31/10/2025
අකුණු සැර ඇතිවන්නේ කෙසේද? (How Lightning Happens) ⚡️
අකුණු යනු සොබාදහමේ දක්නට ලැබෙන ඉතා බලවත් විදුලි විසර්ජනයක් (powerful electrical discharge) වන අතර, එය තත්පරයකින් අහසත් පොළොවත් සම්බන්ධ කරනවා. මෙය සිදුවන්නේ කෙසේදැයි කෙටියෙන් බලමු.
1. වලාකුළු ආරෝපණය වීම (Cloud Charging) 🌧️
අකුණු ඇතිවීමට ප්රධානම හේතුව වන්නේ ගිගුරුම් සහිත වලාකුළු (thunderclouds / cumulonimbus clouds) තුළ විද්යුත් ආරෝපණ වෙන්වීමක් (separation of electrical charges) සිදුවීමයි.
* ඝට්ටන ක්රියාවලිය (Collision Process): විශාල ගිගුරුම් වලාකුළු තුළ ඉහළට යන උණුසුම් වාතය (updrafts) සහ පහළට වැටෙන සිසිල් වාතය නිසා අයිස් ස්ඵටික (ice crystals), ජල බිඳිති (water droplets) සහ හිම කැට (graupel/hail) ඉතා වේගයෙන් ගැටෙනවා.
* ඉලෙක්ට්රෝන සමුච්චය වීම (Electron Accumulation): මෙම ඝට්ටන වලදී, කුඩා අයිස් ස්ඵටික වලට ධන ආරෝපණයක් (positive charge) ලැබී, ඒවා වලාකුළේ ඉහළ කොටසට ගමන් කරනවා. විශාල සහ බර හිම කැට වලට සෘණ ආරෝපණයක් (negative charge) ලැබී ඒවා වලාකුළේ පහළ කොටසේ (base of the cloud) සමුච්චය වෙනවා.
* ප්රතිඵලය: වලාකුළේ උඩ කොටස ධන ආරෝපිත වන අතර යට කොටස සෘණ ආරෝපිත වෙනවා. මෙය තමයි අකුණු ඇතිවීමට අවශ්ය ආරම්භක විද්යුත් විභවය (electric potential) නිර්මාණය කරන්නේ.
2. අකුණු ඇතිවීම (The Lightning Strike) ⬇️
වලාකුළේ පහළ කොටසේ සෘණ ආරෝපණ විශාල වශයෙන් ගොඩනැඟුණු විට, එම ආරෝපණ පොළොවේ ඇති ධන ආරෝපණ වෙතට ආකර්ෂණය වෙනවා (opposites attract).
* Stepped Leader: වලාකුළෙන් පහළට පියවරෙන් පියවර ගමන් කරන සෘණ ආරෝපිත මාර්ගයක් (channel of negative charges) නිර්මාණය වෙනවා. මෙය "ස්ටෙප්ඩ් ලීඩර්" (Stepped Leader) ලෙස හැඳින්වෙනවා.
* Upward Streamer: ඊට ප්රතිචාර වශයෙන්, පොළොවේ (ගස්, ගොඩනැගිලි වැනි උස් තැන් වලින්) ඉහළට ධන ආරෝපිත මාර්ගයක් ("ස්ට්රීමර්" - Streamer) නිකුත් වෙනවා.
* සම්බන්ධ වීම (Connection) සහ විසර්ජනය (Discharge): "ස්ටෙප්ඩ් ලීඩර්" සහ "ස්ට්රීමර්" එකිනෙක මුණගැසුණු විට, විශාල විදුලි ධාරාවක් (large electric current) පොළොවේ සිට වලාකුළ දක්වා ගමන් කරනවා. අපට පෙනෙන දීප්තිමත් ආලෝකය (අකුණු සැර - Return Stroke) එයයි!
💡 ඔබ දැන සිටියාද? අකුණක් ඇතිවන විට වාතය සූර්යයාගේ මතුපිටට වඩා පස් ගුණයක් පමණ රත් වෙනවා! මෙම අධික තාපයෙන් වාතය ක්ෂණිකව ප්රසාරණය වීම නිසා තමයි අපට ගිගුරුම් හඬ (thunder) ඇසෙන්නේ.
