11/11/2025
Hervormingsdag, Nicolaas duikt onder
Vandaag vieren de protestanten Hervormingsdag. Op 31 oktober 1517 timmerde de Duitse monnik Maarten Luther 95 stellingen aan de deur van de slotkapel in Wittenberg, om zijn bezorgdheid over de corruptie binnen de Rooms-Katholieke kerk te uiten. Of hij echt heeft staan hameren wordt overigens ernstig betwijfeld.
Een van de aanklacht punten was dat Luther zeer sceptisch was over aflaten, die mensen van de kerk konden kopen om zichzelf vrij te stellen van boetedoening voor hun zonden. Luther zag het kopen van aflaten als manier om God ‘om te kopen’ en noemde de praktijk hebzuchtig en corrupt. In plaats daarvan predikte Luther dat verlossing niet verdiend kan worden met goede werken, omdat het een gratis geschenk is van God, als je gelooft in Jezus. Ook geloofde Luther dat de Bijbel de enige bron van Gods kennis was, en niet kerkelijke tradities of pauselijke decreten.
De protestantse overheid en de predikanten streefden in die geest ook naar een algehele afschaffing van het Sint- Nicolaasfeest ook in de huiselijke kring. Maar in de praktijk eindigde de invloed van overheid en dominee bij de voordeur. Menig predikant hield stevige donderpreken over dit ‘paapse bijgeloof’. Dominee Jacobus Sceperus uit Gouda schreef in 1658 zelfs een boek gericht tegen het huiselijke Sint-Nicolaasfeest Geschenck op geseyde St. Nicolaes Avont. Uitgesproken was hij over bijvoorbeeld het schoen zetten. Sceperus wist beter. ‘Bedroch/ Leugen/ en Valscheyt’ roept hij uit, ‘de Oude bedriegen de Jonge’.
Het Sint Nicolaasfeest werd afgestript van veel van haar religieuze dimensies. Missen, processies, lof en reliekenverering verdwenen of werden verbannen. Wat overbleef was, wat we eigenlijk heden ten dage vieren. Pakjesvond in de huiskamer. De kiem voor wat tegenwoordig commercieel is, cadeautjes, surprises en rijmpjes. Met daarnaast hulpklazen , ik zou eerder zeggen beunklazen met allerlei varianten op mijters, tabbaards, staven en ringen.
Maar Nicolaas is nooit verdwenen, hij kan wel tegen een st***je. Hij past zich aan.
Het feest van St Nicolaas kent bij menigeen nostalgische gevoelens. Een feest met diepe wortels. Vaak lees ik over magie en het mooiste sprookje van het jaar. Mijn inziens dekken deze woorden totaal niet de lading. Het gaat juist om legenden en mythe van een bisschop, die bestaan heeft. Een man die hoop en troost bracht waar het stormde. Waar mensen ten onrechte veroordeeld werden, dreigden verkocht te worden, letterlijk en figuurlijk in een storm terecht kwamen. Hij verkondigde de boodschap van Christus: bemint God en de naaste zoals jezelf. Nicolaas, een baken door de eeuwen heen. Dat is de kracht van de rituelen rondom dit feest. Oprechte daden van naastenliefde.
Fraai is de herinnering van dichter Bert Voeten aan het sinterklaasfeest. Hij is weer het kind dat ’s morgens na het ontwaken, in ruil voor het hooi en de wortel, al zijn wensen vervuld ziet. Hij schreef het volgende gedicht met de titel “het wonder”
Het wonder
Warm en koud van verwachting
en zalige onrust lag ik
in bed. De gordijnen hielden
het maanlicht buiten de kamer;
paarden kwamen en gingen
in de decembernacht.
Moed en angst verwisselden
boompje in mij. Ik wilde
wakker blijven om alles
te zien en te horen, ik wilde
slapen en doof zijn voor de
geluiden rondom het huis.
Kloppen en een zacht kreunen,
schuifelen, ver getrappel –
was het een driftige schimmel,
regen of windverdriet;
sloften er moorse muilen
over de zoldervloer?
Onder de dekens bezat ik
een schuilhut, oren en ogen
hield ik dicht en het duister
werd goud en purper, tot ik
ten laatste neerkwam in een
droom van ketting en roe.
Maar als de muisgrijze ochtend
binnentrippelde sloop ik
popelend naar de schoorsteen
en stond opnieuw voor het wonder:
de lege schoen, en op tafel
al mijn wensen vervuld.
Afbeelding: Deel van een altaar retabelvleugel uit de 16de eeuw. Het staat in het Lutherhuis te Eisenach, Duitsland. Een heilige werd vervangen door Maarten Luther met links van hem de H. Nicolaas. Foto: Stiftung Lutherhaus Eisenach.
Ook nadat Luther de katholieke kerk verliet bleef hij St Nicolaas vieren. Echter zou hij dit gavenfeest gaan verplaatsen en vervangen met het Christkindl.
