01/09/2026
Одоогоос 7 8 жилийн өмнө болсон явдал. "Би та нарыг гэртэй чинь хамт бөмбөгдүүлнэ" гэж Монголд ирсэн нэг Израйль залуу, Алтай Таван Богдруу аялаад буцаж явахдаа Ойгорын эхэнд нэгэн Казак айлд орчихоод гэж хэлсэн талаар бид хэд ярьцгааж, яг л жаахан хүүхэд аавдаа хэлнэ дээ гэдэг шиг юм болоо шив дээ хэмээн инээлдээд өнгөрч байв.
Яг юу болоод бөмбөгдөх талаар яриа болов гэвэл, ийм юм болж. Өнөөх Израйль нөхөр зам зууртаа Казак айлаар орж л дээ. Тэд ч угаасаа айлаар хэсэж сохор зоос ч зарахгүй идэж уучих гээд л өлөв долов хийж явдаг улс, тэгж л айл хэсэж явахгүй юу. За тэгээд цай цүү, өрөм ааруул, талх боорцог нь байна, Монгол, Хасаг нүүдэлчидийн маань зочломтгой сайхан зан байна, тэдэнд уулгаж идүүлсэнээрээ ч муудах юу байхав, байгаагаараа дайлаад гаргадаг ёс уламжлалаа хадгалах нь зөв. Харин тэд манай хөдөөнийхөнтэй хэтэрхий дээрэнгүй, хүндлэл үгүй, басамжилсан өнгөтэй, ёсгүй харьцаж байдагт нь би дургүй. За тэгээд өнөөх нөхөр айлд ороод л цай цүү болоод хэсэг суусан юм байх. Ойр зуур дохио зангаагаар хоорондоо ярилцаад л сүрхий байж. Тэгээд гарах болсон чинь мань эр харин, хоймороод нь алхаж гараад унинаас өлгөөтэй байсан жижиг зургийн аппаратыг нь шууд тайлаад аваадахлаа гэнэ. Зураг сонирхох гэж байгаа юм байлгүй гээд эхэндээ тоосонгүй гэнэ, тэгсэн өнөөх чинь зургийнх нь аппаратыг шууд үүргэвчиндээ хийжээ. Айлын хүү зургийн аппаратаа авья гэсэнд уурлаад өгдөггүй гэнэ. Аз болж өөр нэг аялалын хөтөч ирж хэлмэрчилж. Тэгсэн өнөө Еврей нөхөр чинь, энэ бол манай найзын зургийн аппарат мөн байна, тэр найз маань намайг монголд ирэхийн өмнө хэдхэн долоо хоногийн урьдтай энд аялж явахдаа зургийн аппаратаа хулгайд алдсан гэсэн, тэрийг нь та нар авсан байна, энэ манай найзын зургийн аппарат мөн гээд өгдөггүй гэнэ. Өнөөх хэлмэрчид хэлж байгаад зургийн аппарат дээрх хадгалагдсан зургуудыг үзүүлж, энэ бол манай зургийн аппаратаа, та энэ зургуудыг хар даа, 2-3 жилийн өмнөх зураг ч байгаа энэ чинь манай зургийн аппарат гээд хэлээд ядчихаж. Сүүлдээ ч хулгайд сэрдэгдэж гөрдөгдөж байгаадаа уур хүрэвч, манайхан бас жуулчидад найртай ханддаг зангаараа арай ч цохилцсонгүй, өнөөх нөхрийг түлхээд аппаратаа булаагаад авч. Тэгсэн яахав өнөөх Израйль нөхөр чинь та нар муусайнуудыг би нутагтаа очоод бөмбөгдүүлнэ гэж цамнаж л дээ. Угтаа, хаа тэртээ тивээс энд ирж бөмбөгдөх ч лөөлөө байлгүй хөөрхий, ядарсан амьтаны л хүн айлгах гэсэн хөөрхийлэлтэй жүжиг гэж санахаар байв. Энэ яриа болсоны дараахан намартаа ахиад Таван Богдруу алхалт хийж явахдаа таньдаг тува айлаараа ороод яриа дэлгэж суухад, өнөөх, би та нарыг бөмбөгдүүлнэ шүү гэж хэлж байсан Еврей нөхрийн үг оргүй хоосон биш байж болох юм шиг санагдахад, их цочив. Алтай Таван Богдод 9 сарын эхэн хагаст цас орж айхтар шуурчээ, яг энэ үеээр үндсэн отогруу алхаж явсан хоёр Израйль төөрч.
Баян-Өлгийн онцгой байдал бараг мэдээ ч үгүй байхад, за мэдсэн ч 200 гаруй км алсаас ирэх гэсээр явтал нь Улаанбаатар хотоос нисдэг тэрэг ирж өнөөх хоёр нөхрийг аварч байна гэнэ. Тэр нисдэг тэрэг ирэхийн өмнөхөн, надтай одоо яриа дэлгэн суух энэ эр хоёуулаа явж байгаад өнөөх хоёр Израйлыг хадны ёроолд эвхрэлдээд хэвтэж байхад нь олж очиж өөрсдийн өмсөж явсан курткээ өмсгөж дулаацуулаад хөлдөж үхэх аюулаас авраад байж. Тэд яаж мэдэж аварсан бэ гэхээр, тэр үед хэд хэдэн аялал явж байснаас энэ хоёр Израйл байхгүй байгааг тэр хавийнхан бүгд дуулцгаагаад нутгийн иргэд ойр тойрондох хүмүүс хэзээний хайгаад эхэлчихсэн байж л дээ.
Тэгсэн өнөөх бээвийсэн хоёр нөхөр чинь нисдэг тэргэнд суухдаа баярлалаа ч байхгүй цув курткийг нь ч буцааж өгөлгүй онгоцонд суугаад алга болж. Нисдэг тэрэг ирдэг нь ямар учиртай юм бэ гэхээр, хоёр Израйль сансрын холбооны иридиум утастай явж байсан бөгөөд яг тулсан зайлшгүй шаардлагатай амь насанд аюул тохиолдох үед тэр утасаар ярих, эс бөгөөс SOS дохиог нь асаадаг юм байна. Тэр дохио нь Израйльд байх компаний сүлжээнд ослын мэдээлэл болон очиж, уг дохиог хаанаас ирж байгаа тэр орны Элчин консулруу Израйлаас холбоо барьдаг юм гэнэ. Яг ийм дарааллаар Монгол дахь Израйлын консулд мэдээ ирүүт, консулаас монголын аль нэг авиа компанитай холбогдож тэр даруй нисдэг тэрэг Алтай Таван Богдруу илгээсэн байжээ. Иргэндээ яаж санаа тавьж байгааг нь харахаар бахархалтай аж. Тэд ер нь байнгийн цэрэгжилттэй байдаг болохоор, улс орны жирийн өдрийн үйл ч, цэргийн дэг журам, эмх цэгц, сэрэмжинд багтдаг бололтой. Энэ явдлыг сонсоод тив алагсагч пуужинтай, цөмийн зэвсэгт энэ улс, ямар нэг газрын координат өгвөл үнэхээр бөмбөгдөж чадах улс шиг санагдаж байв.
Харин энэ явдлаас хойш бараг 6-7 жил өнгөрч, одоо эргээд өнөө цаг үеээс харвал тэр хэлсэн нь худлаа зүйл биш, тэгж чадна гэдгийг ч тэр мэдэж байж. Бид өнөөдөр тэдний явуулж байгаа дайн байлдаанаас яаж бөмбөгдөж болохыг харж байна. Манайруу бол онлын хувьд боломжой аж.
Хаа тэртээ уулын тагд явж байхад хоёр гурваараа, заримдаа ганцаараа үүргэвч үүрсэн Израйль залуустай таардаг байлаа. Яагаад дандаа зөвхөн залуус ингэж олноороо зөвхөн үүргэвч үүрч аялдаг юм бол гэж гайхдаг байв. Тэгсэн гол учир нь цэрэгт яваад халагдаж байгаа залуус л байдаг байж. Израйльд эрэгтэй эмэгтэй гэхгүй бүх хүн 16-17 настай болоод л цэргийн албанд явдаг гэнэ. Эмэгтэйчүүд нь нэг жил, эрчүүд нь 2 жил цэргийн албанд байх хугацаанд нь тэдний нэр дээрх банкны дансанд урамшуулал гэх үү цэргийн цалин гэх үү ямартай ч нилээд мөнгө хуримтлагддаг юм байх. Харин цэргээс халагдаад тэр мөнгөө шууд зарцуулах эрх нь нээгдэхгүй аж. Халагдсан залуус заавал Израйлын хилээр гарчихаад буцаж орж ирэхэд нь тэр хуримтлагдсан мөнгөө зарцуулах эрхтэй болдог болохоор нэгэнт хил гарч байгаагийнх ямар нэг оронруу, аль хямд зардлаар аялахыг хичээдэг юм гэнэ. Улсынх нь бодлого айхтар юм аа, хорвоотой танилцаад ир, гэхдээ эх орондоо үлдэх энэ хөрөнгнөөс бусад оронд зарахгүй хал үзээд ир л гэсэн үг аж. Харин ирж байгаа залуус манайханд үнэн хүндлэлгүй хандаж байгааг биеээр туулсан билээ. Явган алхалтын төгсгөлд Увсын Ямаатын аманд байгаль хамгаалагч айлаар орж аялагчийн тоогоор тусгай хамгаалалтай газар нутгийн тасалбар авдаг байв. Нэг удаа аялагчидаа майхан буудалсан газарлуугаа явуулчихаад муухан алхаж байсан нэг жуулчинтайгаа араас алхаж байгаль хамгаалагийнхаа гадна ирэв. Хоёр нөхөр урд замаар өгсөж явна. Байгаль хамгаалагчдаа хэллээ, энэ дээшээ өгсөж байгаа хоёрыг дуудаж тасалбарыг нь авахуулаа ч гэв. Танайхан биш үү гэнэ.
Үгүй ээ, манайх биш гэсэнд өнөөх хоёрыг дуудлаа. Тэгсэн үүдэнд ирсэн нөгөө хоёр нөхөр чинь босгон дээр хөлөө тавьчихаад, тотгон дээр гараа тохойлдчихоод гэрлүү толгой шааж шагайж байна. Ор эсвэл гар, ингэж болдоггүй юм гэдгийг нь хэллээ. Өнөө хоёр чинь орж ирүүт хэзээ язааны гарууд үүргэвчээ баруун хаяаруу тайлаад чулуудчихаж байна. Нэг нь том ундааны сав барьчихаад гэрийн эзэгтэйрүү доёлзуулан, энд ус хийгээдэх гэнэ.
Гадаа бэлхэнээ гол байхад, дээр нь их л дээрэнгүй байгаад нь уур хүрч, нэгд монгол хүн орж ирсэн гийчинд хар ус аягалдаггүй юм, хоёрт гадаа гол байна голоос ав гэлээ. Баруун талаар зэрэглээд суусан хүмүүсийн өмнүүр хойморлуу зүтгэж байна, үгүй ээ наанаа суу гэж хүмүүсийн доор хаяанд суулгав. Айлын эзэгтэй ч цай аягалж боорцог тавьж өгөв. Ийм тасалбар авдаг гэсэнд бид мэдэхгүй өгөхгүй гэж байна. Авах ёстой, ийм тасалбар гээд өөрсдийн жуулчидынхыгаа үзүүллээ. Хамт явсан манай жуулчин ч авдаг юм гэж тайлбарлаж байна. Бас нэг англи хэлтэй хэлмэрч байсан түүгээр дамжуулан хэлж байж хэдэн тасалбар авхуулав. Гэрийн эзнээс тамхи байна уу л гэж байна, тамхиа зууж, боорцогоо идэж аваад гарсандаа. Тэгсэн биднийг гэрт сууж байхад хажуу гэрт ганцаар байх хөгшин эмгэн дээр орж бас идэх юм гэсэн бололтой зааж зангаж байгаад явсан байв. Манай жуулчид ирээд л айлд орохдоо юу юу анхаарах вэ гэж их асууна? Босгон дээр лав гишгэж болдоггүй зуухруу хөлөө жийж суудаггүй гэх мэтээр монголын тухай хөтөч номноос уншчихсан түүнийгээ ихэд хүндлэлтэй биелүүлж явдаг. Израйлууд ч мэдээж энэ талаар уншссан л байгаа. Гэхдээ л эсэргээр үйлдэнэ. Алтай Таван Богдод Израйлуудтай их таарна. Нэг өдөр Малчинруу гарчихаад бууж ирээд амарцгааж байлаа. Тэгсэн англи хэлний нэгэн орчуулагч охин, Цоомоо ахаа миний авч яваа Израйлууд намайг бүр үл тоож үгэнд ер орохгүй Малчинруу авирч явахдаа эрчүүд нь чармай шалдалж зургаа даруулаад байх юм. Манай нутгийн шүтээн уул, ингэж болохгүй гэхээр ер тоохгүй чамд хамаагүй гээд байна, та нэг очоод хэлээд өгөөч гэж байна. Би ч яваад очлоо. Тэгсэн эрэгтэй эмэгтэй нийлсэн 10 аад залуус тарайгаад хэвтчихсэн, хүн ирж байгаа мэндэлж байгааг ч үл тоосон шинжтэй байна.
Хэдэн эрчүүдийг нь бос гэж ширүүхэн дуугарлаа. Та нар бидний хүндэлж шүтдэг уулруу гарахдаа гайдынхаа учирлаж хэлсэнг үл тоож, шүтээн уулыг, дээр нь бидний ёс заншилыг үл хүндэтгэн чармай шалдлан зургаа даруулсан байна, бүгд зургийн аппарат утсаа өг гэж дориухан хэлэв. Нэгнийх нь утсыг нь аваад алив тэр зурагнуудаа бүгдийг нь арилга гэж, бүгдийнх нь зургийг арилгуулав, бүгд л би арилгацан хараа гээд л аппарат утсаа харуулж байна, ямар нэг бүрчлэн үзэлтэй биш. Одоо эндээс бууцгаа майхан саваа хураа гэж хэлээд явав. Удалгүй хөтөч казак бүсгүй ирээд, Цоомоо ахаа, одоо бид доошоо уруудвал бүр харанхуй шөнө Цагаан голруу бууна, эд нар буухаар бол би ч бас бууна шүү дээ, хончихоод явъя л гэж байна. За тэгвэл тэд нар чинь ирээд уучлалт гуйг гэсэнд, төдөлгүй гурван залуу ирж уучлалт гуйж хоноод явъя л гэж байна, маргааш өглөө эрт бууцгаа гэж хэлээд явуулав. Өглөө нь босоход өнөө хэд хэзээний юм хумаа хураагаад хөдлөж байв. Тэд яаж харьцана бид ч бас түүн лугаа хариу барина гэдгийг ойлгуулав.
Казак хөтөч бүсгүй маань сүүлд нь, мөн ч хэцүү аялал байсан гэж байв.
Бас дараа нь хэдэн Израйлаас болж Алтай Таван Богдын отог дээр улсын их хурлын гишүүн асан нэгэн казак эртэй хоёулаа, манай газар танай газар болж барьцалдаж авч байв. Хавийн бүх хүмүүс амрах гээд майхандаа орцгоочихсон унтах гээд байдаг, харин өнөөх Израйлууд чинь нэг дугуй цартай гитар шиг хөгжимөө нүдээд дуулж хуурдаад болдоггүй, очоод хүмүүс унтаж амарч байна больцгоо гэсэнд, бас хажуугаар нь домбор тоглуулж байсан нэг манай казак маань өнөө хэдийг чинь өмөөрч, чиний газар юм уу чи хэн юм боллоо, би яаж мөчөөгөө тавихав сүүлдээ хоёулаа барьцалдаж аваад, дэргэд хүмүүс салгаж билээ. Энэ талаараа ярьж суухад, Израйлуудтай холбоотой бүтэхгүй зүйл бас дуулдана. Би мөнгөө төлсөн энд би яасан ч дур гэсэн ойлголттой гарууд жолоочийнхоо мөрөн дээр хөлөө гаргаж тавьчихаад түлхээд буулгахаар ахин дахин мөрөн дээр нь тавьчихаад би мөнгийг нь төлсөн яаж явах нь миний эрх гээд, хэлээд нэмэргүй, сүүлдээ бүр буулгаж үлдээх дээрээ тулж байж аялалаа дуусгасан нэг нь ч байна.
Алтай Таван Богдруу пургон хөлслөхдөө одоо талыг нь, ирээд хагасыг төлнө гээд, очих тал бензиний мөнгө төлж буцахыг нь өөрөөс гаргуулаад Цагаан гол дээр ирээд жолоочоо үлдээж 2-3 хоногийн дараа бууж ирнэ гээд явсан нөхөр нь өөр газраар Ойгорын талруу буугаад хөдөөний айлын мотоцикл хөлслөөд буцсан байсан тохиолдол ч гарч байв. Энэ бүгдийг ярихаар Еврей нарыг гадуурхах үзэлт, антисемитист гээд ойлгох вий, үгүй. Тэртээ тэргүй орон орны хүмүүсийн сэтгэлгээ өөр өөр тул ялгаж харьцах нь ойлгомтой, харин ялгаврлан гадуурхагч бол биш. Монголыг минь доромж үзэх аваас хариуг нь барих л ёстой, яг л Ардын элч дээр хэлдэг шиг, энэ ноён яаж хүлээж авна бид ч тийм хариу барина гэдэг шиг, юм түс тас ойлгомтой ил тод нь дээр.
Монголын минь тухай муу үгээр зэс хошуулаад, хамраа сөхөж дээрээс харж яриад, хүндлэл үгүй дорд үзэх ахул, гүлдийгээд тэвчээд яаж суух. Монгол дотроо хоорондоо сайн муугаа хэлцэж, сайн муугаа дэнслэх бол байх ёстой ч зүйл биз, харин харийн өмнө хэзээ ч муучлах хэрэггүй, хүндлэл үгүйг ч тэвчээд байх ёсгүй.
Балба найзтайгаа ярьж байхад, Израйлуудаар Nase voll гэж байв. Энэ нь залхсан гэсэн үг л дээ, хүзүүгээр татах биш бүр хамраар татаж хашрааж байна л гэсэн үг.
Мэдээж үүргэвчтэйгээс нь авахуулаад янз бүрийн аялалууд байх нь зүй. Гэхдээ л өөрийн үнэ цэнтэй оршиж, сайныг нь сайн мууг нь муу гэдгийг нь хэлж хэлцэж байх нь ч учигтай.
Tsolmon Baasai аас
