10/11/2025
Farfesa Ishaya Sha’aibu Audu: Farfesa na Farko Daga Yankin Arewacin Najeriya a Fannin Likitanci Kuma Dan Siyasa Mai Gaskiya
Farfesa Ishaya Sha’aibu Audu (1 ga Maris, 1927 – 29 ga Agusta, 2005) ya kasance mutum mai ban mamaki a tarihin Najeriya — shi ne Farfesa na farko daga Arewacin Najeriya a fannin likitanci, kuma masani, jakada, dan siyasa wanda rayuwarsa ta kasance cikakkiyar misalin hidima, imani, da sadaukarwa wajen neman ilimi.
An haifi Ishaya Audu a ƙaramar unguwar Anchau, kusa da Zariya a jihar Kaduna. Ya fito daga iyali masu tsananin imani — mahaifinsa ya tuba daga Musulunci zuwa Kiristanci, abin da daga baya ya tsara fahimta da dabi’un Ishaya. Ya fara makaranta a St. Bartholomew’s School a Wusasa, wata makarantar mishan da ta shahara wajen koyar da manyan Kiristocin Arewa. Daga nan ya wuce zuwa Yaba Higher College a Legas, sannan ya samu gurbin karatu a University College, Ibadan (yanzu Jami’ar Ibadan) a shekara ta 1948.
Bayan nuna bajintarsa a karatu, a shekara ta 1951 ya tafi Jami’ar Landan (University of London) inda ya kammala karatunsa a 1954. Bai tsaya nan ba — ya ci gaba da karatu a University of Liverpool a 1955. A 1958, ya auri Victoria Abosede Ohiorhenuan, ‘yar asalin Ozalla, Owan West, Jihar Edo. Sun haifi yara shida tare — wannan aure ya nuna haɗin kai tsakanin al’adu biyu da kuma imani ɗaya.
A shekara ta 1962, Farfesa Audu ya fara koyarwa a fannin Internal Medicine (Cikin Jiki) a Jami’ar Legas (University of Lagos), inda aka yaba masa a matsayin malami da likita mai hazaka. A shekara ta 1966, aka naɗa shi Shugaban Jami’ar Ahmadu Bello (ABU), Zariya, babban matsayi ne musamman ga ɗan Arewa a wancan lokaci. A baya ma, ya taɓa zama likitan Sir Ahmadu Bello, Firayim Ministan Arewacin Najeriya, wanda jami’ar ke ɗauke da sunansa.
Ya kuma yi aiki a Amurka, inda ya zama Associate Research Professor a University of Rochester, New York, sannan ya ci gaba da karatu a Ohio University, Athens, tsakanin 1964 zuwa 1968.
Ba a takaita gudunmawarsa a fannoni na ilimi da likitanci kawai ba — Farfesa Audu ya shiga harkar siyasa ma sosai. A lokacin Jamhuriyyar ta Biyu, ya zama mataimakin ɗan takarar shugaban ƙasa na jam’iyyar Nigerian People’s Party (NPP) tare da Dr. Nnamdi Azikiwe, inda s**a tsaya takara a zaɓen 1979 da na 1983.
Bayan nasarar Shugaba Shehu Shagari a zaben 1979, an naɗa Farfesa Audu a matsayin Ministan Harkokin Waje na Najeriya (Minister of External Affairs), inda ya wakilci Najeriya a gaban duniya cikin kwarewa da mutunci. Haka kuma ya taɓa zama Jakadan Najeriya a Majalisar Ɗinkin Duniya (UN), inda ya taimaka wajen ƙarfafa dangantakar ƙasarsa da sauran ƙasashe.
Sai dai rayuwar siyasa ta tsaya cak bayan juyin mulkin soja na Janar Muhammadu Buhari a shekara ta 1983, wanda ya kifar da gwamnatin Shagari. Kamar sauran ‘yan siyasa da dama, an tsare shi na shekara guda kafin daga bisani a sake shi.
Bayan fitarsa daga tsare, Farfesa Audu ya koma aikin da yake ƙauna — aikin likitanci da wa’azi. Ya kafa asibitin kansa a Samaru, Zariya, sannan ya kafa ma’aikatar bishara (ministry) domin haɗa aikin jinya da hidimar addini.
A shekara ta 2005, yayin da yake ziyartar ɗansa Paul a Amurka, Farfesa Ishaya Audu ya rasu a ranar 29 ga Agusta, 2005. Mutuwarsa ta kawo ƙarshen rayuwa mai albarka da ta cika da ilimi, kishin ƙasa, da tausayi.
Gado ko gadon da ya bari ya haɗa da ɗalibansa da dama, marasa lafiya da ya warkar, da kuma ƙasar da ya yi wa hidima. A yau, Farfesa Ishaya Audu yana ci gaba da zama abin koyi — a matsayin gwarzon likitanci, haɗin kai, gaskiya, da sadaukarwa ga ɗan adam.