12/10/2025
ЭЛБЭГ ХЭЭРИЙН ТОЛГОЙ
Зохиолч Гомбосүрэнгийн Даваасүрэн, Өвгөн ноёны элбэг хээр гээч домогт хурдан азаргаа домогт уяач Жунай уяж 1925 оны улсын наадамд түрүүлүүлээд байгаа гэрэл зургийг түүх болгон сошал ертөнцөд илгээжээ. Энэхүү зургийг харж, Иймэрхүү дүр төрхтэй азарга юу билээ гэж санагалзахын зэрэгцээ Тод манлай уяач Аюушийн аварга хээр азарга сэтгэлд бууна.
Өргөн хавтгай духтай, том ясан эрүүтэй хүчирхэг толгой, уртлаг хавиргатай сүвээ, шулуундуу уртлаг хондлой, өтгөн сүүл зэрэг нь арай элбэг хээрийн удамтай байсан юм биш биз гэх сониуч таамагт хөтлөнө. Хурдан морь сонирхогчидын анхаарал татах ховор түүхт зураг олны хүртээл болгосон дүүдээ уран бүтээлийн амжилт ерөөе. Нэгэн зуунд домог болон яридсан энэ хурдан хүлгийн тухай сонсож явснаа түүхт зурганд нэмэрлэвэл сонин байх болов уу.
Хэнтий аймгийн Галшар сум хэзээнээсээ домогт хурдан хүлгээрээ алдартай нутаг билээ. Лавтай зуу гаруй жил хурд нь хариагүй байгаа энэ адууг үндэслэгч нь Өвгөн ноён хар дэл жанжин бээс Минжүүрдоржийн Пүрэвжав мөн гэж судлаачид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг. Өнөө болтол хурдан морь сонирхогчдын дунд үлгэр домог мэт яригдсаар байдаг хонгор зээрд, элбэг хээр, идэр хээр, хэнз халтар, зандан хүрэн, оонон хар, норов хүрэн, номин цэнхэр гээд хурдан азаргануудын тухай ам дамжсан яриа олон байдаг.
Хэнтий аймгийн төвд эдгээр хурдан азаргануудын цогцолборыг барьж байгуулжээ. Бидний үеийнхэн багаасаа л эрчүүдийн хооронд болох нутаг нуга, улсын наадмын хурдан морьдын тухай чих дэлсч өссөндөө. Үе үе болдог тэр яриа хонон өнжин үргэлжилдэг амь халуун яриа байлаа. Ийм нэгэн ярианы тухай, элбэг хээр гээч азарганы тухай Хэнтий аймгийн алдарт уяач Ухна гуай ингэж хуучилсан юм.
Манайх Галшар уулын ойролцоо буусан байв. Нэг өдөр манайд жониго Дагва, гантиг Лувсандоо нар ирэв. Тэд хурдан морьтой хүмүүс юм. Дагвын хээр гэж элбэг хээрийн удамтай хурдан азарга байв. Бид морь ярьж хонолоо. Маргааш нь үд хэвийж байтал тэд Элбэг хээрийн толгой Хонхорын ухаад байгаа очиж үзэх үү гэлээ.
Хонхорын ухаа гэдэг нь өвгөн ноёны наадам хийдэг шөрмөсөн чулуун довтой нутгийн баруун урдах ухаа юм.
Тэгэхэд би шинэхэн шаахай далан хоёртой байлаа. Бид давхиад ухаа дээр гарав. Тэнд өвгөн ноёны шавийн шавь хурдан морьт зураач, сийлбэрч Насан-Очирын харж зурж сийлсэн адууны олон толгой байдаг юм. Түүний бүтээсэн хурдан морины зураг, сийлбэр олон айлд бий.
Тэгсэн нөгөө хоёрын нэг, энэ хойхно байгаа би нэг үзсэн гээд тэрүүхэн хойно байх адууны хэсэг хөсрий толгойг ухаж хөдөлгөөд доороос нь хадганд ороосон маягтай том ясан толгой гаргаж ирэв.
Тэр адууны гавлын яс их өндөр тэлүү духтай, духныхаа дор жаахан тавгийн идээ тавчихмаар нахистай урд талын самалдагнаасаа хорхойд идэгдсэн байсан. Бид энэ өвөрмөц толгойны яс бол “Элбэг хээрийн толгой” мөн гэдэгт санал нэг байж билээ.
Манай нутагт өвгөн ноёны хурдан морийг унаж, зурж сийлэх арга ухаанаас нь заалгаж сурсан ноёны гарын шавь түнтгэр Наваандэндэв гэж их уран, зураач сийлбэрч хүн байлаа. Би тэр хүнийг шалсаар байгаад элбэг хээр азарганы төрхийг морь гурван зуун төгрөгөөр сийлүүлж авсан юм. Тэгэхэд өвгөн элбэг хээрийн тухай ингэж ярьж байсан.
Зуны нэг тогтуухан өглөө ноён адуунаасаа хоёр хээр даага зааж бариулав. Ноён, Мял, Хувын Лодой хоёроор сургуул. Олом жирмий нь сайн бөхлөөрэй, чөдөр тушааг нь сайн тааруулаарай, даруулга оломтой мордуулаарай гэв. Эхний хээр даагыг Мял унаад амы нь амгайгаар жаал хөрөөдөж байгаад буув.
Дараа нь Лодойгийн унах хээр даага дээр яваад очтол эмнэг даага чөдөртэй тонгочиж яваад үхсэн байв. Тэр дор нь түүнийг ажилласанд нугас нь тасраад үхсэн тэр даага хоёр сугандаа нэвт гуурстай байлаа. Ноён, “Та нарт хамаг юмаа сайн тааруулж төхөөр гэж эс хэллүү гэснээ, над шиг юманд ийм хоёр адуу нэг дор таарна гэдэг ахдах байлгүйдээ” гээд харамсангуй байж билээ.
Тэгэхэд Мялын сургасан нь элбэг хээр юм. Хожимхон би элбэг хээрийн хүчийг хорьж унадаг болов. Тэр номхон гэж учиргүй. Хар голтой сайхан улаан хээр зүстэй, өтгөн дэл сүүлтэй азарга байв. Хурдан морины хүүхдүүд элбэг хээрийг унах дургүй. Тэр их хашин хатуу явдалтайсан. Адуунаас барьсан даруйд нэг хэсэгтээ дугтчаад эмээлээс ховх татаж шидчих гээд гарын сарвуу шуу янгинаад их хэцүү.
Бушуухан адуунаас холдуулаад авбал амар болох ч цогиулах гэж бөөн юм болно. Баргийн ташуур тоохгүй, хамаагүй гуядвал ташаан толгой дээр нь ойсон ташуурын мод эргэж оночих гээд төвөгтэй байдагсан. Хондлойг нь дагуулж хэд гуядсаны дараа хоёр чихээ дэлбэг дэлбэг хийлгэн цогидог байсан.
Хээр азарга их элбэг нимгэн арьс хөрстэй, үс тачир, суга цавины арьс нь хам хумхан бүсэлсэн тэрлэгэн дээлийн нугалаас шиг үрчлээтэн байна. Өргөн сайхан цээжтэй, өндөр сайхан сэрвээтэй, аман хүзүү өргөн, түүнээ дагасан холбоос хол хоёр далбан чих нь хоёр тийшээ унжин далбага далбага гэж явна.
Би та шуураа газар алдчихаад урд хоёр хөлнийх нь завсраар цээжээ гаргаад ташуураа авч байсан юм. Өргөн төмбөгөр духтай, хамар дух хоёрын дундуур горив татсан өргөн нахистай, доод эрүүний шүд дээд шүднээсээ хоёр шүдэнзний модны хиртэй урт зөрүүтэй, урт эрүүгээ дагаад хамар ам уруул элбэг, доод уруул нь тэмээний уруул шиг унжина.
Түүнийг унахад дөрөө богинодоод байгаа ч юм шиг салтаа тэлээд байх шиг. Тэрнийгээ дагаад нэг л тогтворгүй амархан хийсчихмээр болчихоод байх шиг санагддагсан. Элбэг хээрийг идэмхий Жунай гуай уяна. Сүүлийг боосон нь тарган хүн нарийн бүс бүсэлсэн мэт харагдана. Тийм атлаа дэл сүүлний хялгас нь их нарийхан шулуун ширхэгтэй адуу байлаа. Өвган ноёны номин цэнхэр гээч гоё сайхан азарганы төл нь элбэг хээр юм.
Би хожмын хүүхдүүд үнэмшихгүй гэж хоёр чихий нь жаахан босоодуу, магнайг нь шулуун шахам ерөнхийд нь жаахан гоёмсог тал руу нь зорлоо. Элбэг хээрт морины хазаар таарахгүй, том тархитай тусгай хазаартай байсан.
Харин түүний чөдөр гэж байгаагүй. Жунай гуай элбэг хээр азаргаа том бага олон наадамд түрүүлүүлж хамгийн сүүлд
1925 оны улсын наадамд түрүүлүүлээд зодог тайлуулсандаа гэж ярьсан юм даа хэмээн хуучилав.
Галшар нутгийн тухай багаас бидний ой тойнд үлдээж өгсөн хүн бол Агваанжамбал гээч хүн байлаа. Араажаваар тэр хүний дуулсан “Жонон хонгор ” гээч дуу хүүхэд залуусгүй амны уншлага болсон дуу байлаа. Жаахан сөөнгөдүү ч юм шиг эвтэйхэн өвөрмөц хоолойтой тэр хүн “Галшарын магтаал” гэж хүлэг сайн морьдын тухай аялгуулан уншдаг байлаа. Тэр хүлэг морьдын нэг нь энэхүү “Элбэг хээр” юм даа.
ГАЛШАРЫН МАГТААЛ
Зээ
Номин цэнхэр, зандан хүрний удамтай
Норов хүрэн, хонгор зээрдийн угшилтай
Элбэг хээрийн гайхам хурдыг дууриасан
Идэр хээрийн үр хойчийг залгасан
Наран гиймэл тэнгэрийн адил зүстэй
Найман зовхист алсын бараа ширтсэн
Навчин хөөрхөн чих юугаа солбиулан
Нарийн урт хүзүү юугаа гуухайлган
Эрднийн дээд толгой юугаа хаялан
Эрчит цагаан шүд юугаан яралзуулан
Эзэн хүнээ харан харан эвшээдэг
Ижил сүргээ хайн хайн үүрсдэг
Дөрвөлжин зоонд нь хүч тэнхээ хуралдсан
Дөрвөн чац нь хурдан шандсаар цогцолсон
Холын холд цуцалгүй гүйсэн
Хурдан шинж, төгс төгөлдөр бүрдсэн
Настан буурлууд зүйл бүрээр магтсан
Нутгийн айлууд зураг хөргий нь хадгалсан
Ийм хурдан унага Галшард төрдөг юм
Тийм хурдан хүлэг Галшард байдаг юм
Зээ
Галшарын унаган адуу хос хүрэн зүрхтэй л гэдэг
Хоёр сугандаа гуурстай л гэдэг
Хонгор голдуу зүстэй л гэдэг
Ховор тахийн удамтай л гэдэг
Хурдан сонин домогтой л гэдэг
Зээ
Галшарын унаган хурдан хүлэг
Гал бутаргах тууртай нь үнэн
Газар товчлох шандастай нь үнэн
Тураг сайхан биетэй нь үнэн
Туйлын хурдан удамтай нь үнэн
Төрийн наадамд түрүүлдэг нь үнэн — with Tseenzen Galbadrakh.
