасындағы алғашқы шатырдан бастап Қазақстандағы ең ірі құрылыс холдингіне дейінгі жолда BI Group отбасылық құндылықтарға арқа сүйеген тұтас әулеттер тарихының кірпішін қалады.

21/05/2026

❓ Ту деп шатасып айтып жүрміз бе? Байрақ деген не, ту деген не? Ту неден жасалады? Бұл сөздің мәні неліктен өзгерді? Байраққа таңба салу қашан пайда болды?

🔍 Материал этнограф Досымбек Қатыранның Qalam-ға берген сұхбаты негізінде әзірленді.

❗️Qalam редакциясының рұқсатынсыз видеоматериалдарды пайдалануға болмайды.

📸 Суреттер: Bonart аукцион үйі ұсынған Диас Үстеміровтің «Аңырақай шайқасы» картинасы, Қалиолла Ахметжановтың «Жараған темір кигендер» кітабынан иллюстрациялар

ОҢ-ТЕРІСІ ЖОҚ АЯҚКИІМҚазақ әйелдері қалай киінген?👗 Жалпы атаумен «әйел киімі» дегенімізбен, қазақ халқында әр жас кезең...
20/05/2026

ОҢ-ТЕРІСІ ЖОҚ АЯҚКИІМ
Қазақ әйелдері қалай киінген?

👗 Жалпы атаумен «әйел киімі» дегенімізбен, қазақ халқында әр жас кезеңіне тән киім үлгілері айқын ажыратылған. Әсіресе бұл әйелдің жас ерекшелігімен қатар, әлеуметтік мәртебесін айқындайтын күрделі мәдени феномен болды. ⤵️⤵️

ЖҮЗ ЖЫЛҚЫҒА БАҒАЛАНҒАН СӘУКЕЛЕ

👒 Қалыңдықтың ең бағалы киімі сәукеле болған. Ауқаттылар сәукелеге маржан, перуза, меруерт сынды бағалы тастар тізетін. Дәстүрлі қазақы ортада сәукеле ғұрыптық әрі символдық бұйым ғана емес, маңызды экономикалық нысан болған. Айталық, 19-ғасырда қымбат сәукеленің құны 100 таңдаулы аттың құнына тең келетін. Аса көркем әшекейленген мұндай қымбат сәукелелердің Бөкей Ордасында кездескен бір түрінің құны күміс ақшамен 1 000 сомға бағаланса, Семей төңірегінде 2 000 сомға жеткен көрінеді. 19-ғасырдың орта шенінде Жетісу атырабында жасалып, Ленинградтағы Антропология және этнография музейіне сыйланған бір сәукеле 100 жылқының құнына бағаланған. ⤵️

КИМЕШЕКТІ ҚАЙ КЕЗДЕН БАСТАП КИГЕН?

👨‍👨‍👦‍👦 Келін алғашқы кезде, кей өңірде бір-екі балалы болғанға дейін күнделікті өмірде желек жамылып жүрген. Ал уақыты келгенде арнайы мал сойып, ауылдың сыйлы аналарын, абысын-ажындарын шақырып атай отырып, желекті салтанатты түрде шешіп, орнына кимешек кигізеді. Кимешектегі кесте түрлері де ерекше мәнге ие: жас келіндерге арнап қызыл, күлгін түсті зер жіппен кестеленіп, моншақпен, танамен әшекейленген кимешектер тігілген. Жасы ұлғайған, мосқал тартқан әйелдер кимешегінің реңі біркелкі, кейде бояуы сұйықтау ақшыл, сары түстермен кестеленеді, бірақ әшекейленбейді. ⤵️⤵️

ОҢ МЕН СОЛЫ БІРДЕЙ АЯҚКИІМ

👠 Ертедегі аяқкиімдер оң және сол аяққа бірдей киіле беретін түзу табан етіп тігілетін. Мұндай аяқкиімдердің тұмсығы қайқы, өкшелі болып келетін. Ал оң мен солды ажыратып тігетін қисық табан аяқкиімдер кейінірек қалыптасты. Мәсі, сірімен қапталған киіз байпақ өкшесіз аяқкиім түріне жатса, өкшелі аяқкиімнің шоңқайма, мықшима, оюлы етік, кебіс секілді түрлері болды. Ауқатты отбасындағы әйелдердің аяқкиімдерінің қонышы, басы және өкше бөлігі өзге түсті материалдармен оюланып безендіріліп, кестеленетін. Жалпы аяқкиімге көбіне былғары, қара құрым, шегірен, көксауыр сияқты материалдар қолданылды. ⤵️

❓ Ал киімнің түсі қандай мағына берген? Әйел киімінің түсіне қарап жасын, әлеуметтік мәртебесін біле алған ба? Әйелдер қай жаста қандай киім киген? Қасаба қандай баскиім? Көйлектер неге кең пішілген?

🔍 Зерттеуші Үміт Әшімова арнайы Qalam үшін дәстүрлі қазақ әйелінің аймақтық, жас және әлеуметтік ерекшеліктерге сай киіну мәдениетіне үңіліп көрді.

🔗 Мақалаға сілтеме пікірлер алаңында⤵️

ЖОШЫ ҰЛЫСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАСЫКедендік салық, көлік бекеті, қағаз ақша📈 Жошы ұлысы өз заманында құрлықаралық сауда-саттық жүй...
19/05/2026

ЖОШЫ ҰЛЫСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАСЫ
Кедендік салық, көлік бекеті, қағаз ақша

📈 Жошы ұлысы өз заманында құрлықаралық сауда-саттық жүйесінде негізгі ойыншы бола отырып, өз иелігін Шығыс пен Батыс арасындағы аса маңызды транзит жолына ұластыра алды. Қытай жібегі, үнді дәмдеуіштері мен парсы кездемелері тиелген керуендер сол жолдармен өтіп, Сарай мен Поволжье арқылы алдымен Қырымға, одан Батыс Еуропаға жететін. Италиялық көпестер Жошы ұлысының жерінде саудасын еркін жүргізіп, алымын төлейтін. Есесіне, көшпенділер олардың керуенін қорғап, инфрақұрылымға жол ашты. Транзит сауда хан билігінің негізгі табыс көзі болғаны да сондықтан. ⤵️⤵️

ЖЫЛҚЫ НЕЛІКТЕН МҰНАЙМЕН ТЕҢ САНАЛҒАН?

🐎 Сол жүйені оңтайлы басқару үшін Жошы ұлысы Сібірден Дунайға, Поволжьеден Қырымға дейінгі басты жолдардың бойында 30–50 шақырым сайын «ямдар» — пошта-көлік бекеттерін құрды. Онда ат ауыстырып мініп, азық пен киім-кешек алып, кезекшілерден жолсерік ертіп кетуге болатын, яғни сапардың үзілмеуіне керек жағдай жасалатын. Шабармандар өздері де ауысып, болдырған атын ауыстырып мінгеннің арқасында хабар ортағасыр тұсындағы адамның ойы жетпестей шапшаң — тәулігіне 500 шақырымдай жерге таралатын. Демек, 20-ғасырда мұнайға тең келетін ештеңе болмаса, сол кезде жылқы соған парапар түсетін стратегиялық ресурс саналды. ⤵️

КЕДЕНДІК САЛЫҚ ЖҮЙЕСІН ҚАЛАЙ ЖҮРГІЗДІ?

💰 Жошы ұлысында мемлекет бюджетінің негізгі көзі сауда болды. Саудаға бастапқыда 10% салық салынса, кейін ол айналымның 3%-ына дейін төмендетілді. Алтын Орданың бір жаңашылдығы — ішкі кедендерді жоюы еді. Бұл жағдай Алтын Орда кезеңінде сауда айналымының ерекше дамуына ықпал етті. Саудагерлерге арнайы құжат — «таңба» берілді. Мысалы, Қырымға кірген саудагер пайыздық салығын төлеп, «таңбасын» алған соң, сол қағазбен Қытайға дейін еркін жүре беретін. Ешкім оны тоқтатып, қайта салық салмайтын. Бұл, қазіргі тілмен айтқанда, бірыңғай кедендік кеңістік принципі. ⤵️⤵️

АЛТЫН ОРДАДА ҚАҒАЗ АҚША БОЛҒАН БА?

💵 Тағы бір жаңалық — қағаз ақша жүйесі. Жошы ұлысында қағаз ақшаға мемлекет кепілдік берді. Империяның қай жерінде болсаң да, сол қағазға сәйкес тиісті мөлшерде ақша қайтарып берілді. Бұл — мемлекеттік кепілдік пен сақтандыру идеясының бастауы. Өзбек хан кезінде егер Алтын Орда аумағында саудагерлерді біреу тонап кетсе, оған өтемақыны мемлекет төлейтін. Кейін билік қарақшыларды тауып, шығынды өндіріп алатын. Бірақ саудагер өз шығынын мемлекеттен толық өтеп алатын. Бұл — қазіргі мемлекеттік сақтандырудың көне үлгісі.

🔍 Материал Qalam-да жарияланған мақалалар мен сұхбаттар негізінде әзірленді.

Address

Республика Казахстан, город Алматы, Алмалинский район, Улица Желтоксан, 115
Almaty
050000

Website

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Qalam Tarih posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Shortcuts

Share

Category