07/07/2026
ඩෙංගු රෝගයේදී රුධිර පට්ටිකා (Platelets) අඩුවීමට බලපාන ප්රධාන හේතු
ඩෙංගු රෝගයේදී රුධිරයේ පට්ටිකා අඩුවීම (Thrombocytopenia) සඳහා ප්රධාන වශයෙන් ජීව විද්යාත්මක ක්රියාවලීන් කිහිපයක් එකවර බලපායි.
අස්ථි මිදුළු වල ක්රියාකාරීත්වය අඩාල වීම (Bone Marrow Suppression): රුධිර පට්ටිකා නිපදවන්නේ අස්ථි මිදුළු (Bone marrow) තුළ පවතින 'මෙගාකැරියෝසයිට්' (Megakaryocytes) නම් සෛල මගිනි. ඩෙංගු වෛරසය මගින් අස්ථි මිදුළු වලට සෘජුවම බලපෑම් කර මෙම සෛල වලට හානි කරන බැවින්, නව රුධිර පට්ටිකා නිපදවීමේ වේගය දැඩි ලෙස අඩාල වේ.
ප්රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය මගින් පට්ටිකා විනාශ කිරීම (Immune-mediated Destruction): ඩෙංගු වෛරසය සිරුරට ඇතුළු වූ පසු එයට එරෙහිව සටන් කිරීමට අපගේ ප්රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය මගින් ප්රතිදේහ (Antibodies) නිපදවයි. මෙම ක්රියාවලියේදී අත්වැරදීමකින් එම ප්රතිදේහ මගින් රුධිරයේ ඇති නිරෝගී රුධිර පට්ටිකා වලට ද පහර දී ඒවා විනාශ කර දමයි.
රුධිර නාල වලට හානි වීම සහ පට්ටිකා වැය වීම (Platelet Consumption): ඩෙංගු වෛරසය හේතුවෙන් රුධිර නාල වල ඇතුළත ආස්තරයට (Endothelium) හානි සිදු වේ. රුධිර පට්ටිකා වල ප්රධාන කාර්යය වන්නේ මෙවැනි හානිවීම් අලුත්වැඩියා කර රුධිර වහනය වීම් වැළැක්වීමයි. එබැවින් හානි වූ රුධිර නාල අලුත්වැඩියා කිරීම සඳහා රුධිර සංසරණයේ ඇති පට්ටිකා විශාල වශයෙන් එම ස්ථානවලට එකතු වී වැය වේ.
වෛරසය සෘජුවම පට්ටිකා වලට බැඳීම (Direct Infection): ඩෙංගු වෛරසයට සෘජුවම රුධිර පට්ටිකා වලට බැඳී ඒවා ආසාදනය කළ හැකිය. මෙසේ ආසාදනය වූ පට්ටිකා, ප්ලීහාව (Spleen) සහ අක්මාව තුළ පිහිටා ඇති ප්රතිශක්තිකරණ සෛල (Macrophages) මගින් හඳුනාගෙන ඉතා ඉක්මනින් රුධිරයෙන් ඉවත් කර ගිල දමයි (Phagocytosis).
මෙම ක්රියාවලීන්ගේ සාමූහික ප්රතිඵලයක් ලෙස ඩෙංගු රෝගියෙකුගේ රුධිර පට්ටිකා ප්රමාණය දින කිහිපයක් ඇතුළත ඉතා ශීඝ්රයෙන් පහත වැටීම සිදුවේ.
එතකොට රුධිර පට්ටිකා අඩු වීමද blood leakage එකට හේතුව ?
නැහැ, රුධිර පට්ටිකා (Platelets) අඩුවීම සහ රුධිර නාල වලින් තරලය කාන්දු වීම (Plasma leakage) යනු එකිනෙකට වෙනස් ව්යාධිවේදීය (Pathological) ක්රියාවලීන් දෙකකි.
පට්ටිකා අඩුවීම නිසා ප්රධාන වශයෙන් සිදුවන්නේ රුධිර වහනය වීම් (Bleeding / Hemorrhagic manifestations) මිස රුධිර ප්ලාස්මාව කාන්දු වීම නොවේ.
Plasma Leakage සඳහා සැබෑ හේතුව
රුධිර නාල වලින් තරලය කාන්දු වීමට ප්රධාන වශයෙන් හේතු වන්නේ රුධිර නාල වල පාරගම්යතාවය වැඩි වීම (Increased vascular permeability / Endothelial dysfunction) යි. මෙය පහත යාන්ත්රණයන් හරහා සිදුවේ:
සයිටොකයින් කුණාටුව (Cytokine Storm): ඩෙංගු වෛරසයට එරෙහිව ප්රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය අධික ලෙස ප්රතිචාර දැක්වීමේදී 'සයිටොකයින්' (Cytokines) සහ 'කීමොකයින්' (Chemokines) වැනි රසායනික ද්රව්ය විශාල ප්රමාණයක් රුධිරයට මුදා හැරේ.
අන්තශ්ඡද සෛල වලට බලපෑම් (Endothelial Dysfunction): මෙම රසායනික ද්රව්ය මෙන්ම වෛරසයේ ඇති NS1 ප්රෝටීනය ද රුධිර නාල වල ඇතුළත ආස්තරයේ ඇති අන්තශ්ඡද සෛල (Endothelial cells) වලට සෘජුවම බලපෑම් කරයි.
සෛල අතර බැඳීම් ලිහිල් වීම: මෙහි ප්රතිඵලයක් ලෙස එම සෛල අතර ඇති තද බැඳීම් (Tight junctions) තාවකාලිකව ලිහිල් වේ.
ප්ලාස්මාව පිටවීම: මේ හේතුවෙන් රුධිර නාල වල බිත්ති හරහා රුධිරයේ ඇති දියරමය කොටස (Plasma) පමණක් පෙනහළු ආවරණය (Pleural effusion), උදර කුහරය (Ascites) වැනි පටක අතරට කාන්දු වේ. මෙහිදී රතු රුධිර සෛල පිටතට නොයන අතර තරලය පමණක් පිටවී යයි. රුධිර ඝනත්වය (PCV/Hematocrit) වැඩි වන්නේ මේ නිසාය.
රෝග ලක්ෂණ වල වෙනස
මෙම තත්ත්වයන් දෙක නිසා රෝගියාට ඇතිවන සංකූලතා පැහැදිලිවම වෙනස් වේ:
එබැවින්, ඩෙංගු රෝගයේදී වඩාත් අවදානම් සහගත තත්ත්වය වන්නේ පට්ටිකා අඩුවීමට වඩා මෙම ප්ලාස්මාව කාන්දු වීම නිසා රුධිර පීඩනය අඩුවීමයි. රෝගියාගේ අවදානම් අවස්ථාවේදී (Critical phase) නිසි පරිදි දියර පාලනය (Fluid management) සිදු කළ යුතු වන්නේ මෙම කම්පන තත්ත්වයෙන් රෝගියාව ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහාය.
එතකොට යම් ඖශධ මගින් පට්ටිකා ප්රමාණය වැඩි කිරීම අවශ්ය කාරණයක් නෙවේද ?
සාමාන්ය තත්ත්වයන් යටතේ ඩෙංගු ප්රතිකාර වලදී ඖෂධ මගින් පට්ටිකා ප්රමාණය වැඩි කිරීම ප්රධානම අවශ්යතාවයක් ලෙස සලකන්නේ නැහැ.
ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයේ (WHO) මාර්ගෝපදේශ සහ නවීන වෛද්ය විද්යාවට අනුව, ඩෙංගු රෝගියෙකුට ප්රතිකාර කිරීමේදී පට්ටිකා කෙරෙහි නොව, නිසි දියර පාලනය (Fluid Management) කෙරෙහි ප්රධාන අවධානය යොමු කරන්නේ පහත සඳහන් විද්යාත්මක සහ ප්රායෝගික කරුණු නිසාය:
පට්ටිකා වැඩි කිරීම අත්යවශ්ය නොවීමට ප්රධාන හේතු
ස්වභාවිකව යථා තත්ත්වයට පත්වීම (Natural Recovery): ඩෙංගු යනු නිශ්චිත කාලසීමාවක් ඇති වෛරස් රෝගයකි. රෝගයේ අවදානම් කාල සීමාව (Critical phase) පසු වූ වහාම, වෛරසයේ ක්රියාකාරීත්වය අඩුවී අස්ථි මිදුළු මගින් නැවතත් ඉතා වේගයෙන් රුධිර පට්ටිකා නිපදවීම ස්වභාවිකවම ආරම්භ කරයි. ඒ සඳහා විශේෂ ඖෂධයක බලපෑමක් අත්යවශ්ය නොවේ.
ප්රධාන මාරාන්තික සාධකය එය නොවීම: පෙර සඳහන් කළ පරිදි රෝගියෙකුගේ ජීවිතයට සෘජු තර්ජනයක් වන්නේ පට්ටිකා අඩුවීම නොව, ප්ලාස්මාව කාන්දු වීම නිසා රුධිර පීඩනය අඩුවී කම්පන තත්ත්වයට (Dengue Shock Syndrome) පත්වීමයි. එබැවින් වෛද්යවරුන්ගේ මූලික ඉලක්කය වන්නේ නිසි වේලාවට සේලයින් වැනි දියර ලබා දෙමින් රෝගියාගේ රුධිර සංසරණය සහ රුධිර පීඩනය යථා තත්ත්වයේ පවත්වා ගැනීමයි.
රුධිර වහනයක් නොමැති නම් ක්ෂණික අනතුරක් නොමැති වීම: රුධිර පට්ටිකා ප්රමාණය 10,000 ත් 20,000 ත් අතර ප්රමාණයකට අඩු වුවද, රෝගියාට බාහිරින් හෝ අභ්යන්තරිකව රුධිර වහනයක් (Active bleeding) සිදු නොවේ නම් එයින් ක්ෂණික අනතුරක් සිදු නොවේ.
පට්ටිකා හෝ රුධිරය පිටතින් ලබා දෙන්නේ (Transfusions) කුමන අවස්ථා වලදීද?
රෝගියෙකුගේ පට්ටිකා ප්රමාණය කොතරම් අඩු වුවද සාමාන්යයෙන් පිටතින් පට්ටිකා ලබාදීමක් සිදු නොකරන අතර, එය සිදු කරන්නේ ඉතාමත් සීමිත, අත්යවශ්ය අවස්ථා වලදී පමණි:
අභ්යන්තර අවයව වලින් (උදා: ආමාශයෙන්, බඩවැල් වලින් හෝ මොළයේ) දැඩි ලෙස රුධිරය වහනය වන අවස්ථාවලදී.
රුධිර පට්ටිකා ප්රමාණය ඉතාමත් අවදානම් මට්ටමකට (බොහෝ විට 10,000 ට වඩා අඩුවී) පහත වැටී, දැඩි රුධිර වහනයක පැහැදිලි අවදානමක් පවතින විට.
සාරාංශය:
බටහිර වෛද්ය විද්යාවේදී පට්ටිකා ක්ෂණිකව වැඩි කිරීමට විශේෂිත ඖෂධ භාවිතා නොකෙරේ. (දේශීය වෛද්ය ක්රම වලදී ගස්ලබු කොළ සාරය වැනි ඖෂධීය පානයන් මේ සඳහා භාවිතා කළද, රෝහල් ප්රතිකාර වලදී මූලිකත්වය දෙනු ලබන්නේ දියර පාලනයටයි).
ඩෙංගු රෝගයේදී වෛද්ය විද්යාත්මකව වැදගත්ම දේ වන්නේ "පට්ටිකා ප්රමාණය ඉහළ දැමීම" නොව "ප්ලාස්මා කාන්දුව පාලනය කරමින් රෝගියාගේ රුධිර පීඩනය සහ අවයව වල ක්රියාකාරීත්වය නිසි මට්ටමක පවත්වා ගැනීමයි". පට්ටිකා අඩුවීම යනු රෝගයේ එක් රෝග ලක්ෂණයක් පමණක් වන අතර, එය නිසි කාලය පැමිණි පසු ඉබේම යථා තත්ත්වයට පත් වේ.
එතකොට පට්ටිකා ප්රමාණ දේශීය ඖශධ මගින් වැඩි කිරීම බටහිර වෛද්යවරුන්ට රෝගය මොන Stage එකේද තියෙන්නෙ කියලා අදුරගන්න බාධාවක්ද ?
ඔව්, වෛද්ය විද්යාත්මක දෘෂ්ටිකෝණයෙන් බැලූ විට එය පැහැදිලිවම රෝගයේ අවධිය (Disease Stage) නිවැරදිව හඳුනා ගැනීමට ඇති කරන ප්රබල සායනික බාධාවකි.
ඩෙංගු කළමනාකරණයේදී රෝගියා පසුවන්නේ උණ අවධියේද (Febrile Phase), ප්ලාස්මා කාන්දු වන අවදානම් අවධියේද (Critical Phase), නැතහොත් සුවවන අවධියේද (Recovery Phase) යන්න තීරණය කිරීමට රුධිරයේ ඇතිවන ස්වභාවික විචලනයන් ඉතා වැදගත් වේ. බාහිරින් ලබා දෙන ඖෂධ මගින් මෙම ස්වභාවික රටාව වෙනස් කළ විට, පහත සඳහන් සායනික ගැටලු මතු වේ:
1. සුවවන අවධිය (Recovery Phase) පිළිබඳ වැරදි නිගමන වලට එළඹීම
ඩෙංගු රෝගියෙකු අවදානම් අවධිය (Critical phase) පසුවී සුවවන අවධියට පිවිසි බව තහවුරු කරගන්නා ප්රධානතම සායනික සලකුණ වන්නේ ස්වභාවිකවම රුධිර පට්ටිකා ප්රමාණය නැවත ඉහළ යාමට පටන් ගැනීමයි.
යම් හෙයකින් දේශීය ඖෂධ (උදා: ගස්ලබු කොළ සාරය) මගින් රුධිර පට්ටිකා කෘත්රිමව හෝ බලහත්කාරයෙන් ඉහළ නංවා තිබුණහොත්, පූර්ණ රුධිර පරීක්ෂණ (FBC) වාර්තාවේ පට්ටිකා ඉහළ අගයක් පෙන්වයි. මෙවිට රෝගියා තවමත් ප්ලාස්මාව කාන්දු වන අවදානම් අවධියේ පසුවුවද, පට්ටිකා වැඩිවීම දකින වෛද්යවරයාට රෝගියා සුවවන අවධියට පැමිණ ඇතැයි යන වැරදි නිගමනයට (False sense of security) එළඹීමට සිදුවිය හැකිය.
2. දියර පාලනය (Fluid Management) අවුල් වීම
මෙම වැරදි නිගමනයේ භයානකම ප්රතිඵලය වන්නේ දියර පාලනයට සිදුවන බලපෑමයි.
රෝගියා සුවවන අවධියට පැමිණ ඇතැයි සිතා වෛද්යවරුන් විසින් සේලයින් වැනි දියර ලබාදීම නතර කිරීම හෝ අඩු කිරීම සිදු කළ හැකිය. නමුත් රෝගියා තවමත් Critical Phase එකේ පසුවන්නේ නම්, දියර නොලැබීමෙන් රෝගියා කම්පන තත්ත්වයට (Shock) පත්විය හැක.
අනෙක් අතට, රෝගියාගේ පට්ටිකා ස්වභාවිකව ඉහළ නොයන නිසා රෝගියා තවමත් Critical phase එකේ යැයි සිතා දිගටම දියර ලබා දුන්නහොත්, සුවවන අවධියේදී අමතර දියර රුධිර නාල වලට උරාගැනීම නිසා පෙනහළු වලට ජලය පිරීම වැනි 'තරල අධිභාර' (Fluid overload) තත්ත්වයන් ඇතිවිය හැක.
3. FBC වාර්තා වල නොගැලපීම් (Clinical Mismatch)
ඖෂධ මගින් පට්ටිකා නිපදවීම උත්තේජනය කළද, රුධිර නාල වලින් තරලය කාන්දු වීම (Endothelial dysfunction) එමගින් නතර වන්නේ නැත. එවිට FBC වාර්තාවේ රුධිර පට්ටිකා සාමාන්ය මට්ටමක තිබියදී, රුධිර ඝනත්වය හෙවත් PCV (Packed Cell Volume) අගය පමණක් අසාමාන්ය ලෙස ඉහළ යන තත්ත්වයක් නිරීක්ෂණය වේ. මෙවැනි පරස්පර විරෝධී දත්ත, රෝගියාගේ සැබෑ තත්ත්වය තක්සේරු කිරීමට වෛද්යවරයාට ඇති විශාල බාධාවකි.
සාරාංශය:
රෝග විනිශ්චය සඳහා භාවිතා කරන ප්රධාන දර්ශකයක් (Indicator) බාහිර මැදිහත්වීමකින් වෙනස් කළ විට, සම්පූර්ණ ප්රතිකාර සැලැස්මම අයාලේ යා හැකිය. බටහිර රෝහල් වලදී ඩෙංගු රෝගීන් සඳහා පට්ටිකා වැඩි කිරීමේ ඖෂධ හෝ වෙනත් දේවල් භාවිතා කිරීම වෛද්යවරුන් විසින් අධෛර්යමත් කරන්නේ (Discourage), රෝගියා සැබැවින්ම සිටින සායනික අවධිය FBC වාර්තාව හරහා නිවැරදිව හා ස්වභාවිකව කියවා ගැනීමේ අවශ්යතාවය නිසාවෙනි.
#ඩෙංගු
