Nigerian Times Hausa, Abuja (2026)

24/08/2025

John Ruffo Dan Damfara Mai Laifi Na 15 Da Akafi Nema A Amurka

Ya gujewa hukunci, kuma yana cikin jerin masu laifi 15 da aka fi nema a Amurka, a cikin jerin sunayen da aka fitar a ranar 29 ga Agusta 2024.

Ruffo ya fuskanci tuhuma guda 150 da ke da nasaba da zamba a banki, satar kudi, da damfara ta hanyar amfani da kiran waya, da kuma hada baki. Kotu ta sanya belinsa a kan dalar Amurka miliyan 10. Yayin da kusan duk wasu kadarori da asusu na Ruffo hukumar FBI ta rufe su, yawancin danginsa da matarsa da mahaifiyarsa da surukansa, sun ba da gidajensu a matsayin jingina don a sake shi kafin a yanke masa hukunci. An samu Ruffo da laifi kan dukkan tuhume-tuhumen da akayi masa, kuma an yanke masa hukuncin daurin shekaru 17 a gidan yari.

A ranar 9 ga Nuwamba, 1998, Ruffo ya ki mika kansa ga hukumar Marshals ta Amurka don fara zaman kurkukun daurin da akayi masa. An dauki hotonsa na karshe a na’urorin daukar hoto na CCTV yana fitar da kudi daga na’urar ATM da yammacin ranar da zai gabatar da kansa ga hukuma, amma tun daga lokacin ba a sake ganinsa ko jin duriyarsa ba.

A tattaunawar sa ta karshe da matarsa ta yi da shi a safiyar da ya bace, ya shaida mata cewa, yana ganawa da wani jami’in tsaro amma daga nan bai dawo ba. Watanni uku da bacewar Ruffo, gwamnati ta kwace gidajen matarsa, da na mahaifiyarsa da surukarsa, da sauran yan'uwansa a maimakon hukuncin daurin da ya gujewa, wanda hakan ya sa dukkansu s**a rasa matsuguni.

Yanzu haka sunanan su na yawo kararo kararo sun rasa tudun k**awa.

Daga Muhammad Cisse ✍️

24/08/2025

Ruhin tausayi da soyayyar Annabi Muhammadu (SAWW) Ya haskaka muku tafarkin ku. Wannan Mulid-Un-Nabi ya kawo farin ciki a zuciyarku da kwanciyar hankali ga Rayukanku. A ranar maulidin Annabi ka sa rayuwarka ta cika da albarkarSa, zuciyarka da kaunarsa.

A wannan rana mai albarka ta Mulid-Un-Nabi, da fatan hasken koyarwarsa ya yi mana jagora zuwa ga adalci da aminci.

Yayin da muke murnar zagayowar ranar haihuwar Annabi Muhammad, (SAWW) da fatan karantarwarsa ta hadin kai da tausayi za ta zaburar da mu wajen zama nagartattun mutane.

Daga Muhammad Cisse ✍️

23/08/2025

Tarihin Shahararrun Malamai

Al-Mawardi (972-1058)

Al-Mawardi Malamin Sunna ne, kuma masanin fikihun Shafi'iyya, masanin ilimin shari'a, muhaddith, masanin tauhidi, masanin zamantakewar al'umma kuma kwararre kan ilimin siyasa. Ana ganinsa a matsayin fitaccen malami a zamaninsa wanda ya yi rubuce-rubuce a kan batutuwa da dama da s**a hada da tafsirin Kur'ani, addini, gwamnati, dokokin jama'a da tsarin mulki da harshe.

An haifi Al-Mawardi Ali ibn Muhammad ibn Habib a shekara ta 972 a birnin Basra na kasar Iraki. Ya kasance sanannen malami musulmi, masanin fikihu, kuma masanin siyasa kuma gudunmawarsa ta fi mayar da hankali kan shari'ar Musulunci (Shari'ah) da falsafar siyasa.

Shahararren littafinsa mai suna “Al-Ahkam al-Sultaniyya” (The Laws of Islamic Governance), cikakken jagora ne kan ka’idar siyasa. A cikin wannan littafi, Al-Mawardi ya zurfafa bincike kan ka’idojin shugabanci, da ayyukan masu mulki, da kuma yadda ake tafiyar da mulki. Ayyukansa sun shafi ci gaban siyasa, tare da kimiyyar zamantakewa. Haka nan yayi rubuta a kan “Da’a” a cikin littafinsa “Kitaab adaab al-dunya wa al-din”.

Suna

A matsayinsa wanda da yake sayar da turare, an hada kalmomin “maa” (ruwa) da “Wardah” (rose) sun zama suna “Al-Mawardi”. An ba shi lakabin “Al-Mawardi” ne saboda hazakarsa, da bajinta, da kuma iyawarsa a nazari a fagen muhawara, tattaunawa, da iya magana.

Rayuwar farko

An haife shi a shekara ta 364 Hijira/974 a garin Basra na kasar Iraqi. Wasu marubuta sun yi iƙirarin cewa danginsa Kurdawa ne, amma da'awar da ba ta da tushe.

Ilimi

A lokacin da Bagadaza ta kasance cibiyar wayewa, koyo, da ilimi, a lokacin ne al-Mawardi ya yi karatunsa a can. Tare da Abokansa, ya fara karatunsa tun yana karami, inda ya mayar da hankali kan ilimin addini musamman na Hadisi. Dangane da tarihin karatunsa na farko, al-Mawardi ya ci gaba da karatunsa a yankinsa na Basra. Ya samu koyarwa a fannin Hadisi daga wasu fitattun malaman hadisi. Almajirinsa Al-Khatib al-Baghdadi ya tabbatar da cewa al-Mawardi a cikin Hadisi yana kallonsa a matsayin mai kwarjini, abin dogaro da rikon amana.

Al-Mawardi ya bar kauyensu bayan ya kammala karatunsa kafin ya koma Bagadaza ya zauna a Darb az-Za'farani. A nan ne ya ci gaba da karatunsa na ilmin Hadisi da Fiqhu sannan ya shiga fitacciyar makarantar Abu Hamid al-Isfarayini halaqah (da'irar karatu). Al-Mawardi ya yi tattaki zuwa yankuna daban-daban don yadawa tare da neman iliminsa bayan kammala karatunsa a Bagadaza. Ya yi tafiya na dan wani lokaci kafin ya dawo Bagadaza don koyar da dimbin ilimin da ya samu.

Rayuwar ilimi

Bayan ya sami ilimi a wajen malamansa, al-Mawardi ya fara koyarwa a Bagadaza, inda manyan malamai da dama ne dalibansa. Bugu da kari, al-Mawardi ya shahara da kasancewarsa mai hakuri, tawali'u, da fara'a. Ko da yake wasu ba su taɓa saduwa da shi a zahiri ba, abokan karatunsa da abokan aikinsa waɗanda s**a sanshi sun tabbatar da halayensa. Haka nan kuma wadannan sifofi sun kara masa suna da kuma girmamawa.

Tsakanin karshen karni na goma zuwa tsakiyar na sha daya, lokacin da al-Mawardi yake raye, Sarki al-Qadir ya tara malaman mazahaba guda hudu daga mazhabobin shari'a hudu a shekara ta 429 Hijriya don yin takaitattun bayanai domin magance matsalolin da ake ciki da rikice-rikice. Al-Mawardi na daya daga cikinsu; Ya wakilcin mazhabar Shafi'iyya kuma ya rubuta littafin al-Iqna, yayin da al-Quduri ya rubuta shahararren littafinsa al-Mukhtasar a madadin mazahabar Hanafiyya. Sauran guda biyun rubutunsu baiyi ma'ana ba. Sarkin ya yaba wa Imam al-Mawardi bisa ga rubutunsa na musamman tare da bayyana cewa kokarin al-Mawardi shi ne mafifici, kuma saboda daukakar darajarsa, ya sanya masa suna Aqda al-Quḍāt (babban alkali) na halifancin Abbasiyawa don nuna irin nasarorin da ya samu. . Wannan nadin dai ya haifar da s**a da rashin amincewa daga wasu manyan malaman fikihu, da s**a hada da Qādi al-Quḍat Abu al-Tayyib al-Tabari, da Qādi al-Sinsari, wadanda masu cewa babu wanda ya isa ya rike wannan matsayi sai Allah. Al-Mawardi ya yi biris da wadannan sabani ya rike mukamin har zuwa rasuwarsa a shekara ta 450/1058.

Shugabannin Daulolin Abbasiyawa na Sunna da Shi'a Buwayhid, sun fifita al-Mawardi duk da cewa shi Sunni ne kuma yana bin mazhabar Shafi'iyya. Halifan Abbasiyya ya nada Al-Mawardi a matsayin wakilinsa ya tura shi zuwa kasashe da dama a matsayin jakada. Ya taka muhimmiyar rawa wajen dawo da hadin kan musulmi ta hanyar tattaunawa da sarakunan Buyid da sarakunan Seljuk. Mafi yawan Sarakuna da shugabannin lokacin sun yi masa kyauta mai yawa ta karramawa.

Mutuwa

Al-Mawardi ya rasu ne a ranar 30 ga Rabi’ul Awwal a shekara ta 450 bayan hijira, daidai da 27 ga Mayu, 1058 Miladiyya yana da shekaru 86. Al-Khatib al-Baghdadi ya halarci kuma ya jagoranci sallar jana’izarsa. Sarakuna da malamai da dama ne s**a halarci jana'izar al-Mawardi. An binne gawarsa a makabartar Bab Harb ta Bagadaza. Mutuwarsa ta zo ne kwanaki 11 kacal bayan wafatin Qadi Abu al-Tayyib.

Yanayin zamantakewa da siyasa

Al-Mawardi ya rayu a zamanin Musulunci na Zinare, lokacin da aka sami bunkasuwar ilimi da al'adu, amma kuma a cikin koma bayan khalifancin Abbasiyawa. Ya rayu a lokacin da aka yi nuni da wani ci gaba na tabarbarewar zamantakewa da siyasa wanda a ƙarshe ya kai ga faduwar daular Abbasiyawa a shekara ta 1258. Haɓakar dauloli da yawa waɗanda s**a b***e daga mulkin Abbasiyawa s**a kafa nasu kananan masarautu. Sai dai kuma duk da tasirin siyasar daular Abbasiyya ya ragu, ci gaban siyasa da falsafa da kimiyya sun ci gaba da wanzuwa a duk fadin duniyar musulmi. Wasu sanannun malamai sun bayyana, k**ar al-Mawardi, al-Farabi, al-Ghazali da sauransu. Hakan ya samo asali ne daga tsananin sha'awar shugabannin siyasa na neman bayanai.

Baghdad ta kasance cibiyar wayewar Musulunci da daular Musulunci a shekarunta na kafuwarta. Shugabanin Bagadaza sun kara kaimi wajen ci gaban wayewar Musulunci. Har ila yau, sun yi aiki a matsayin kasa mai iko da mamaye wani yanki mai girma na Musulunci.

Haka kuma, a wancan lokacin akwai ra'ayin cewa karfi da daukakar al'umma ya samo asali ne daga tushen iliminta. Don haka shuwagabannin siyasa da sun yi yunƙurin ciyar da ayyukan tunani gaba. Bugu da kari, tsarin tunaninsu ya samu tasiri daga Mu'utazila, wata kungiya ta addini mai ma'ana, da akidar Shi'a ta taso wacce sarakunan daular Abbasiyawa da kungiyar Buwahid s**a yarda da su.

Gudunmawa ga kimiyyar siyasa da zamantakewa

Al-Mawardi shi ne wanda ya assasa ilimin siyasa a duniyar Musulunci kuma marubuci na farko kan ka'idar siyasa a tarihin Musulunci. Don haka ana masa kallon daya daga cikin fitattun jagaba da masu tunani kan ilimin siyasa a tarihin Musulunci. Asalin aikinsa ya yi tasiri ga ci gaban wannan fanni, tare da ilimin zamantakewa, wanda Ibn Khaldun ya ci gaba da fadada shi daga baya.

Gudunmawar Al Mawardi ta yi tasiri sosai ga fagagen biyu ta wasu abubuwan tarihi da manya-manyan littafai da ya rubuta, wadanda s**a fi shahara da shi su ne Kitab al-Ahkam al-Sultania, Qanun al Wazarah, da Kitab Nasihat al-Mulk. Waɗannan littattafai sun tattauna ka'idodin kimiyyar siyasa tare da tunani na musamman da dangantaka tsakanin jama'a da gwamnati, da kuma ƙididdiga don ƙarfafa gwamnati da samun nasara a lokacin rikici.

Aikin fiqihu na farko na Musulunci wanda ya kebanta da aiwatar da siyasa da mulki shi ne littafinsa Al-Ahkām As-Sulṭāniyyah. Al-Mawardi shi ne "malamin musulmi na farko da ya damu da tattara dukkan hukunce-hukuncen da s**a shafi shari'ar jama'a da tsara su a cikin juzu'i guda." Al-Ahkām, tun daga lokacin ya kasance tushen ma'auni na farko a cikin nazarin zamani na ka'idar siyasa ta Islama da kuma tunanin siyasar Sunna na al'ada.

Al Mawardi marubuci ne kuma mai ba da shawara kan wajibcin koyarwa a kimiyyar siyasa. Ya kasance mai goyon bayan gwamnati mai karfi, amma ya nuna rashin amincewa da ikon da aka bai wa gwamnoni marasa iyaka wanda ya bayyana zai haifar da rikici da hargitsi a daya bangaren, ya fito da ka'idoji masu kyau na zaben sarakuna da Halifofi. A kan batun "Da'a", ya rubuta littafinsa Kitaab adaab al-dunya wa al-din, wanda ya zama sanannen littafi a ko'ina a kan wannan batu kuma har yanzu ana karanta shi a kasashen Musulunci da dama a yau.

Ayyuka

Al-Mawardi ya kasance ƙwararren marubuci wanda ya ƙirƙiri manyan abubuwan da aka rubuta. Ayyukan shari’a ba su rage masa son rubutu ba. Duk da kasancewarsa na yin ƙaura akai-akai saboda aikinsa na shari'a, al-Mawardi ya ci gaba da koyar da almajiransa yayin rubuta littafi.

Tun da yake yawancin rubuce-rubucensa suna ɓoye a cikin littattafan da ba a taɓa samun su ba, ba a san su ba a tsawon tarihi. Dangane da takardun da ya bayyana, kaɗan ne kawai na ayyukansa aka gano kuma aka raba tsakanin ɗalibansa. Ana tunawa da Al-Mawardi a matsayin malami mai hazaka da ikhlasi wanda yake bayyana su cikin ayyukansa.

Littattafansa:

Fiqh

1. Al-Hawi al-Kabir fi Fiqh al-Shafi'i, a comprehensive encyclopedia of Shafi'i jurisprudential doctrine (22 volumes).

2. Al-Iqna

3. Adab al-Qadhi

4. Alam an-Nubuwwah

Political science

1. al-Ahkam al-Sultaniyya w'al-Wilayat al-Diniyya (The Ordinances of Government)

2. Qanun al-Wazarah (Laws regarding the Ministers)
Kitab Nasihat al-Muluk (The Book of Sincere Advice to Rulers)

Qur'an

1. Al-Nukat wa’l-ʿuyūn fī tafsīr al-Qurʾān popularly Tafsir al-Mawardi (6 volumes)

2. Tafsiru al-Qur'an al-Karim

3. Al Amtsaku wa Ak-Hikamu

Saura

1. Kitab Aadab al-Dunya w'al-Din (The Ethics of Religion and of this World)

2. Personas of the Prophethood

20/08/2025

Tarihin Sahabbai

Sa’idu bin Zaidu (RA) سعيد ابن زيد

Wanda kuma kunyarsa ita ce Abu'l-Aawar, sahabi ne (الصحابة) na Annabi Muhammad Sallallahu alaihi Wasallama

Shi dan Zaid bin Amr ne, daga kabilar Adi ta Kuraishawa a Makka, kuma dan Fatima bint Ba'aja ta kabilar Khuza’a. An kashe mahaifinsa a shekara ta 605. ya kasance mai tauhidi wanda ya rayu a Makka jim kadan kafin baiyanar musulunci.

Ya Ubangiji tunda ba Ka nufe ni da saduwa da wannan alheri ba, (Musulunci) to, kada Ka hana wa dana Sa’idu.” – Zaidu dan Amru.

Shi ne Sa’idu dan Zaidu dan Amru dan Nufailu dan Abdul Uzza dan Ribahu dan Kurdu dan Rizahu dan Addi dan Ka’abu dan Lu’ayyu dan Galibu, Bakuraishe, Ba’adawe. Daya daga cikin Musulmin farko, kuma daya daga cikin sahabbai goma da aka yi wa bushara da gidan Aljanna.

Mahaifinsa Zaidu dan Amru ya kasance mai kyamar miyagun al’adun mutanen Makka da bautarsu ga gumaka a lokacin Jahiliyya. Sak**akon haka ya bar Makka, shi da Warakatu dan Naufal, (Baffan Nana Khadija) zuwa wasu kasashe, don neman addinin kwarai. Bahanife na Annabi Ibrahim (AS) shi Warakatu sai ya rungumi Nasaranci, amma shi Zaidu, sai ya ki amincewa da shi. Daga karshe, sai ya hadu da wani babban malamin Nasara, wanda ya ba shi shawarar ya koma Makka, a can, Allah zai aiko Annabin karshe, ya yi masa wasiyya da ya bi shi.

Zaidu dan Amru (RA) ya koma Makka ya yi ta sauraron aiko Annabi, (SAW) har tsufa ya cin masa. Da ya ga alamar ba zai samu ganin lokacin ba, sai ya yi wa amininsa, Amiru dan Rabi’atu wasiyya da in wannan Annabi ya bayyana ya isar da sallamarsa gare shi. Ya ce: “Domin na yi imani da shi, na gaskata abin da ya zo da shi.” Kafin ransa ya fita, sai ya daga kansa sama ya ce: “Ya Ubangiji! Tunda ba ka nufe ni da saduwa da wannan alheri ba, (addinin Musulunci) to, kada Ka hana wa da'na Sa’idu.”

A karkashin kulawar wannan nagartaccen uba, Sayyidina Sa’idu (RA) ya taso. Da kuma irin akidarsa (ta tauhidi) ya tarbiyyantu. Sak**akon haka, Ubangiji yana aiko Manzon Allah (SAW), sai Sayyidina Sa’idu (RA) ya amsa, ya shiga addinin Musulunci, tare da matarsa Fadimatu ’yar Khaddabi, kanwar Sayyindina Umar (RA).

A lokacin bai wuce shekara ashirin a duniya ba. Ya hadu da azaba iri-iri daga kafi-ran Makka, tare da sauran Musulmin Farko. Duk da haka, shi da matarsa, suna cikin wadanda s**a zama sanadin musuluntar Sayyidina Umar (RA), shi ne ma ya jagorance shi, zuwa wurin Manzon Allah (SAW) a gidan Arkam bin Abu Arkam.

Sayyidina Sa’idu, ya sadaukar da dukan rayuwarsa ga hidimar addinin Musulunci. Yayin da ya yi kaura zuwa Madina tare da sauran Musulmi, Manzo Allah (SAW) ya hada shi ’yan uwantaka da Rafi’u dan Maliku Az-Zurki, mutumin Madina. Ya halarci dukan yake-yaken daukaka Musulunci tare da Annabi (SAW) in ban da Yakin Badar. Shi ma, Manzon Allah (SAW) ne ya tura shi, ya gano karfin rudunar kafi**rai shi da Sayyidina Dalhat (RA).

Sayyidina Sa’idu, ya samu babban matsayi a wurin Manzon Allah (SAW). Ya ja shi a jika ya kusantar da shi shi zuwa gare shi, ya kuma yi masa bushara da gidan Aljanna. Ya yi wafati (Manzo SAW) yana yardajje a gare shi. Sa’idu (RA) ya nuna jarumtaka sosai a sauran yake-yaken yada Musulunci a zamanin Khalifa Abubakar da Umar (Allah Ya yarda da su), musamman Yakin YARMUK da na Bude Damaskus. Bayan samun nasarar Musulmi, sai Abu Ubaida, (Jagoran Yakin) ya sanya shi, ya zama Gwamnan Musulunci na farko a birnin (Damaskus).

Sayyidina Sa’idu (RA) mutum ne mai son zuriya da yawa. Malaman tarihi sun ambaci cewa ya haifi ’ya’ya 31, maza 13, mata 18. Allah Ya ba shi tsawon rai. Domin ya ga zamanin Mu’awiyya (Daular Banu Umayya). Ya kasance mai karbabbiyar addu’a.

Akwai wata mace mai suna Arwaa ’yar Uwaisu da ta taba kai kararsa wurin Marwanu dan Hakamu, Gwamnan Madina (na Daular Banu Umayya) ta ce wai ya kwace mata wani yanki na filinta, ya hada cikin nasa. Da Marwan ya aika masa kan wannan magana, sai mamaki ya k**a shi. Ya ce: “Na ji Manzon Allah (SAW) ya ce: “Wanda ya kwaci wani fili gwargwadon taki guda, Allah zai sanya shi daukar kassai bakwai ranar Alkiyama.” Sai ya ba ta fili, gwargwadon abin da ta ce ya kwace mata, sannan ya yi addu’a, ya ce: “Ya Ubangiji! Wannan mace, ta yi da’awar cewa, na zalunce ta. To, idan karya take yi, (Ya Allah!) Ka makantar da ita, ka kuma jefa ta cikin rijiyar gidanta.” Sai kuwa Allah Ya amshi wannan addu’a tasa. Ba a dade ba, wannan mata ta makance. Wata rana kuma tana kewayawa a cikin gida sai ta fada rijiyar gidan nata ta rasu.

Abdullahi dan Umar (RA) ya ce: “Lokacin muna yara idan an zalunci wani mutum, mukan ji ya ce da wanda ya zalunce shi “Allah Ya makantar da kai k**ar yadda ya makantar da Arwaa.”

Ya yi aiki a matsayin sakataren Annabi Muhammad (SAW) kuma ya rubuta ayoyin Alqur'ani da hannunsa.

Sayyidina Sa’idu (RA), ya rasu ranar Juma’a Hijira na da Shekara 51, yana da shekara 73. Abdullahi dan Umar da Sa’idu dan Abu Wakkas su ne s**a jagorance binne shi. (Allah Ya kara masa yarda).

17/08/2025

Marigayi Sarkin Zuru Janar (Ritaya) Sani Sami

Mohammed Sani Sami (24 Oktoba 1943 - 16 Agusta 2025) ya kasance gwamnan jihar Bauchi Najeriya daga Janairu 1984 zuwa Agusta 1985 a lokacin mulkin soja na Manjo Janar Muhammadu Buhari.

Rayuwar farko

An haifi Mohammed Sani Sami a garin Zuru dake Arewacin Najeriya a shekarar 1943. Ya shiga aikin soja ne a ranar 10 ga Disamba 1962, kuma ya halarci kwasa-kwasan horo tare da Ibrahim Babangida. Ya halarci Makarantar Mons Officer Cadet School da ke Aldershot, Ingila, kuma an ba shi shaidar kammala karatunsa a ranar 25 ga Yuli 1963. Janar Murtala Muhammed (shugaban kasa daga Yuli 1975 zuwa Fabrairu 1976), ya nada Laftanar Kanar Sani Sami Commander of the Brigade of Guards.

An nada Mohammed Sani Sami gwamnan jihar Bauchi bayan juyin mulki a ranar 31 ga watan Disamba 1983 wanda ya kawo Janar Muhammadu Buhari kan karagar mulki. Ya rike mukamin har zuwa watan Agusta 1985, lokacin da Janar Ibrahim Babangida ya karbi mulki daga hannun Buhari. Ya inganta wuraren kiwon lafiya, kuma ya gudanar da wani babban shirin bunkasa noma mai suna "komawa kasa". ("back to land). A lokacin mulkin sa ne aka gudanar da gasar kwallon hannu ta duniya a jihar Bauchi.

Mohammed Sani Sami yayi ritaya a matsayin Manjo Janar a ranar 3 ga Satumba 1990. Daga baya ya zama Sarkin Zuru, a jihar Kebbi yayi mulki na kusan shekaru 30.

Ya rasu ne ranar Asabar 16 ga watan Augusta 2025 a wani asibitin Landan bayan gajeruwar rashin lafiya yana da 81.

17/08/2025

Imam Malik Ibn Anas. مَالِك بِن أَنَس بِن مَالِك بن أَبِي عَامِر بِن عَمْرو بِن ٱلْحَارِث بِن غَيْمَان بِن خُثَين بِن عَمْرو بِن ٱلْحَارِث ٱلْأَصْبَحِي ٱلْحُمَيْرِي ٱلْمَدَنِي

Shimfiɗa

Malik bn Anas, wanda cikakken sunansa shi ne Malik bin Anas bin Malik bin Abi ‘Amir bin ‘Amr bin Al-Harith bin Ghayman bin Khuthayn bin ‘Amr bin Al-Harith al-Aṣbaḥī al-Madanī, wanda aka fi sani da al-Muslim ta Sunni. Balarabe musulmi masanin fikihu, masanin tauhidi, kuma masanin hadisi.

Malaman Imam Malik Bn Anas

Ya yi karatu a gaban manya manyan malamai da s**a hada da Hisham bn Urwah da Ibn Shihab al-Zuhri. Malik da al Zuhri duk sun kasance dalibi ga Nafi Mawla Ibn Umar, fitaccen Imam Tabi'un kuma tsohon bawan Abdullahi bn Umar (RA), kuma ya zama wanda ya assasa daya daga cikin mazhabobin Sunna guda hudu wato Malikiyya, wanda ta zama Mazahabar Sunni na yawancin Arewacin Afirka, A Al-Andalus (har zuwa korar musulmi), da wani yanki mai yawa na kasar Masar, da wasu yankunan Syria, Yemen, Sudan, Iraq, da Khorasan, da manyan darikun Sufaye, wadanda s**a hada da Shaziliyya da Tijjaniyya da Kadiriyya.

Ma'anar Fiqhu Fahimta

fiqh, (Larabci: “fahimta”) Fiqhun musulmi, wato, kimiyyar tantance tak**aiman sharuddan Shari’a, ko kuma shari’ar Musulunci. Mabubbugar gamayya na fikihun musulmi an san su da usūl al-fiqh.

Hadisan Da Anas Ya Ruwaito

Hadisan da Anas ya kawo sun zo a cikin tarin hadisai da dama. Bukhari da Muslim sun ruwaito hadisai 278 da aka jingina su ga Anas, kuma 128 daga cikinsu sun zo a cikin duka tarin; 80 sauran Bukhari ne kawai ya rubuta, da sauran 70 kuma na Muslim ne kawai.

Siffar jiki

Siffofin da ake da su na zahiri na Malik sun danganta da cewa shi “dogo ne, mai girman jiki, mai kyau sosai, mai farin gemu… da idanu shudi.” Bugu da ƙari, an kuma danganta cewa "ya kasance yana sanya tufafi masu kyau, musamman ma (wadanda s**a kasance) farare."

Haihuwa

Malik bin Anas (RA), an haife shi ne a birnin Madina, ya tashi a can a matsayin mai so da neman ilimi duk da halin da talaucin da yake ciki. Mahaifiyarsa ta yi masa kyakkyawar tarbiyya inda ta umarce shi da cewa” “Ka je wurin Rabi’ata ka koyi kyawawan dabi’unsa kafin ka nemi ilimi.”

Wannan mace ta san nauyin da ke kanta a rayuwa da kuma wajibcin da ke kanta na ilimantarwa da tarbiyyantar da matashin danta. Ta san cewa kyawawan dabi’u su ne kyawawan abokan tafiyar ilimi, kuma ilimi ba ya da amfani idan babu kyawawan dabi’u. Wannan uwa takan gina mutum kuma ta haka takan gina kasa.

Rawar da uwa take takawa ba ta tsaya a kan rainon gangar jiki kadai da kare shi daga cututtuka ba. A’a, tana da babban aikin da ake so ta cimmawa. Aikin ya hada da karfafa imani da gina kakkarfar mutumtaka da bunkasa tunani da ilimi da kuma karfafa wa ’ya’ya su zamo masu martaba. Dukan wadannan ba za a same su ba face tun farko an fifita cusa musu kyawawan ayyuka a zukata a yayin yi musu tabiyya fiye da damuwa da abin duniya.

Wannan shi ne hakikanin abin da ya faru a rayuwar Imam Malik, kuma wannan ne ya sanya shi kansa ya zama wata makaranta ta kyawawan dabi’u da daliban ilimi suke koyi da shi, kuma daukacin al’umma take cin gajiyarsa.

Imam Malik ya taba fada wa wani matashin Bakurayshe cewa: “Ya kai dan ummata! Ka koyi kyawawan dabi’u kafin ka koyi ilimi.”

Yahya bin Yahya At-Tamimi ya ce: “Na zauna tare da Imam Malik na tsawon shekara daya bayan na kammala karatuna a wurinsa domin in koyi kyawawan dabi’u da kyawawan halaye daga gare shi. Kuma halayensa irin na sahabban Annabi (SAW) ne da wadanda s**a biyo bayansu.”

Yan uwa a cikin imani! Hanyoyin koyar da ilimi na zamani a wasu lokuta s**an nuna cewa sun yi nesa da duk wani abu da ya shafi kyakkyawan hali, wanda hakan ya sanya ilimi ya rasa kimarsa da tasirinsa ga mai shi. Idan aka raba ilimi da kyawawan halaye – to duk yawan ilimin da za a samu za a ga babban tasgaro kan tasirinsa ga halayen mutanen ko tsabtace ayyukansu. Don haka babu alheri a cikin ilimin da ba za a samu kyawawan halaye ba.

Haifar da gibi a tsakanin ilimi da kyawawan halaye yana haifar da miyagun dabi’u k**ar s**a da bata malamai da zafafa magana a kansu da mugub hali da wulakanta iyaye da makauniyar biyayya ga kafirai a al’amuran da s**a shafi sutura da ta’adda a kan malaman makaranta da masana ilimi ya alla ta jikinsu ko fadin miyagun maganganu a kansu.

Madina birnin Annabi (SAW) ya taka gagarumar rawa a rayuwar Imam Malik, saboda cike yake da manyan malaman Musulunci. Makaranta ta farko a tarihin Musulunci ita ce Masallacin Annabi (SAW), kuma a kowane lokaci akwai ajujuwan da ake koyar da ’ya’yan Musulmi kyakkyawan ilimi da ke ba su damar kasancewa masu ilimin addini kuma masu kyawawan halaye da dabi’u.

Ya ’yan uwa Musulmi! Abu ne sananne cewa abin da mummunan muhalli (mugun abokin zama) abin da yake yi shi ne lalatawa ba ginawa ba. Idan ba haka ba, mene ne amfanin koyar da yaro kyawawan halaye da dabi’un Musulunci safe da maraice amma sai ya je wurin miyagun abokan zama da za su rusa abin da iyayensa s**a dasa masa? Ko kuma mene ne amfanin koyar da yaro kyawawan dabi’u na shekara da shekaru amma sai wannan mahaifi nsa ya kai shi muhallin da yake cike da almundahana?

da fatawa sai da manyan malamai saba’in s**a tabbatar da cancantarsa a kan haka. Ku dubi bambancin da ke tsakanin wanda yake yabon kansa kuma yake cusa kansa a san da shi da wanda iliminsa ya jawo masa yabo kuma ya kai shi cikin zababbun mutane. Imam Malik (Rahimahullah) ya ce: “Ba kowane mutum da zai so ya zauna a masallacin ya koyar da Hadisi kuma ya bayar da fatawa ba ne ya cancanci haka. Mai son ya zauna ya bayar da fatawa ya fara da neman shawarar salihai da zababbun mutane; idan s**a ga ya cancanci haka sai ya fara; domin ni ban zauna in fara koyar da Hadisi ko in bayar da fatawa ba, sai da malamai saba’in s**a tabbatar da cancantar yin haka.”

Imam Malik ya ce: “Ni mutum ne kawai, nakan yi kuskure kuma nakan bayar da fatawoyi daidai. Idan na bayar da fatawa ku auna su, idan sun dace da Sunnah ku karbe su.” Da wannan muhimmmin bayani, Imam Malik ya nuna madaidaiciyar hanya ta bi a tsakanin masu yin makauniyar biyayya ga shugabanni da wadanda suke watsi da ingantaccen nassi da maganganun malamai, suna cewa: “Su ma mutane ne, mu ma mutane ne.” Mene ne bambancin wadancan mutane da wadannan mutane? Mene ne bambancin mutane da s**a rasu wadanda Allah Ya girmama sunansu na karnoni da mutanen da ba su da wata daraja da suke masu rai ne da za a iya kirga su da matattu? Ambaton sunayen wadannan malami na farkar da zukata mutum ya rika jin k**ar yana tare da su a zuciyarsa. Wadannan manyan malamai ba ilimi suke da shi kadai ba, a’a su shugabanni ne a fagen kyawawan halaye da hakuri da muru’a da kamun kai da kuma tsoron Allah.

Sai dai kuma akwai wadansu daga cikin mabiya wadannan malamai wadanda s**a zabi su takaita kansu a kwaikwayo ba su su son su kara gusawa gaba duk da cewa za su iya bambancewa a tsakanin karya da gaskiya.

Kuma kuskure ne ka rika tozarta ayyukan sauran mutane, ko ka rika jin aikin kirkin wani ya fi na saura. Wannan saboda ilimi da gogewa baiwa ne daga Allah ba daga wani mutum ba. Wannan shi ne babbar fahimtar da Malik yake son nuna wa jama’a cewa yi wa Musulunci hidima aiki ne da ke kan kowane Musulmi a duk bangarorin rayuwa ba tare da wani ya yi tawaye ko adawa ga sauran Musulmi ba. Imam Malik ta rubuta wa wadansu masu ibada a zamaninsa cewa: “

Allah Ya karkasa ayyukanmu k**ar yadda Ya karkasa baiwarmu (fasaharmu). Wadansu Ya basu karfin jiki za su iya yi nafilfili masu yawa, amma ba a ba su baiwar yin azumin nafila ba; wadansu kuma an albarkace su da iya yin azumi, wadansu da Jihadi, wadansu da neman ilimi. Yada ilimi yana daya daga cikin kyawawan ayyuka kuma ina jin Allah Ya albarkaci wani da wani abu kuma ba na jin abin da nake yi ya fi abin da kake yi, sai dai fatata dukanmu biyu muna aikata kyawawan ayyuka.

Domin haka mutane masu bayar da sadaka da wadanda suke tafiyar da rayuwarsu a tafarkin Allah da malamai da masu yada Musulunci da masu yi wa Musulunci hidima ta fannoni da dama duk suna yin aiki na kwarai – idan s**a yi da ikhlasi da kyakkyawar niyya.

Duk lokacin da aka tambayi Imam Malik (Rahimahullah), yakan shaida wa mai tambayar cewa: “Ka tafi ka ba ni dama in yi nazari a kanta.” Idan mai tambayar ya tafi, sai almajiran Imam Malik sai su tambaye shi dalilin abin daya yi, sai ya amsa da cewa: “Ina tsoron wata rana (ta haduwa da) Mai tambaya (Allah) kuma wannan rana ce (mai firgitarwa)”

Mutanen Yamma (Maghrib) sun aiki wani mutum ya tambayi Imam Malik (Rahimahullah) a kan wasu abubuwa. Mutumin ya yi wa Imam Malik wata tambaya, amma sai ya ce: “Ban sani ba, domin ba mu san wannan abu ba a nan kasarmu, kuma ba mu ji wani daga cikin malamanmu ya ce wani abu a kansa ba, amma za ka iya sake dawowa.” Washegari mutumin ya koma ga Imam Malik sai Malik ya ce masa: “Ka yi min tambaya amma ban san amsarta ba!” sai mutumin ya ce: “Ya Abu Abdullah! Na zo ne daga wadansu mutane wadanda suke tunanin babu wani mutum a duniya wanda yake da ilimi k**arka!” Sai Malik ya ce: “Ni ma ban cika goma ba.”

Sannan an taba tambayarsa sai ya ce wa mai tambayar ya ba shi lokaci zai yi bincike, sai mutumin ya ce: “Amma ai al’amarin mai sauki ne.” Sai Malik ya ce: “Ai babu wani abu mai sauki a fagen ilimi. Ko ba ka ji fadin Allah ba ne cewa: “Lallai ne Mu, za Mu jefa maka magana mai nauyi.” (k:73:5).

Imam Malik (Rahimahullah) ya kasance yana cewa: “Masu ilimi da fahimta da na iske a kasarmu, idan aka tambayi dayansu kan wani batu, yakan ji k**ar zai fadi ya mutu. Amma mutanen zamaninmu su kuma suna son su rika bayar da fatawa (ba tare da damuwa ba). Da sun san abin da za su je su iske a gobe (Ranar Hisabi) da ba su yi haka ba. Umar da Ali (Allah Ya yarda da su) suna daga cikin mafifitan sahabban Annabi (SAW), amma duk lokacin da wani ya tambayi daya daga cikinsu sai ya tambaye ’yan uwansa sahabbai kafin ya bayar da amsa a kanta. Amma abin takaici shi ne bayar da fatawa ta zama abin alfahari ga mutanen zamaninmu.”

Wadannan fa fitattu kuma kwararrun masana ne da s**a cika duniya da iliminsu da kyawawan ayyukanku, amma duk da haka s**an ce: “Ba mu sani ba.”

Don haka da mamaki ka ga wadansu mutanen da ba su san komai ba game da dokokin Musulunci amma duk da haka suna muzanta su ta hanyar yin magana a kana bin da aka yarda da shi kuma aka halatta. Har ta kai wani batu kan dokar Musulunci kan iya zuwa a lokacin wani taro ba tare da dukan mahalartarsa – tare da bambancin fagen iliminsu – sun bayar da nasu ra’ayoyin ba, misali suna cewa ‘a fahimtata…’ ko ‘bisa abin da nake da yakini…’ da sauransu.

Subhanallah! Yaushe al’amarin halattawa da haramtawa ya zamo wani batu na tattaunawar jahilci da ra’ayi?

Idan aka ce Injiniya ya zamo likita ya rika ba mutane magunguna, me za ku ce a kansa, kuma mene ne zai kasance makomarsa? To mene ne makomar mutumin da ke caccakar dokar Musulunci ya rika magana a kan halattawa da haramta abubuwa ba tare da ilimi ba, musamman a muhimman abubuwa da idan Umar (Allah Ya yarda da shi) ne lamarin ya zo masa sai ya tara dukan sahabban da s**a halarci Yakin Badar su taimaka masa wajen warware matsalar.

Amma abin takaici bayar da fatawa a zamaninmu ya zamo wani fage da duk wanda yake son ya yi suna ko yake neman girmamawar mutane zai fito ya bayar da ita koda za ta sa Allah Ya fusata da shi.

’Yan uwa a cikin imani! Batutuwan da s**a shafi imani a Musulunci abubuwa ne da ba su bukatar wani ya bayar da wani ra’ayi nasa na daban. Kuma haka batutuwan da suke da madogara daga Alkur’ani da Sunnah ko wanda malamai s**a yi ittifaki a kai.

Kuma wajibi ne a kan dukan Musulmi su bar masana su yi magana a kana bin da ya shafi ilimi, kada su shiga batun da ya shafi halal da haram alhali ba su da ilimi a kai.

Imam Malik (Rahimahullah) ya ce: “Duk wanda yake son ya bayar da amsa a kan wata tambaya, to ya bijiro da kansa cewa yana tsaye ne a tsakanin wuta da Aljanna, ya tsaya ya yi tunani kan yadda zai kubuta a Ranar kiyama kafin ya bayar da amsar.”

Wadansu mutane sun dauka wadancan malamai sun kware ne kawai wajen al’amuran da s**a shafi sabani da tattauna batutuwan da s**a shafi ilimi, kuma zamaninsu sun rika s**ar Hadisan da suke gyara zukata su tunatar kan Aljanna da wuta. Domin a san cewa zamaninsu ya hada fagagen ilimi daban-daban, bari mu ji abin da Imam Malik ya ce ga wani dan uwansa da yake s**arsa:

Ka tunatar da kanka kan zafin mutuwa da abin da za ka hadu da shi da abin da zai zamo makomarka bayan ka mutu; da tsayuwarka a gaban Allah da hisabin da za a yi maka da koma makomarka ta karshe Aljanna ko wuta. Ka yi shiri ga wannan lokaci kan yadda za ka samar da sauki ga kanka a lokacin, domin lokacin za ka ga abin da zai samu wadanda s**a ja wa kansu fushin Allah da figircin irin bala’in da suke ciki, za ka ji kukansu a cikin wuta da bakaken fuskokinsu, ba su iya gani ko magana, za su rika kururuwar hallaka, kuma abu mafi girma daga haka, Allah zai kawar da kanSa daga gare su, za su yi ta neman Ya ba su amsa kan kukansu amma sai Ya ce: “Ku tafi (da wulakanci) a cikinta, kada ku yi Mini magana.” (k:23:108). Idan ka san wadannan duka, babu wani abu a wannan duniya da zai kasance babba gare ka da ba za ka sadaukar da shi domin neman ceto a Lahira ba.”

Mutuwa

Imam Malik ya yi jinya na kwana 22 kuma ya rasu yana da shekara 87. Fitaccen almajirinsa, Nafi’u ya ce: Malik ya rasu yana da shekara 87, kuma ya rayu a Madina yana matsayi Muftinta na shekara 60.”

Kabari

kuma an binne shi a makabartar Al-Baqi daura da Masallacin Annabi SAW. Duk da cewa akwai wani dan karamin dakin ibada da aka gina a kusa da kabarinsa a karshen karni na tsakiya, inda musulmi da dama ke ziyartarsa domin nuna girmamawa, amma masarautar Saudiyya ta yi kaca-kaca da ginin a lokacin yakin da suke yi na ruguza dimbin al'adun gargajiya na Musulunci. bayan kafuwar masarautar a 1932.

Ayyuka

Imamu Malik ya rubuta:

🔸️Al-Muwatta, daya daga cikin tarin Hadisan farko.
🔹️Al-Mudawwana al-Kubra, wanda Sahnu bin Sa’id bn Habib at-Tanukhi ya rubuta (c. 776-7 – 854–5) bayan wafatin Malik bn Anas.

Kammalawa

Wikisource na Larabci yana da asali rubutu mai alaƙa da wannan Tarihin na Malik bin Anas (RA).

Nigerian Times Hausa

24/08/2025

24/08/2025

23/08/2025

20/08/2025

17/08/2025

17/08/2025

Address

Website

Alerts

Contact The Business

Shortcuts

Share

Category