27/10/2025
Khi Socrates bắt đầu bào chữa trước bồi thẩm đoàn gồm 500 người, ông nói lời xin lỗi vì không có một bài phát biểu được chuẩn bị kỹ lưỡng. Ông nói với những người anh em Athens của mình rằng, ông sẽ có những lúc ấp úng, nên ông cầu xin họ đừng cắt lời ông khi điều đó xảy ra, yêu cầu họ tôn trọng ông như cách họ tôn trọng một người lạ đến từ thành phố khác, và ông hứa rằng ông sẽ nói cho họ biết sự thật, không tô điểm, không hùng biện. Bắt đầu phát biểu theo cách này tất nhiên là phong cách đặc trưng của Socrates, nhưng không phải là điều đặc trưng trong thời đại của ông. Socrates biết rất rõ, những người anh em ở Athens của ông không coi các nguyên tắc hùng biện và sự diễn đạt chân lý là những điều tách biệt. Những người như chúng ta thấy lời bào chữa của Socrates rất thú vị, vì chúng ta đã quen nghĩ tài hùng biện là một sự trang trí cho lời nói - thường chỉ là lớp vỏ ngoài giả tạo và không cần thiết. Nhưng đối với những người đã phát minh ra thuật hùng biện, các triết gia Hy Lạp của thế kỷ V trước Công nguyên và những người thừa kế của họ, thì hùng biện không chỉ đơn thuần là một cơ hội để thực hiện những màn trình diễn ấn tượng, mà còn là một phương tiện gần như không thể thiếu để đưa ra những bằng chứng và lý lẽ, từ đó truyền đạt chân lý và sự thật. Đây không chỉ là yếu tố then chốt trong nền giáo dục của người Athens (quan trọng hơn nhiều so với triết học) mà còn là một loại hình nghệ thuật ưu việt. Đối với người Hy Lạp, hùng biện là một dạng văn nói. Mặc dù nó luôn gắn với một màn thể hiện bằng lời nói miệng, nhưng sức mạnh của hùng biện trong việc phơi bày chân lý lại nằm ở sức mạnh của ngôn từ được viết ra để trình bày các lập luận một cách có trật tự. Mặc dù bản thân Plato phản bác quan niệm về chân lý này, nhưng những người cùng thời với ông tin rằng, hùng biện là phương tiện thích hợp để “ý kiến đúng đắn” được khám phá và trình bày rõ ràng. Việc coi thường các quy tắc hùng biện, tức là chỉ nói ra những suy nghĩ của mình một cách ngẫu nhiên, không có điểm nhấn hay cảm xúc mãnh liệt, được coi là hạ thấp hiểu biết của khán giả và có dấu hiệu giả dối. Do đó, chúng ta có thể giả định rằng, lý do khiến nhiều người trong số 280 bồi thẩm viên bỏ phiếu rằng Socrates có tội là vì họ thấy cách hành xử của ông không phù hợp với một vấn đề đòi hỏi tính trung thực.
Trích từ sách: Giải trí đến chết - Neil Postman
