Fingrei Journal

02/05/2020

28/03/2020

Caòial Nih An Kan Tei Ko
Stanley Cung
[Fingrei Journal 2020 January]

Ka hawile nih caòial hi an ka forh lengmang. Cun ka chungle zong nih an ka fial lengmang fawn. Muko editor U El zong nih ziah ca na òial tawn ve lo a ka ti tawn. Voi khat cu caòial thiam lakah ka uar bik pakhat a si mi Pu Richard Zatu nih, “Ca van òial ve hme. Nanmah mino nih hin dawh ca òial ding a si cuh,” a ka ti. Caòial forh tu hi cu tam tuk ka ngei. A òial bel ka òial bal lo ti khawh a si. Caòial nakin a chim in chim hi a fawi deuh le maw a si zeidek! A poi belte ka ti tuk! Ca òial hi huam seh tiah ka òang Rev. Dr. Sang Awr nih caòial a òhatnak kong le a herhnak kong, amah zong ca a òialnak kong a ka ruah lengmang. Forhfialnak zong voi tam lakte a ka chimh bal. Atu zong hi Awipi nih caòial tha a ka pek lengmang nain ka òial khawh lonak kong a si.

Caòial phun ka si lo
Ca òial cu an ka fial tuk tluk tein ka òial ve lo. An ka fial zah le ka òial lo hi ai zat lai. Ka leh tawn mi hna cu, “Kei hi caòial phun ka si lo,” ti a si. A si taktak. Caòial phun hi an rak um hrim ko. Caòial phun cu a huam zong an huam, an huam ruangah an thiam fawn, an thiam ruangah an huam chinchin fawn. MIT i M. Div. ka rak kai lio ah Biakam Hlun (OT) lei a kan chimtu Rev. Dr. Thomas Cung Bik kha, “Kei cu Biakam Hlun cu ka huam bak lo. Biakam Thar lawng ka huam,” ka rak ti. A ka leh mi cu, “Umm … na mawh lo. Biakam Hlun huam ding tiangtiang in na thiam rih lo le a si,” ti a si. Ka ruat le a dik ka ti. Theih pah lo cun huam khawh a rak si set tak loh. Caòial zong cucu ka si. Ka òialchun tawn i ka òial mi ka rel ah a òhat lo ning hi ka thin a hang. Hitihin midang nih ca òial hna sehlaw ruahnak ka pek men hna hnga, “òial ti hlah” tiah. Caòial lo phun cu si fom kaw caòial thawk tikah biafang kawl a har tuk. Bia a tluang duh lo. Òial ding zong theih a si lo. Ca pakhat òial thawk ah ruahnak pahnihthum fonh an itim. Phundang cun kan vaivuan kan ti lai cu!

Caòial cu mah le mah izuar a si
Mah le mah izuar ti tikah achia lei in chim duh mi a si lo. Tuchan cu “izuar” chan a si. Nagaland theologian pa Wati Longchar kha 2014 MIT degree pek ni (Graduation Day) biachim dingah kan rak sawm. MIT saya/ma te he tonnak kan tuah i a kan chimh mi bia hi ka duh tuk: “Tuchan cu izuam chan a si caah mah le mah kan izuar lo ahcun ahohmanh nih an kan thei kho ti lo. A thiam mi an tam tuk cang. A thei mi an tam tuk cang. Ahohmanh nih nangmah kha na um hmun ah an hong in la in an hong in fuh lai lo, an in thei lo cu teh. Cucaah mi nih theih mi le hngalh mi si a hau. Theih mi si le hngalh mi sinak ahcun mah le mah izuar a hau. Mah le mah izuarnak ah a òha cem mi cu caòial a si. Ca na òial ahcun na caòial kha mi nih an hmuh lai i an rel lai. Cun na min an in theih lai. Na mui an in hmuh hlan in an in theih lai. Cun an in kawl lai,” a ti. A dik. Kan duhning ahcun mi nih kan thei dih hna sehlaw hong kan sawm thluahmah hna seh ti hi a si tak ko lai. Asinain theih mi le hngalh mi si a hau ve. Theih mi le hngalh mi sinak dingah cun mah le mah cu izuar a hau taktak ko. Cu ruangah caòial cu mi nih theihnak a si, hngalhnak a si, mi ruahnak va hrawmh a si, mi ruahnak ihrawm zong a si fawn. Mah le mah izuar vialte lakah ca tampi òialnak in mah le mah izuar hi a òha cem ka ti ve.

Caòial nih an kan tei ko
Caòial mi nih ca tam deuh an relnak kong cu chim hau lo a si. An kan teinak pakhat a si cang. Mi nih rak theih mi an si kha an kan tei diamnak a rak si fawn. Midang kha an ruahnak an va hrawmh khawh hna kha an kan teinak a si hoi. Mi nih an herh hna kha an kan tengh cikcek nak a si rih. Midang keimah nak upa cu va chia rih hna ning. Saya Lian Chawn (CP Lian C) khi ca cawngòi bak kan si. Taang kua Thangtlang ah kan kaiòi. “A” khaan ah ka rak òhu, anih “C” khaan ah a rak òhu. Ca a rak thiam tuk le kan rak theihnak cu “Bungkhua pate ca a thiam tuk mi ‘C’ khaan ah a um” ti a si. Hakha CCC ah Baibal sianginn kan hong kai. Kanmah hnu deuh ah a hong lut. MIT kan kai zongah kanmah hnu deuh ah a hong lut òhiamòhiam. Kan ikom ngang fawn. Pumpululh chuihòi kan si, uico thatòi kan si, ca kong ai ruahòi kan si, rawl hrawn ai sawm mi zong kan si fawn, nungak kong belte kan ceihòi bal loh, ziah dek si hnga!

Cu tluk a tlonglengòi kan si nain atu ahcun CP Lian C he tahchunh itim ning law nanmah chim lo keimah hmanh ka nihchuak hnga. Mino a si. A kan teinak hriam òha cem cu caòial a si ko. Caòial a thiam le thiam lo cu kannih pawl nih biakhiah ngam a si loh. Rev. Dr. Edmund Za Bik nih mirang in cauk a òialmi ka rak rel. “Mirang ca a thiam ning hi” ti khi chim ka duh nain ka chim ngam lo. Pu Richard Zatu khi mirang ca a thiam bak tiah ka hawile pawl nih an ka ti tawn ah, “Zeitindah a thiam nan theih khawh?” ka ti tawn hna. Zeicahtiah an thiam kan ti khawh nakding ah anmah tluk kan thiam lo hmanhah rak thiam pah/ngai ve a rak hau cuh. CP Lian C zong caòial a thiam ti i bia ka khiah khawhnak ahcun caòial ka rak thiam pah ve a hau. Bia ka khiak lo nain a kan tei cikcek ti tu cu mithmuh k*ttawngh a si. Nolh òhan ning, ca a òial mi ruangah a si! Caòial nih an kan tei cikcek ko.

28/03/2020

Chinmi Kan Vawlei A Him Maw?
Van Bawi Mang
Fingrei Journal 2020 January

Chinram cu Kawlram/Burma ah a sifak bik le òhanchonak in a niam bik lei kan si. Cu sifahnak horthuk in kan chuah khawh nakhnga tiin Chin ramkulh cozah nih ecotourism ti mi, ‘pawngkam thingram, saram, kokek thildawh pawl zohfelnak le nunphung ngeih mi hna hmang in chawlehnak lei in òhanchonak ser,’ in Chinram ah biatak tein òuanchuak dingin timhnak a ngei. Cu eco-tourism nih hin chawlehnak le òhanchonak caah hin a fawi bik in phun hnih in òhatnak a chuahpi. Hotel le khualtlawngtu pawl zohkhenhtu chawlehthalnak phunphun kha ding òeomao (direct) in a hung chuak thluamah lai. Cun, lam le sul, ti le mei, rawldawr, hlakphak dawr pawl kha tam ngai (indirect) deuh in an hun chuak deuh hnga. Cu pawl an hun chuah cun òhanchonnak lei ah kan hun rang deuh ngaingai hnga i òhatnak tampi a chuahpi lai ti hi ruahdamh a si. Hi ecotourism nih hin Asia ram chungah biatak ngai in chawlehthalnak lei in òhanchonak a chuahpi i, a hmun mi òhanchonnak (sustainable development) caah a òha bik òhanchonnak model pakhat a si ti zumh a si.

Sihmanhsehlaw, òhanchonak nih hin minung le kokek, thing le ram caah a chuahpi mi rawhralnak hi a tam ngaingai ve tawn. Cucaah, Chin ramkulh cozah nih ecotourism an tuah timhmi hi Chinram le Chin miphun nih kan i ready, timhtuahnak òha kan ngei cang maw ti mi hi ihal hmasa a hau. Ahleikhun in kan vawlei le thingram hi a him dih maw, kanmah Chin miphun min le tawlrelnak k*ttang ah an um maw lai maw ti mi biahalnak tuah a herh. Kan pupa chan in, Chin miphun cu kan vawlei, thing le ram, pangpar, tiva, horkuang le saram he òhen awk òha lo kan si. Annih cu, kan tuanbia (history) phortu an si i, paw a kan cawmtu an si. Cun, kan miphun sinak a langhtertu (identity) le nunnak (existence) an si. A biapi bik in, Pathian nih rosung ah a kan rohtak mi vawlei thilchuak man in tah khawh lo mi man sung an si. Asinain, kan tuanbia, kan miphun sinak le pawcawmtu nunnak a si mi cu òhanchonnak thlivuan nih a hun hranh i, kanmah miphun nih kilven, kilkawi a herh taktak mi dirhmun kan hun phan cang.

Ecotourism hi Chinram ah biatak tein a von luh ahcun hotel òhaòha le nuamhsaihnak le tuahtu mirum tampi Chinram ah an hun phan lai. Cu mirum tam deuh cu miphun dang an si lai. Cu nih a chuahpi ding cu, vawlei hmunhma tampi an c**k lai, a kau khawhnak in an c**k lai. Kha tikah, man fawi tein cathiam lo, sifak mi Chin unau cheukhat cu an chunmang le zanmang hmanhah an hmuh bal lo phaisa sing 100, 200 in an hun c**k hna ahcun an zuarh dih hna lai. Asinain, cu sing 100, 200 cu k*m linga ah an liam zau lai. Kan pawcawmnak vawlei kan ngeih ti lo hnu cun, sifak ah pamchin kha kan cang lai. Chinmi cu vawlei in a paw aa cawmmi kan si i, kan vawlei hi zeizazongte a si.

Cun hi ecotourism a tlamtlinnak ding caah ‘protected areas’ tiah ti mi ‘zohkhenh mi hmunhma’ hi a herh. Cu chungah cun, a min dawhnak in national park an ti i vawlei hmunhma kaupi kha minung nih tawngh khawh lo, luh khawh lo dingin sersiam a herh. Cucu, Chin ramkulh cozah nih Chinram ah hmun nga ka tuah lai tiah a ti i, national park pakhat ah hin areas hi kau taktak aa tlum. Tahchuhnak ah, khua ngaruk nih ram a ngeih mi hna aa tel dih lai. Sihmanhsehlaw, cu timhlamhnak a ngeih mi pawl cu mizapi sinah thawngthanhnak le fianhnak zeihmanh a ngeih rih lo, amah tuah in cunglei ti mi a tuah zaumao ko. Cu national park ti mi nih cun, kan pawcawmnak ah kan hman mi vawlei, thingram, anhnah le saram pawl cu tawngh khawh ti lo dingin a kan tuahpiak cang lai. National park a rat ahcun ‘demarcation’ ti mi ramri an rin dih lai i, khua mi an pawcawmnak le an nunnak caah an hman mi vawlei, thingram hna cu tawnghter khawh an si ti lai lo. Phihkhenh dih an si lai. Ahlan i an rak tlonlennak hna in, “Hika Hmun chungah Luh Khawh A Si Lo’’ ti mi ca tein thawl an si lai. Mah le inn le lo in òhawl kan si hlei ah, inn ngeitu in khualtlung ah kan cang lai.

A cunglei ka von langhter mi hi, a cozah nih thil a tuah ding hi kan doh lai, kan kham lai, kan al lai tinak a si lo. Sihmanhsehlaw, cozah nih thil a tuah mi ah amah tein òuanvo a laak dih ding kha a si awk a si lo. Thingram le pawngkam cu a cozah nakin mizapi nih pehtlaihnak thuk piin kan ngeih mi a si. Cucaah, cozah lei òuanvo ngeitu nih òhanchonnak an tuah ding mi kong he pehtlai in mizapi sinah, ‘zeidah a si, hi tuahnak thawngin òhatnak zeidah a chuahpi lai i, rawlralnak zei bantuk pawl dah a chuahpi khawh?’ tibantuk kha ahlankan tein theihter a ngeih a hau. Cun, cu òhanchonnak ah cun cozah lei lawngte nih maw ‘cunglei in khakha tuah’ ti mi in a rat lai maw, asiloah mizapi he rianòuanòi dah a si lai ti pawl kha mizapi le cozah karah biaruah khawhnak lam le khuamipi òhanchonnak caahsersiam hmasa an herh. Cutin acozah nih a tuah lo si cun, khua khat le khua khat karah vawlei ramri i cuh, theihthiam lonakzong a chuak kho i buainak lam zong a panh khawhmi a si.

A donghnak ah, cozah nih òhanchonak tiah a tuah mi paoh hi an zapi in an òha thlu dih tinak a si lo. Mizapi nih, kan him maw him lo ti mi biahalnak tuah lengmang hna i zeitindah rian kan òuanòi khawh lai ti mi lam tu in kawlòi i, kalòi a òha. Cozah nih mongh sawsawh ding mi si cu duh ding a si lo. Cun, kan vawleicia in òhawl ding dirhmun a kan phakter khotu a si cu, mizapi dirhmun in duh ding a si hnga lo.

***
Van Bawi Mang cu Thailand ram Chiang Mai University ah Euro Burma Office (EBO) le Mekong Region Land Governance (MRLG) bawmhnak scholarship in Master of Arts in Social Sciences (Development Studies) sianginn a kai lio.

25/03/2020

Coronavirus rai kong ah vawleicung ngandamnak bupi WHO (World Health Organization) bialehnak

Coronavirus hi zei set dah a si?
Coronavirus ti mi cu, minung he saram he a zawtter khotu virus hrik a si i a phunphun in an um. Coronavirus phunphun nih hin minung kan thaw dawpnak kan thaw luhchuahnak an kaih i, cumpit tlangrai in thawk adang zawtnak ttihnung MERS (Middle East Respiratory Syndrome) le SARS (Severe Acute Respiratory Syndrome) tehna tiang an chuahter. Atu lio an hmuh thar mi coronarivus nih hin coronavirus zawtnak COVID-19 a chuahter.

COVID-19 cu zei set dah a si?
Coronavirus phun khat le zawtnak thar an hmuh mi a si. Tuluk ram Wuhan khua k*m 2019 December ah an hmuh mi a si.

COVID-19 zawtnak a langh ning?
COVID-19 zawtnak a langh tawn ning hi taklinh, thadih, le khuhhring an si. Cheukhat mizaw cu an tak a thak, a fak, an hnar zong a pit, an hnapdi a tawh, an hrom a fak asiloah an chung a thlet hna. Cu bantuk in zawtnak a langh ning hi faak tuk lo le duhsah in aa thawk tawn. Cheukhat zawtnak aa chawnh mi cu an zawtnak a puang a lang colh lo, nganfak zongin an um lo. Mizaw tam-u (100 ah 80 deng) hi cu zei ti hlei thlopbul lo hna in an dam tthan ko. COVID-19 in a zaw mi 6 ah 1 tluk hi faak ngai in an zaw i thawhchuah an iharh. K*m upa tar le thikai, lung zawtnak asiloah zunthlum a ngeicia hi an zawt ahcun an zualhma. A tak a lin, a khuh a khuh, le thawchuah aa harh tuk mi poh cu sii-inn kal colh awk a si.

COVID-19 hi zei ti set in dah a karh?
COVID-19 a ngeicia mi sinin ichawnh khawh a si. COVID-19 mizaw a hnar asiloah a kaa chung in a khuh asiloah a thaw a chuah tik ah a chuak mi a didor fa tete sinah a zawtnak an chuak an vai kho. Cu bantuk di le dor fa tete cu kan pawngkam kan thilri ah an taang. Cuti a taang mi kan itawngh sual i kan mit, kan hnar asiloah kan kaa kan itawngh tikah COVID-19 kan ichawnh. COVID-19 mizaw a khuh asiloah a thaw a chuah mi sin a chuak mi a didor fa tete kan idawp sual tik zongah kan ichawnh kho. Cucaah a zaw mi he a tlawm bik pe 3 (meter 1) tal ihlaat in um a herhnak a si. Vawleicung ngandamnak bupi WHO nih COVID-19 zeitindah a karh ti hi an hlat cuahmah lio a si.

Thli in COVID-19 virus hrik kan ichawnh kho maw?
Atu tiang an hlathlai khawh tawk ah cun COVID-19 zawtnak a chuahtertu virus hrik hi thli nakin thaw in a chuak mi didor fa tete sinin ichawnh a si tiah an ruah.

A zawtnak a puang a lang rih lo mi sinin COVID-19 kan ichawnh kho maw?
Zawtnak kan ichawnh ning hi abik in pakhatkhat nih a khuh tikah a thaw he a chuakchih mi didor fa tete sinin kan ichawnh mi a si. COVID-19 zawtnak aa hngal rih lo mi sin in ichawnh ding hi a lam cu a tlawm. Asinain COVID-19 in a zaw mi tampi hi an zawtnak aa hngal tuk tawn lo. Abik in an zawtka ah hin aa hngal lo khun. Cucaah COVID-19 a ngei mi pakhatkhat, tahchunhnak ah, a khuh tuk lem lo le a ngan a faak lem lo mi sin in, a zawtnak kan ichawnh khawh tthiamtthiam ko. Zei ti setset in dah COVID-19 kan ichawnh ning a si ti hi WHO nih a hlathlai cuahmah lio a si.

COVID-19 mizaw a ek in a zawtnak kan ichawnh kho maw?
COVID-19 mizaw ek in a zawtnak ichawnh khawhnak ding lam hi a tlawm tiah ruah khawh a si. Cheukhat nih an hmuh ning ah cun ek ah virus hrik a um kho ti a si ko nain ek in a zawtnak ichawnh tu hi cu a zawtnak a tlun ning a thlurpi a si lo. WHO nih zei ti set in dah COVID-19 zawtnak kan ichawnh ning a si ti cu a hlathlai cuahmah lio a si. Ek in ichawn khawh zong cu iralrin a herh mi a si caah, zunput kal dih le ei hlan ah thiang tein k*t ittawl lengmang a herhnak a si.

COVID-19 kaa chawnh sual venak ding lam hi a tlawm maw a tam?
Khoika na um, COVID-19 a tlunnak ah na um maw um lo ti mi nih lai a rel bik hnga. Hmun tam-u i mi tam-u caah cun COVID-19 ichawnh khawhnak lam a tlawm ko rih. Asinain vawleicung hmun cheukhat ah zawtnak a karh cuahmah ve. Cu bantuk hmun ah um asiloah a kal mi tu cu COVID-19 an ichawnh khawhnak lam a tam ve. Cozah le ngandamnak zung lei nih COIVD-19 mizaw an um le um lo an hlathlai cuahmah ko. Na umnak khua ah umkalnak le pumhkhawmhnak kongkau nawl an chuah mi zulh le ngaih izuam. COVID-19 a tlun mi hi kham khawh a si ko, Tuluk le cheukhat ram ah karh lo ding an tuah khawh cang ko. Vanchiat ahcun athar in a tlung i a puang kho tthan tthiamtthiam. Na umnak le kal naa timhnak hmun kongkau hngalh peng a hau. Vawleicung ka kip dirhmun zong WHO [le cozah ngandamnak zung] nih thawng an thanh peng ko. Cu bantuk thawngthanh zoh khawhnak https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/situation-reports/

COVID-19 kong ah thinphan ding a si maw?
COVID-19 an zawt ning hi a zual tawn lo, abik in ngakchia le mino. Asinain faak ngai in zawt khawh a si tthiamtthiam. A zaw mi 4 ah 1 tluk hi cu sii-inn ah ithlop a hau. Cucaah cun zapi zaran nih COVID-19 kong ah kan thin a phan hi phan mawh lo ti ding a si ko. Kan dawtmi kan chungkhar kan hawikom le kan khua kan ram maw tlunh sual hna lai ti zong kan phang cio ko lai. Abiapi bik cu k*t ittawl lengmang le thaw luhchuahnak thianhhlimh ding hi a si ko. Cun khualtlawn chukcho, umkal le lengchuah kong ah cunglei uktu nih an chuah mi nawl ngaih le zulh ding a si.

Mi zei bantuk dah a zualhma kho ding cu an si?
COVID-19 nih zei tin dah mi a kan tlunh ning a si ti hi hlathlai cuahmah lio cu a si, k*m upa tar le thikai, lung zawtnak, cuap zawtnak, cancer asiloah zunthlum zawtnak tehna a ngeicia ah hin an zawt ning a zualhma tiah ruah a si.

COVID-19 khamnak le thlopnak ah antibiotic sii hmual an ngei maw?
An ngei lo. Antibiotic sii nih virus hrik an tei lo, bacteria rungrul tu an tei. COVID-19 hi virus hrik nih a chuahter mi a si caah antibiotic sii nih a tei lai lo. COVID-19 khamnak ah siseh, thlopnak ah siseh antibiotic sii hman awk a si lo. Siibawite nih bacteria zawtnak thlop ding ah an kan pek ning lawnglawng in hman ding sii an si.

COVID-19 khamhnak le damhnak sii-ai a um cang maw?
COVID-19 in kan zawt ning kan nganfah ning a zorter tu sii-ai le bultawl ningcang cu an um ko nain a kham kho le a damter khotu sii-ai cu hmuh a si rih lo. Vawleicung ngandamnak bupi WHO nih cun mah tein antibiotic sii tibantuk hna in ithlop cu tha a pe lo. COVID-19 khamhnak he damhnak sii he an kawl cuahmah lio, an hniksak cuahmah lio cio a si ko.

Hmual a ngei cem mi mah le mah siseh mi siseh ikhamh ning cu, k*t ittawl lengmang, khuh tikah na ban le na kiu in ihuh asiloah tissue in ihuh, a hathio asiloah a khuh mi he pe 3 (meter 1) tal a hlaatnak ah um an si ko.

Hnar le kaa huhnak (mask) ibunh in irunven awk a si maw?
COVID-19 zawtnak phun in na dam lo (abik in na khuh) lawngah hnar le kaa huhnak (mask) ibunh. Asiloah COVID-19 a ngei kho men tiah ruah mi pakhatkhat na zohkhenh tik lawngah hnar le kaa huhnak ihruk. Voi khat lawng hman ding hnar le kaa huhnak cu voi khat lawng hman ding a si. Nangmah na dam lo asiloah a dam lo mi a zohkhenh lo mi nih mask ihruk len hi a paam. Vawlei cung ka kip ah mask an har cio caah WHO nih cun fimkhur tein mask ihruk ding a ti. COVID-19 ikhamhnak ah hma a kal bik cu, k*t ittawl lengmang, khuh tikah na ban le na kiu in ihuh asiloah tissue in ihuh, a hathio asiloah a khuh mi he pe 3 (meter 1) tal a hlaatnak ah um ttheo cu a si ko.

COVID-19 ngeih le ngeih lo a puan caan (incubation period) hi ni zei zah dah a si?
“Incubation period” ti cu zawtnak hrik a luh caan thawk in a zawtnak a langh caan karlak khi a si. COVID-19 zawtnak ichawnh i a puan le puan lo aa hngalh hi ni 1 in ni 14 a rau tiah ruahdamh a si, a tam-u cu ni 5 chungah aa hngal tawn. Hi zong hi an hlathlai cuahmah lio mi a si i WHO thawngthanh zoh tthan lengmang ding a si lai.

Saram sin in COVID-19 kan ichawnh kho maw?
Coronavirus hi a phunphun in an um i saram ah an um tawn. Virus hrik nih a tlunh mi sinin mi pakhat le pakhat kan ichawnh tawn. SARS-CoV hi chizawh phun khat ah an hmuh; MERS-CoV ti mi hi kalauk (camel) in an ichawnh. COIVD-19 hi zei saram in dah a rat hnga ti hi hngalh a si rih lo.

Mah le mah irunvennak ah, a nung mi saram sattil arva an zuarnak an umnak hmun na kal ahcun anmah saram pinah anmah he a tawng mi thilri tawng lo in hrial ding an si. Sahring, caw hnuk meheh hnuk tibantuk na tawnghtham tikah iralring. Sahring ngahring asiloah hmin tein chuan lo mi eidin hrial ding.

Sattil kan zuat mi sinin COVID-19 kan ichawnh kho maw?
Atu tiang ah cun, Hong Kong ah uico pakhat zawtnak aa chawnh mi a um i, uico asiloah chizawh bantuk kan zuat mi sattil arva nih COVID-19 mi an chawnh kho maw kho lo ti hi a fiang rih lo. COVID-19 a karh ning a lam tam bik cu mizaw nih a khuh, a hathio, asiloah a holh sin ah a chuak mi a didor tete sinin a si. Cucu ikhamnak ah na k*t thiang tein atu le atu ittawl lengmang.

Leng ah virus hrik zei can tiang dah a nun khawh?
COVID-19 a chuahtertu virus hrik hi leng ah (thilri pakhatkhat cung ah) zei can tiang a nun khawh hi atu tiang cu bia a fiang rih lo. Asinain adang coronavirus bantuk in a cawlcang ti tu cun an ruah. Suimilam tlawmpal in ni tampi tiang leng ah coronavirus hi nun khawh dawh in an ruah. Zei banuk leng ah ah dah a um ti zong nih lai a rel (tahchunhnak ah, a kih le a lum, a ro le a daam). Thilri pakhatkhat ah hrik a um sual lai ti ah na lunghrinh ahcun cucu ttawl law thianh. Alcohol (zu) aa tel mi haang asiloah chapiat in na k*t ittawl. Na k*t in na mit, na kaa, asiloah na hnar itawng hlah.

COVID-19 a tlunnak hmun in an kan kuat mi thiltom hi an him maw?
An him ko. Mizaw nih kan thiltom a tawnghnak ding lam le sining aa khat lo mi, a kih le a lum aa khat lo mi hmun khat in hmun dang ah an thiar i an tthial le phurh mi thiltom sinin COVID-19 virus hrik kan itonnak ding lam hi a tlawm ko.

Tuah lo ding zei tal a um maw?
A tanglei thiltuah nih hin COVID-19 dohnak ah zei ngai an tuah khawh lo pin ah tthat lonak zong an chuahpi khawh rih. Cucu kuakzuk, mask tampi ihruk, le antibiotic rungrul thahnak sii din an si.

Na tak a linh, na khuh le thawchuah har in na um sual ahcun, na zual chinchin hlan ah ngandamnak zung lei panh colh ko hna. Khuazei na kal le na tlawn zong pel lo tein chim hna.

Laaknak: https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses

Situation reports – Situation reports provide the latest updates on the novel coronavirus outbreak. These include updated numbers of infected people and location, and actions that WHO and countries are taking to respond to the outbreak.

25/03/2020

Na hathio, na khuh fatin na chungkhar le na pawngkam mi zawtnak chawnh lo dingin rungveng hna

• Na hathio, na khuh fatin tissue in na hnar le na kaa ihup. Na hmancia tissue cu hnawmhlonhnak ah ningcang tein hlonh colh.
• Tissue a um lo ahcun na ban le na kiu in na hnar le na kaa ihup.
• Na hathio, na khuh fatin kaahuhnak (mask) ibunh.
• Na k*t chapiat in ningcang tein ittawl lengmang. Alcohol aa tel mi k*tthianhnak sii hang zong hmanh khawh a si.

Laaknak: Ngandamnak le Zaangleknak Zung 5-2-2020

25/03/2020

Coronavirus ichawnh lo ding nangmah le na innchungkhar irungveng

• Chapiat in na k*t thiang te le ningcang tein ittawl lengmang asiloah k*tthianhnak siihaang hmang in ittawl lengmang.
• Na hathio, na khuh ahcun na hnar le na kaa cu hnar le kaa huhnak mask asiloah tissue asiloah na ban le na kiu in ihup. Abikin mawttaw aa cit mi nih zawtnak ichawnh lo ding iralring. Hnawmhlonhnak ah hmancia tissue ningcang tein hlonh ding, k*t ittawl tthan colh ding.
• Taklinh, khuhkhuh, thawchuah iharh tibantuk tlangrai zawtnak nih a tlunh mi hrial hna ding.
• Sahring ngahring le ti (arti le compeiti tibantuk) cu hmin te le ningcang tein chuan hnu lawngah ei ding.
• Pum runvennak hni le puan ihruk idanh ta lo in sattil arva tawngh lo ding.

Laaknak: Ngandamnak le Zaangleknak Zung 26-1-2020

25/03/2020

Coronavirus Zawtnak (COVID-19) Irungveng

Coronavirus zawtnak (COVID-19) zeitindah ichawnh khawh a si?
• Kan thaw luhchuahnak lam in zawtnak rungrul a lut kho.
• Ka khatkhat thil pakhatkhat ah aa benh mi zawtnak rungrul tawnghnak in ichawnh khawh a si.

Coronavirus zawtnak (COVID-19) a si kho tiah hngalh khawh ning
• Coronavirus zawtnak (COVID-19) a tlunnak ram ah a luancia ni 14 chungah a umkal mi asiloah Coronavirus zawtnak (COVID-19) a ngei tiah fehter cang mi mizaw he a umtti bal mi
• Taklinh (38°C/ 100.4°F le cu nakin a lin mi)
• Khuhkhuh, thawchuah iharh, thadih

Coronavirus zawtnak (Covid-19) kham khawh ningcang
• A cunglei bantuk in a dam lo mi he naih tuk in um lo ding.
• Na k*t thiang tein ittawl lengmang.
• Na hnathio na khuh tik poh ah na hnar le na kaa ihup. Tissue na hman ahcun hnawmhlonhnak ah ningcang tein hlonh. Na k*t ningcang tein ittawl tthan.
• Na pum thianghlim tein ituah. Eidin icen. Mitkuh vuai tein it.
• Mi an ibut mi an tamnak a si khawh chungin hrial.
• Hotel le mi an luhchuah tawnnak hmun le ka i innka onnak, hleidonh le hleikainak a tlang a herh lo ah tawngh lo ding, na tawngh sual ahcun na k*t ningcang tein ittawl.
• Alcohol 70% aa tel mi rungrul thianhnak sii hang in innka onnak, hleidonh le hleikainak a tlang ttawl le thianh lengmang ding.

Laaknak: Ngandamnak le Zaangleknak Zung 1-3-2020