05/06/2026
Бид хэзээ хэрсүү ард түмэн болох вэ?
Нийгмийн соёл болтлоо цэцэглэсэн Авилга
Хуучин нийгэм, 1990 оны шилжилтийн үеийг туулсан хүмүүсийн яриа, тухайн үеийн хэвлэл мэдээлэл, өөрийн бага насны дурсамжаа эргэн санахад нэг зүйл тод анзаарагддаг. Тэр үед нийгэм төгс байгаагүй ч шударга хөдөлмөрийг үнэлэх, зөв байхыг эрхэмлэх, хууль дүрмээ мөрдөх, ёс суртахууныг дээдлэх тухай ойлголт нийтлэг үнэт зүйл байжээ. Хүмүүс илүү шударга, хүмүүнлэг нийгмийг бүтээх тухай ярьдаг, түүндээ итгэдэг байсан мэт санагддаг.
Харин өнөөдөр бид тэр тэмүүллийг залгамжилж авч явж чадсан байна уу?
Зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнээс хойших хугацаанд Монгол Улс эрх чөлөө, хувийн өмч, өрсөлдөөний зарчмыг хүлээн зөвшөөрсөн. Гэвч эдгээр үнэт зүйлтэй хамт хариуцлага, ёс суртахуун, хууль дээдлэх зарчим зэрэгцэн хөгжиж чадсангүй гэхэд буруудахгүй. Харин үүний оронд ашиг хонжоо, эрх мэдэл, мөнгө хөрөнгийн төлөө ямар ч үнээр хамаагүй тэмүүлэх хандлага нийгмийн олон түвшинд тогтож байна.
Өнөөдөр эргэн тойрноо ажиглахад бусдаас түрүүлэхийн тулд дүрэм зөрчих, танил талаа ашиглах, авилга өгөх, шударга өрсөлдөөнийг тойрох явдал олон хүний нүдэнд хэвийн үзэгдэл мэт харагдах болсон байна. Ажилд орохдоо чадвар мэдлэгээрээ бус арын хаалга ашиглахыг эрмэлздэг. Төрийн үйлчилгээ авахдаа дараалал хүлээхээс илүү танил хүн хайдаг. Тендерт өрсөлдөхдөө чанар, туршлагаараа биш холбоо сүлбээгээрээ давуу байдал олж авахыг оролддог. Ингэснээр чадваргүй хүн чухал албан тушаалд очиж, туршлагагүй компани улсын ажлыг авч, эцэст нь чанаргүй бүтээн байгуулалт, үр ашиггүй зардал, иргэдийн итгэл алдрах зэрэг олон олон сөрөг үр дагавар бий болсоор.
Авилга зөвхөн нэг хүний хууль бус орлого биш. Энэ нь нийгмийн боломжийг хулгайлж байгаа хэрэг юм. Нэг хүн авилгаар ажилд орно гэдэг нь өөр нэг чадвартай хүн боломжоо алдаж байна гэсэн үг. Нэг компани авилгаар тендер авна гэдэг нь татвар төлөгчдийн мөнгө үр ашиггүй зарцуулагдаж байна гэсэн үг. Нэг албан тушаалтан эрх мэдлээ ашиглан хөрөнгөжих бүрд олон нийтийн хүртэх ёстой боломж хумигдаж байдаг юм.
Хамгийн эмгэнэлтэй нь энэ бүхний үр дагавар зөвхөн эдийн засагт бус, хүмүүсийн сэтгэл зүйд нөлөөлдөг. Шударгаар хөдөлмөрлөж байгаа хүн өөрийгөө үнэлэгдэхгүй байна гэж мэдэрдэг. Боловсролтой, чадвартай залуусын нэг хэсэг эх орноосоо явахыг сонгодог. Үлдсэн хэсэг нь хувь заяатайгаа эвлэрч, системийг өөрчлөх боломжгүй гэж итгэдэг. Ингэж нийгмийн хамгийн идэвхтэй, бүтээлч хэсэг нь аажмаар итгэл найдвараа алддаж бурангуй ёс ноёрхдог.
Үүнээс ч илүү аюултай нэг зүйл бий. Тэр нь авилга өөрөө бус, авилгыг хүлээн зөвшөөрдөг соёл тогтох явдал юм.
Авилга өндөртэй орнуудын нийтлэг шинж нь зөвхөн сул хууль биш байдаг. Харин иргэд нь авилгыг буруутгах мэдрэмж, сэтгэл зүйгээ алдсан байдаг. Хахууль өгөхийг аргагүй байдал гэж тайлбарлаж, авилгачдыг овсгоотой хүн гэж магтаж, хууль зөрчин баяжсан хүмүүсийг амжилтын жишээ болгон хардаг. Энэ бол авилгын хамгийн аюултай хэлбэр. Учир нь хууль зөрчсөн хүнийг шийтгэж болно, харин бүхэл бүтэн нийгмийн сэтгэлгээнд тогтсон буруу хандлагыг өөрчлөхөд олон жил шаардагдана гэдгээ бид ойлгохгүй л байна.
Авилга багатай улс орнуудад иргэдийн хандлага өөр байдаг. Авилгад холбогдсон албан тушаалтан хууль хариуцлагаас гадна олон нийтийн итгэлийг бүрэн алддаг. Түүний нэр хүнд, улс төрийн ирээдүй, нийгэм дэх байр суурь нь сүйрдэг. Харин манайд эсрэгээрээ авилгад нэр холбогдсон хүмүүс сонгуульд өрсөлдөж, мөнгө тарааж, олны дэмжлэг авч, дахин эрх мэдэлд хүрэх тохиолдол гарсаар байна. Энэ нь авилгыг нийгэм ямар хэмжээнд хүлээн зөвшөөрч байгааг харуулдаг.
Сүүлийн жилүүдэд улсын төсөв хэд дахин өссөн ч иргэдийн амьдрал, нийтийн үйлчилгээ, боловсрол, эрүүл мэндийн чанарт мэдэгдэхүйц ахиц төдийлөн мэдрэгдэхгүй байгаа тухай шүүмжлэл тасардаггүй. Хөгжлийн асуудлыг зөвхөн мөнгөөр шийдэх боломжгүй. Хэрэв төсвийн хөрөнгө үр ашиггүй зарцуулагдаж, авилгын сүлжээг санхүүжүүлсээр байвал хэчнээн их мөнгө төсөвлөсөн ч бодит үр дүн гарахгүй.
Өнөөдөр шинэ Засгийн газар, шинэ удирдлага, шинэ амлалтуудын тухай ярьж байна. Гэвч ямар ч Засгийн газар авилгатай бодитой тэмцэж чадахгүй бол өмнөхөөсөө ялгарахгүй. Хэдэн хүн баривчилснаар биш, хууль хүн бүрт адил үйлчилдэг болж, хууль бусаар олсон хөрөнгийг хурааж чаддаг болж, хамгийн гол нь авилгыг зөвтгөдөг нийгмийн хандлагыг өөрчилж чадсан үед л өөрчлөлт эхэлнэ.
Монголын ирээдүйг сүйрүүлж байгаа зүйл нь байгалийн баялаг дутсан явдал биш. Хөгжлийг сааруулж байгаа гол шалтгаан нь шударга бус тогтолцоо, хариуцлагагүй байдал, авилгыг тэвчдэг соёл юм. Бид авилгыг зөвхөн төрийн асуудал гэж харахаа болих хэрэгтэй. Авилга өгдөг хүн, авилга авдаг хүн, авилгыг зөвтгөдөг хүн, авилгачдыг шүтэн биширдэг хүн бүгд энэ тогтолцооны нэг хэсэг болдог.
Бид хэзээ хэрсүү ард түмэн болох вэ?
Бид хэзээ шударга хөдөлмөрийг үнэлдэг, хууль дээдэлдэг, боломж нь мөнгөөр бус чадвараар хэмжигддэг нийгмийг байгуулж чадах вэ?
Монголын заяа үнэхээр их байж мэднэ. Гэхдээ тэр заяаг зөвхөн улстөрчдийн амнаас сонсоод суух биш, шударга ёсыг нэхдэг, авилгыг үл тэвчдэг иргэдийн ухамсраар бүтээх ёстой. Эс бөгөөс "Монголын заяа их" гэх үг ард түмнийг тайвшруулдаг сайхан уриа хэвээр үлдэж, харин хөгжлийн боломж маань бидний нүдэн дээр алдагдсаар байх болно.
Ш.Жандос
