04/06/2026
Засгийн газрын засч чадаагүй АМНАТ-ийн алдаатай бодлогыг УИХ засч чадахгүй бол яах вэ?.......................................
М.Буянбадрах
Хүнд үйлдвэрийн эрдэс холбоо......................................
Ашигт малтмалын хууль бол Монгол Улсын хөгжлийн суурь хууль. Энэ хуулиа өөрчилсөөр байгаад хөгжлөө гацаатай болгочихсон. Хайгуулын салбар хоцрогдолд орж шинэ орд, нөөц нэмэгдэхээ болисон, ашиглаж байгаа ордуудын нөөц багассаар, экспортлогчид, үйлдвэрлэгчид төлж дийлэхгүй татварын өрөнд орсон, ГХО орж ирэхгүй болсон. Сүүлийн 6 жил энэ хуулийг УИХ-аар хэлэлцүүлэх жагсаалтад оруулдаг боловч Засгийн газраас өргөн барихгүйгээс хойшлогдсоор ирсэн юм. Шинэ хуулийн төсөлд уул уурхайтай орон нутагт АМНАТ-ийг илүү хуваарилах заалт орсныг дэмжиж байна. Зэсийн шинэ ордыг ашиглалтад оруулахад дэмжлэг болохуйц ганцхан заалт орсон ч өөр ямарч дорвитой өөрчлөлт ороогүйд харамсалтай байгаагаа ““Монголын хүнд үйлдвэрийн эрдэс холбоо”-ны гүйцэтгэх захирал М.Буянбадрах илэрхийлж байна. .....................................
Ямар өөрчлөлтүүд ороогүй үлдсэн бэ?....................................
АМНАТ дээр экспортлосон бүтээгдэхүүний олоогүй орлогоос, зараагүй металлаас өндөр хувь хэмжээгээр, олборлолт хийдэггүй баяжуулах, боловсруулах үйлдвэрүүдээс АМНАТ авдаг хүндрэлтэй асуудлууд үүсч олон экспортлогч, үйлдвэрлэгчид татварын өрөнд орж Ашигт малтмалын хууль болон Татварын хууль өөрчлөгдөхийг энэ салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг аж ахуйн нэгжүүд, үйлдвэрлэгчид, Гадаадын хөрөнгө оруулагчид олон жил шинэ өөрчлөлтийг хүлээж байлаа. Гэтэл эдгээр хуулиудын төсөлд эрх зүйн орчинг сайжруулах ямарч заалт тусгагдсангүй. Ерөнхийлөгчийн “Олборлолтоос-Боловсруулалтад”, Ерөнхий сайд Н.Учралын “Түүхий эдээ боловсруулж экспортлох” санаачилга хоосон уриа лоозон болохоор байна гэдгийг энд онцлон тэмдэглэе.
Татварын хувь хэмжээ оновчтой байж хамгийн их орлого төвлөрдөг онол байдаг. Экспортлосон бүтээгдэхүүний гэрээний үнээс нь “Жишиг үнэ” Баяжуулсан коксжих нүүрс – 22.6%, Жонш – 54.3%, Төмрийн хүдэр – 26.6% илүү үнээр АМНАТ ногдуулдаг алдааг засахын төлөө Г.Дамдинням сайд Засгийн газрын тогтоолд түр өөрчлөлт оруулж байсан. Улсын төсөвт болон Үндэсний баялгийн санд 4 орчим их наяд төгрөг орохгүй АМНАТ-ийн өр үүссэн. Энэ алдаагаа засахгүй бол маргаантай өр нэмэгдсээр байх болно. Хамгийн их өртэй компанийн өр хагас их наяд төгрөгт хүрсэн.
Төмрийн хүдэр, баяжмалд ногдох АМНАТ-ийг экспортлосны дараа төлүүлсний дараа хэдэн сар, жилийн дараа маш багаар агуулагддаг зэс, хөнгөн цагаан, цагаан тугалга, хар тугалга гэх мэт дагалдах металлд лабораторийн дүгнэлтийн дагуу нөхөн татвар, торгууль, алданги ногдуулдаг. Үйлдвэрлэгчдэд маш том дарамт болж маргаан их дагуулдаг эдгээр асуудлуудыг одоо оновчтой шийдэхгүй бол өр үүсч шүүхийн маргаан улам үргэлжлэх болно. Оюу Толгойн зэсийн баяжмалд агуулагддаг алт, мөнгөний асуудлыг ч одоо оновчтой шийдвэрлэж чадвал ногдох АМНАТ-өө маргалгүйгээр авах боломжтой. Монгол-Австралийн “АМЕП” төслийн зөвлөмжийг судлах ашиглах хэрэгтэй...............................
Хүдэр, баяжмал, бүтээгдэхүүний үе шат бүрд АМНАТ ногдуулдаг улс Монголоос өөр байхгүй .............................
Дэлхийн бүх оронд ашиглалтын тусгай зөвшөөрөлтэй этгээд АМНАТ буюу “royalty”-г нэг удаа төлдөг. Өмнөх шатанд ногдуулсан АМНАТ-ийг хасаад давхардалгүй болгосон гэдэг үлгэр үйлдвэрлэгчидээ дампууруулдаг гэдгийг хангалттай нотоллоо. АМНАТ бол НӨАТ биш. Манай улс уул уурхайн бүтээгдэхүүнээ баяжуулж, боловсруулж маш их ажлын байр бий болгож валютын орлого олох боломжтойг олон судалгаа харуулдаг. Бага агуулгатай хүдэр, түүхий нүүрсийг НӨАТ-тай, АМНАТ шингэсэн үнээр худалдан аваад баяжуулаад, боловсруулаад экспортлоход дахин АМНАТ ногдуулдаг. Олборлолт хийдэггүй баяжуулах үйлдвэр 12-14% АМНАТ төлдөг гэхээр энэ улсад ямар ч үйлдвэрлэгч, хөрөнгө оруулагч орж ирэхгүй. Төрөөс нэмүү өртөг шингэсэн экспортын үйлдвэрлэлээ дэмжинэ гэдэг ч татварын бодлогоор дэмждэггүй өрөнд оруулдаг Улс болоод удаж байна.
Үр дүнд нь 1500 гаруй хүн ажилгүй, Г.Дамдинням сайдын хэлснээр 47 үйлдвэр хаагдсан гэдэг. Эдгээр үйлдвэрүүд 2019 оноос өмнө нь АМНАТ төлдөггүй байхдаа улсын болон орон нутгийн төсөвт 10 гаруй төрлийн татвар, төлбөр, хураамж төлдөг байсан. Татварын сууриа багасгаж, хувийн хэвшлийн олон тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг царцаасан маш буруу бодлого болох нь батлагдсан.
Дарханы бүсэд бага агуулгатай 2.5 сая тн буюу 7.5 сая ам.долларын үнэлгээтэй төмрийн хүдэр ашиглалтгүй хэвтэж байгаа. Уул уурхайн биржийн хууль ч саад болдог. Тэнд байдаг үйлдвэрүүд баяжуулаад экспортловол 1.0 сая тн баяжмал 80 сая ам.доллар, хорголжин болгоод экспортловол 100 сая ам.доллар, ширэм болгоод экспортловол 225 сая ам.доллар болгох боломжтой.
Нүүрсээ ашиглаж хагас коксоор Улаанбаатараа /60 сая ам.доллар/ хангах, жоншны хүдрээ 100% баяжуулж экспортлох боломжоо алдсаар байна.
Жонш бол стратегийн чухал түүхий эд. Нөөцөөрөө дэлхийд 4-т ордог. Өнгөрсөн жил 1.6 сая тн жоншны хүдэр, баяжмал экспортлож дэлхийд 1-т орсон. 20 хүрэхгүй хувийг баяжуулж экспортлож, ихэнхийг түүхийгээр нь экспортлож байна. Жоншны хүдрээ 100% баяжмал болгож экспортловол 50 сая ам.доллар олох боломжтой.
Баяжуулах, боловсруулах үйлдвэрүүд дэмжвэл төвлөрлийг бууруулах, орон нутгийн хөгжлийг дэмжих, ажилгүйдлийг бууруулах маш зөв бодлого гэтэл эдгээр үйлдвэрүүд дахин сэргэхгүй болсон. ...................................
Яагаад Баяжуулах, боловсруулах үйлдвэрүүд дахин сэргэхгүй байна вэ?.................................
1.Олборлолт хийдэггүй өөрийн ордгүй баяжуулах, боловсруулах үйлдвэрүүдийн АМНАТ ногдуулдаг тогтолцоо хэвээр үлдээх төсөл явж байгаа. Тэд маш их банкны болон татварын өртэй, өрөө барагдуулах боломжийг олгохгүй.
2.Тэдний хөрөнгө, хөрөнгө оруулалт үнэгүйдсэн.
3.Мэргэшсэн ажилчидгүй болсон.
4.Шинэ хуулийн төслөөр Баяжуулах үйлдвэрүүдийг Тусгай зөвшөөрөлтэй болгож байгаа. Ерөнхий сайд тусгай зөвшөөрлийг багасгана гэчихээд багасгахгүй нэмэгдүүлж байгааг гайхаж байна. Энэ тусгай зөвшөөрлийн олон босго хүнд суртлыг давж чадах компани үлдээгүй..................................
Эцсийн бүтээгдэхүүний экспортыг дэмжихийн тулд АМНАТ-ийн ямар бодлого хэрэгтэй вэ?................................
Өөрийн ордгүй олборлолт хийдэггүй баяжуулах, боловсруулах үйлдвэрүүдийг АМНАТ ногдуулдаггүй болгох.
Алтны борлуулалт, Оюутолгойн зэсийн баяжмал АМНАТ 5% байдаг шиг эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг хувийн хэвшлүүд, мега төсөл хэрэгжүүлэгчидийн АМНАТ-ийг 5% болгох хэрэгтэй. Мега төслүүд өрсөлдөх чадвар сайтай нөхцөлд тогтвортой ажиллаж байж хөрөнгө оруулалтаа хурдан нөхнө. Мега төслүүд саатаж зогсвол маш их хохирол үүсэх эрсдэлтэй тул Эрдэнэтийн цэвэр зэсийн үйлдвэр, Дарханы Гангийн үйлдвэр, Дорноговьд үйл ажиллагаагаа явуулах ширэм, металлургийн коксын үйлдвэрийг эхнээс нь зөв бодлогоор дэмжих хэрэгтэй.
АМНАТ-ийн тухайд бол нэг удаа заавал төлөх ёстойг дахин дурьдая. Гэхдээ авч буй арга хэлбэрээ өөрчлөх цаг болсон. Авах ёсгүй этгээдээс, олоогүй орлогоос нь, зараагүй металлаас нь АМНАТ авах чинь жинхэнэ татварын дарамт болоод байна. Уул уурхайн олборлолт, баяжуулалт, боловсруулалт, энэ чиглэлийн мега төслүүдийн үйлдвэрийн хөгжил, Гадаадын хөрөнгө оруулалт энэ төлбөрийн хуультай салшгүй холбоотой. Ашигт малтмалын хуулиас тусдаа бие даасан “Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн хууль”-тай болох цаг нь болсон.
Ашигт малтмалаа нэмүү өртөг шингээж үйлдвэрлэж экспортловол илүү валют оруулж ирэх, дотооддоо олон ажлын байр бий болгож эдийн засгаа солонгоруулж олон төрлийн бүтээгдэхүүн экспортлох боломжууд байгааг дахин хэлье.
Үүсмэл ордтой холбогдолтой заалтуудыг хүчингүй болгосон нь эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчидийн татварын дарамтыг эрс өсгөж Монгол Улсад дахин шинэ үйлдвэр барьж байгуулах боломжгүй болгох, одоо үйл ажиллагаа явуулж буй компаниудыг өрсөлдөх чадваргүй болгохоор байна. Үйлдвэрлэлд саад болж буй төслөө дахин хянаасай.
