05/03/2026
පුරාණ පර්සියාව කොහොමද ඉරානය බවට පත් උනේ? මීට අවුරුදු හාරදාහකට විතර කලින්, ඒ කියන්නෙ ක්රිස්තු පූර්ව 2000-1300 අතර කාලෙදි තමයි අද ඉරානය තියෙන තැනට සාමූහිකව මිනිස්සු සංක්රමණය උනේ. එහෙම ආවෙ පුරාණ ඉන්දු-ඉරාන ජාතිකයින්. එයාලා දැවැන්ත තෘණබිම්වල ඇවිද ගියපු එඬේරුන්.
මේ අය එක එක භාෂා කතා කරන, විවිධ ජන වර්ගවල මිනිස්සු. ගොඩ දෙනෙක් කතා කෙරුවෙ ඉන්දු-යුරෝපීය භාෂා. ඔය කාලෙ ජනවර්ග හැඳින්නුවෙත් එයාලා කතා කරන භාෂාවෙ නමින්ම තමයි.
කොහොමහරි ඔන්න කට්ටිය ඔය කලාපයට ආවා. මේ අය අතර ප්රධාන ජන කණ්ඩායම් දෙකක් හිටියා. එකක් තමයි ‘මිඩීස්‘. මිඩීස්ලා ඇවිත් පදිංචි උනේ වයඹදිග ඉරාන ප්රදේශයේ. අනෙක් ප්රධාන කණ්ඩායම තමයි පර්සියන්. පර්සියානුවො ඇවිත් පදිංචි උනේ දකුණුදිග ඉරානයේ. මේ හරියට ඒ කාලෙ කිව්වෙ ‘පාර්ස් භූමිය‘ කියලා. සමහර තැන්වල මේ හරියට ‘පර්සිස්‘ භූමිය කියලත් කියනවා. ඒ කියන්නෙ පර්සියානු මිනිස්සු හිටපු තැන කියන අදහස. (සමහර ඉතිහාස සටහන්වල කියනවා පර්සිස් වල හිටපු නිසා මේ මිනිස්සුන්ට පර්සියානුවො කියනවා කියලත්. ඒ කියන්නෙ Vice versa )
කාලයක් ගත උනා. අවුරුදු 1000 ක් විතර සාමාන්ය ලෙස ගෙවී ගියා. කාලයෙන් කාලයට එක එක පාලකයින් මේ ප්රදේශයේ බලයටත් පත් උනා. ක්රිස්තු පූර්ව 600 දි විශේෂ පාලකයෙක් මෙතැන බිහි උනා. එයා තමයි ‘මහා සයිරස්‘. (Cyrus the Great)
මෙයා පර්සියන් ජාතිකයෙක්. මෙයාගෙ පාලන කාලයේදි අර ඉරාන භූමියේ අනෙක් කොටසත් මෙයා පර්සියානු කොටසට ඈඳාගත්තා. ඒ කියන්නෙ මිඩීස් ජන වර්ගය යුද්ධයකින් යටත් කරගත්තා. ක්රිස්තු පූර්ව 550 දි ‘අකීමිනිඩ් පර්සියානු අධිරාජ්යය’ නිර්මාණය කෙරුවා. (Achaemenid Persian Empire). මේක තමයි පුරාණ ලෝකයේ තිබුණු විශාලම අධිරාජ්යයන් අතර මුලින්ම හැදුණු එක.
හැබැයි මෙයා තව විශේෂ දෙයක් කෙරුවා. මෙයාගෙ අධිරාජ්යයට යටත් වන මිනිස්සුන්ගෙ දේශපාලනයට විතරයි මෙයා ඇඟිලි ගැහුවෙ. ඒ ඒ ජන වර්ගවල ආගම්, සංස්කෘතිය, භාෂාව, සිරිත් විරිත් හැමදේම පවත්වාගෙන යන්න ඉඩ දුන්නා. බැබිලෝනියා කොටසෙ තිබුණු යුදෙව් පන්සල් මෙයා අලුත්වැඩියා කෙරුවා. විවිධ ගැටුම් හින්දා සංක්රමණය වෙච්ච යුදෙව්වන්ව නැවත පදිංචි කෙරෙව්වා.
සයිරස්ගෙන් පස්සෙ ආපු පාලකයොත් මේ වැඩපිළිවෙල දිගටම ගෙනිච්චා. ‘පළමුවැනි ඩාරියස්‘ කියන්නෙ මේ අකීමිනිඩ් අධිරාජ්යය විශාල වශයෙන් සමෘද්ධිමත් කරපු පාලකයෙක්. එයාගෙ කාලෙදි ඊජිප්තුවේ ඉඳන් ඉන්දියාව වෙනකන් මුලු කලාපයම අකීමිනිඩ් අධිරාජ්යය යටතට පත් උනා. මේ මුලු කලාපයේම දැවැන්ත මාර්ග පද්ධතියක් හදන්න මෙයා කටයුතු කෙරුවා. ඒ වගේම පණිවුඩ හුවමාරු ක්රමයක් සහ ගමනාගමන පහසුකම් ඇති කෙරුවා. ලෝකෙන් බාගයක්ම සැළසුම්සහගතව පාලනය කෙරුවා.
තවත් කාලයක් ගත උනා.
ක්රිස්තු පූර්ව 334 වෙද්දි මේ ළඟපාතම තිබුණු මැසිඩෝනියානු ප්රදේශයේ තරුණ පාලකයෙක් බිහි උනා. එයා තමයි ‘මහා ඇලෙක්සැන්ඩර්’. එයා ක්රිස්තු පූර්ව 334 වෙද්දි මේ පර්සියානු අකීමිනිඩ් අධිරාජ්යය යටත් කරගත්තා.
පර්සියානු අධිරාජ්යය යටත් කරගන්න තමයි මහා ඇලෙක්සැන්ඩර් අධිරාජයා එයාගෙ ජීවිතයේ කරපු විශාලම යුද්ධ මාලාව කෙරුවෙ. ක්රිස්තු පූර්ව 330 වෙද්දි ඉරානය අයත් වූ අකීමිනිඩ් අධිරාජ්යය අවසන් උනා. ඒක මැසිඩෝනියාවේ කොටසක් බවට පත් උනා. ඇලෙක්සැන්ඩර් ගැන අපි කලින් ලිපි ගණනාවක කතා කෙරුවා. එයාත් තමන්ට යටත්වන ජාතීන්ගෙ අනන්යතාවය ඒ විදිහටම පවත්වාගෙන ගියපු කෙනෙක්. ඉතින් පර්සියන් ආගම්, දර්ශන, සංස්කෘතිය, සිරිත් විරිත් ආදිය මේ කාලයෙත් දිගටම පෝෂණය උනා. පැවතුණා.
මහා ඇලෙක්සැන්ඩර් අධිරාජයා තරුණ කාලෙදිම (වයස අවුරුදු 32 දි) මියැදුනා. එයාගෙන් පස්සෙ මැසිඩෝනියානු අධිරාජ්යය බෙදාගන්න එයාගෙම ජෙනරාල්ල කා කොටා ගත්තා. මැසිඩෝනියානු අධිරාජ්යය කියන්නෙ ග්රීක අධිරාජ්යයක්. ඉතින් එක එක ජෙනරාල්ලා ග්රීක ජනපද නියෝජනය කරමින් මේ මහා මැසිඩෝනියානු භූමියේ කෑලි කෑලි පාලනය කරන්න පටන් ගත්තා. පර්සියානු (ඉරානය සහිත) කොටසෙ පාලකයා විදිහට පත් උනේ සාමාන්ය කමාන්ඩර් කෙනෙක් වෙච්ච සෙලියුකස් කියන තරුණයා. සෙලියුකස් කාලයක් ගිහින් පර්සියානු තරුණියක්වම විවාහ කරගත්තා. ඒ තරුණිය පර්සියාවෙ ඉස්සර තිබුණු අකීමිනිඩ් අධිරාජ්යයේ උරුමය තිබුණු තරුණියක්. මේ දෙන්නට ළමයෙක් ලැබුණා. දැන් ඇලෙක්සැන්ඩර්වත්, මැසිඩෝනියාවවත් නෑ. ඉතින් ඔය ඉපදුනු දරුවා තමයි කොයි විදිහකින් හෝ පර්සියානු පාරම්පරික රාජ උරුමය සහිත කුමාරයා උනේ.
ඊට පස්සෙ පර්සියානු කොටසට සෙලියුකස් අයිතිවාසිකම් කිව්වා. එයාට නොමැරී ජීවත් වෙලා මේකෙ පාලනය ගන්න උදව් කෙරුවෙ ඊජිප්තුවේ පළමුවැනි ටොලමි. (ක්ලියෝපැට්රාගෙ මී මුත්තා). දැන් අපි පළමුවැනි ටොලමි ගැන අපේම මී මුත්තාටත් වඩා හොඳින් දන්නවා දිගටම එයා ගැන කතා කරපු හින්දා. 😁
සෙලියුකස් කාලයක් යද්දි මුලු පර්සියානු කොටසෙම පාලකයා උනා. ළඟ ළඟ තිබුණු අනෙක් කලාපත් යටත් කරගත්තා. එයා ‘සෙලියුසිඩ්’ නමින් අධිරාජ්යයත් පිහිටෙව්වා. ඉන්දියාවෙ චන්ද්රගුප්ත මෞර්ය එක්ක පවා මෙයා යුද්ධ කෙරුවා. එතැනට එනකම් මෙයාගෙ සෙලියුසිඩ් අධිරාජ්යය වර්ධනය උනා. දැන් ඔන්න ඉරානය තියෙන්නෙ සෙලියුසිඩ් අධිරාජ්යයේ.
තවත් කාලයක් ගත උනා. පොඩි පොඩි වෙනස්කම් සහිතව.
ක්රිස්තු පූර්ව අවසන් උනා. ක්රිස්තු වර්ෂ ආරම්භ උනා. ක්රිස්තු වර්ෂ 224 දි ඉරානය සහිත පර්සියානු කොටසෙ ‘සසේනිඩ්‘ කියන වංශය ටික ටික බලවත් උනා. ඊට පස්සෙ මෙයාලා පර්සියානු මිනිස්සුන්ට කිව්වා තමන් පුරාණ පර්සියානු අධිරාජ්යයේ පාලකයින්ට ලේ නෑකම සහිත වංශයක් බව. තව දේවල් උනා. කෙටියෙන් කිව්වොත් අයිතිය පෙන්වලා මෙයාලා බලයට ආවා. මෙයාලත් යුද්ධ කරලා අසල්වැසි ප්රදේශ තමන්ට ඈඳාගත්තා. මෙයාලගෙ පාලනය තමයි ‘සසේනියන් අධිරාජ්යය‘. මේකෙ ප්රධාන ආගම ‘ශරතුස්ත්රවාදය‘ බවට මෙයාලා නම් කෙරුවා.
ශරතුස්ත්රවාදය, එහෙමත් නැතිනම් ශරතුස්ත්ර ආගම කියන්නෙ පුරාණ ග්රීක සහ පර්සියානු ආගමික සංකල්ප මිශ්ර වෙලා හැදුණු එකක්. පස්සෙ මේකට ක්රිස්තියානි ඇදහිලිත් එකතු උනා. මේ තමයි පර්සියානු කලාපයේ (ඉරානය සහිත) රාජ්ය මැදිහත්වීමෙන් පිහිටුවාපු මුල්ම ඇදහිල්ල. ඊට කලින් තිබුණෙ ජනතාවගේ සිරිත් විරිත්වලට පාලකයින් මැදිහත් නොවුනු ක්රමයක්.
ඔන්න දැන් ඉරානය ඇතුළු කොටස් අයිති ‘ශරතුස්ත්රවාදී සසේනියන්’ අධිරාජ්යයට.
තවත් කාලයක් ගත උනා. ක්රිස්තු වර්ෂ 633-651 අතර කාලයේදි ඉරානයට අලුත්ම ආක්රමණයක් ආවා. මෙතෙක් කල් පර්සියානු සහ ග්රීක පාලකයින් තමයි මාරුවෙන් මාරුවට ඉරානය සහිත භූමිය පාලනය කෙරුවෙ. අලුතින්ම ආපු අය උනේ ‘අරාබි ජාතිකයින්’.
මේ ආපු අරාබි ජාතිකයින්ගෙ ආගම උනේ ඉස්ලාම්. එයාලා පර්සියානු-ඉරාන ප්රදේශයේ තිබුණු ශරතුස්ත්රවාදය වෙනුවට ඉස්ලාම් ආගම ප්රචාරය කෙරුවා. අරාබි ජාතිකයින්ගෙ පරිපාලන කටයුතු, ආගමික කටයුතු වගේම සංස්කෘතික කටයුතුත් බොහොම සැළසුම්සහගතයි. එයාලගෙ පාලනයේ ප්රධාන අංග උනේ මේ දේවල්. ඉතින් පර්සියානු සංස්කෘතියේ ලොකු කොටසක් මේ කාලයේදි අරාබි ජාතිකයින්ගේ ක්රමවේදයට අනුව හැඩගැහුණා. ලොකුම දේ උනේ වසර දහස් ගානක් පැවතුණු පර්සියානු භාෂාව ලියන්න අරාබි අකුරු යොදාගැනීම. පර්සියානු භාෂාව කියන්නෙ ඉන්දු-යුරෝපීය භාෂා පවුලට අයිති භාෂාවක්. (භාෂා ගැන හදාරන අයට මේ කොටස අපූරු තැනක්. ඉන්දු-යුරෝපීය භාෂාවක්, අරාබි අකුරුවලින් ලිවීම ආරම්භ කරපු එක)
තවත් වසර 1000 ක් විතර විවිධ වෙනස්කම් සහිතව ගත උනා.
ක්රිස්තු වර්ෂ 1501 දි, ‘සෆවිඩ්‘ වංශය ඉරාන-පර්සියා කලාපයේ බලයට පත් උනා. මෙයාලා යටතේ වර්තමාන ඉරානය-ඉරාකය-ඇෆ්ගනිස්ථානය-අසර්බයිජානය සහිත කොටස පාලනය උනා. සෆවිඩ් වංශය පාලනයට පත්වීමත් එක්ක මේ කලාපයේ රාජ්ය ආගම බවට ‘ෂීස්ම්‘ එහෙමත් නැතිනම් ‘ෂියා‘ ඉස්ලාම් ධර්මය නම් කෙරුවා. (ෂියා සහ සුන්නි කියන ප්රධාන කොටස් වගේම අනු කොටස් ගණනාවක් ඉස්ලාම් ධර්මය තුළ තිබුණා)
මේ තමයි ඉරානය සහිත පර්සියානු කලාපය නිශ්චිතවම ෂියා ඉස්ලාම් කලාපයක් ලෙස පාලනය වීමේ ආරම්භය. මේකෙන් පස්සෙ අරාබිය ඇතුළු තවත් ප්රදේශවල තිබුණු ‘සුන්නි‘ ඉස්ලාම් පාලනයන්ගෙන් ඉරානය වෙනස් වීම ආරම්භ උනා.
මෙන්න මේ අවුරුදු 3500 ක විතර මුලු කාලය පුරාම, පිටත ලෝකයේ මිනිස්සු මේ කලාපයට දිගටම කිව්වෙ ‘පර්සියාව‘ කියලා. ඒ අර මුලින්ම ආපු එඬේරුන් පදිංචි වූ ‘පාර්ස් භූමිය සහිත පළාත‘ කියන අර්ථයෙන්. හැබැයි මේ මුලු අවුරුදු 3500 පුරාම මේ රට ඇතුලෙ හිටපු මිනිස්සු එයාලගෙ රටට කිව්වෙ ‘ඉරානය‘ කියලා (Iran).
ඉරානය කියන වචනය එයාලා හදාගත්තෙ ‘ආර්ය ජනතාවගේ භූමිය‘ කියන අර්ථය දෙන විදිහට. මේ ගැන විවිධ මත තියෙයි.
ඉතින් මේ මුලුමහත් කාලය පුරාම ලෝකයා විසින් ‘ඉරානය‘ නමින් රටක් දැනගෙන හිටියෙ නෑ. ඉතිහාසය විසින් ඒ කලාපයට කිව්වෙ පර්සියාව කියලා. නමුත් ඒ රට ඉරානය නමින්ම ස්වදේශිකයින් අතර පැවතුණා.
වර්ෂ 1935 දි, ඉරාන පාලකයා වෙච්චි ‘රේසා ෂා‘ විසින් ලෝකයට දැනුම්දීමක් කෙරුවා මෙතැන් පටන් නිල කටයුතුවලදි තමන්ගෙ රට ‘ඉරානය‘ කියන නමින් විතරක් ආමන්ත්රණය කරන්නය කියලා. ඒකට හේතුව විදිහට සඳහන් වෙන්නෙ ඉරානයට ජාතික අනන්යතාවයක් ලබාදෙන්න (පර්සියාව කිව්වහම තව ප්රදේශ ඇතුළත් නිසා) සහ, පරිපාලන ප්රතිසංස්කරණයකට යන්න උවමනා වීම. මෙතැන් පටන් අනෙකුත් රටවල් විසින් රාජ්ය තාන්ත්රික කටයුතුවලදී පර්සියාව කියන වචනය වෙනුවට ඉරානය කියන වචනය පාවිච්චි කරන්න පටන් ගත්තා.
වර්ෂ 1979 දි ඉරානයේ රාජ වංශවල පාලනය අවසන් උනා. ඒක සිද්ධ උනේ ඉරාන විප්ලවයෙන්. ඉරාන විප්ලවය කියන්නෙ රජ පෙලපත පළවාහැරලා ආගමික තන්ත්රයක් අතට බලය මාරු වෙච්ච අවස්ථාවක්. මේක ආගමික විප්ලවයක්. ඒ ගැන අපි කතා කෙරුවා ඉරාන සිනමාව ගැන ලිපියෙදි කෙටියෙන්.
ඊට පස්සෙ අලුත් ආගමික පාලන තන්ත්රය විසින් ඉරානයේ නම ආයෙත් වෙනස් කෙරුවා. ඒ ‘ඉරාන ඉස්ලාම් ජනරජය‘ (Islamic Republic of Iran) නමින්. මේකෙන් පස්සෙ ඉරානය කියන භූමිය එහෙමම තියෙද්දි, ඉරානයේ දේශපාලන ක්රමය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් උනා. ඊට පස්සෙ කොටස් ඔබ දන්නවා. ඉරානයේ අද වෙනකන් තවම තියෙන්නෙ 1979 දි පිහිටවාපු මේ පාලන තන්ත්රය.
ඉතින්, පුරාණ පර්සියාව ඉතිහාසයෙන් මැකිලා ගියෙ නෑ. පුරාණ පර්සියානු ශිෂ්ටාචාරය ඒ විදිහටම වෙනත් නමක් යටතේ පවතිනවා. නම් දෙකම මුල ඉඳන් පැවතුනාට, එක නමකින් තවත් නමකට ආපු ගමන බොහොම බරසාරයි. දිගයි. සංකීර්ණයි. පරිවර්තන අටෝරාසියකින් යුතුයි.
පුරාණ ශිෂ්ටාචාරයන් ගැන කුතුහලයෙන් හොයාගෙන යන අපිට පුලුවන් මේ කතාවෙන් ‘බල දේශපාලනය‘ අද එක්වරම හටගත්තු දෙයක් නොවන බව තේරුම්ගන්න. ඒ වගේම අද එක්වරකින් අවසන් නොවන දෙයක් බව තේරුම්ගන්න.
සටහන: ©️Nuwan Ishara Mahagamage | නුවන් ඉෂාර මහගමගේ
