15/05/2023
Indonesische culturele elementen verfraaien Nederlandse architectuur sinds eind 19e eeuw
Door: Wati Chaeron
In het kader van het versterken van de banden tussen Indonesië en Nederland organiseerde INS - Indonesian Netherlands Society op 9 mei 2023 een culturele bijeenkomst in het 'Het Schip' museum in Amsterdam. Tijdens deze bijeenkomst presenteerden Alice Roegholt, de museumdirecteur, en Frans Leidelmeijer, schrijver en specialist in antieke kunstvoorwerpen met een Indo-Europese achtergrond, de integratie van Indonesische culturele elementen in de Nederlandse architectuur.
Roegholt legde uit dat het museumgebouw oorspronkelijk een kleuterschool was, die in 1919 werd omgebouwd door architect Michel de Klerk tot het hoofdkwartier van de 'Amsterdamse School', een broedplaats voor kunst en architectuur. De Klerk transformeerde het schoolgebouw tot een creatief en multifunctioneel sociaal woningbouwcomplex genaamd 'Het Schip', vanwege de scheepsvormige elementen die erin zijn verwerkt.
De Klerk leefde aan het einde van de 19e eeuw, een tijd waarin Max Havelaar's boek "Multatuli" veel ophef veroorzaakte vanwege zijn kritiek op het Nederlandse kolonialisme in Indonesië (toen bekend als Nederlands-Indië). Dit gedachtegoed inspireerde Nederlandse jonge architecten, waaronder De Klerk, om de Indonesische cultuur als inspiratiebron te gebruiken bij het ontwerpen van gebouwen in Nederland. Deze linkse politieke beweging werd gezien als een statement tegen kolonialisme en ter ondersteuning van de vrijheid van Indonesië. Enkele voorbeelden van Indonesische ornamenten die werden toegepast zijn drakenlichamen, batikpatronen en bamboeelementen.
Deze Indonesisch-getinte bouwornamenten worden uitgebreid besproken in de film 'Kruisbestuiving' (een samensmelting van twee culturen) door Frans Leidelmeijer. Leidelmeijer belicht de geschiedenis van de invloed van Indonesische kunst op het interieur en exterieur van gebouwen in verschillende Nederlandse steden.
De eerste grootschalige introductie van Indonesische kunst aan het Europese publiek vond plaats tijdens de 'Internationale Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling' in Amsterdam in 1883. Deze internationale expositie markeerde het begin van het toerisme naar Amsterdam. Een van de stadsontwikkelingsprojecten die voortkwam uit deze expositie en nog steeds te bewonderen is, is het Vondelpark, een bekend recreatiepark in het hart van Amsterdam. Elk van de 28 deelnemende landen had een eigen paviljoen om hun koloniale rijkdom en handelswaar te presenteren.
De inrichting van het Nederlandse koloniale paviljoen werd toevertrouwd aan P.J. Veth, een beroemde orientalist die zelf echter nog nooit in Azië was geweest. Daarom werd zijn zoon Daniël Veth gevraagd door zijn vader om naar Indonesië te reizen om de tentoongestelde voorwerpen, waaronder inheemse Indonesiërs, voor te bereiden en over te brengen. Een van de tentoongestelde onderdelen over Indonesië waren replica's van houten en bamboe huizen die men op Java aantreft. Daarnaast trokken de prachtige houten ambachtskunst en beeldhouwwerken uit Sumatra en Java de aandacht van het publiek.
Sinds deze tentoonstelling begonnen Nederlandse kunstverzamelaars en handelaren de Indonesische kunst te verkennen en te exploiteren, waardoor deze producten als exotisch en exclusief werden beschouwd. Leidelmeijer legt in zijn film uit dat ook de batiktechniek door Nederlandse kunstliefhebbers werd onderzocht en vernieuwd. Als gevolg van deze nieuwe techniek werd batik niet alleen op katoen gedaan, maar ook op verschillende oppervlakken zoals hout en behangpapier. Nederlandse batikliefhebbers werden zelfs naar Indonesië gestuurd om de Indo-Europese batikmakers de nieuwe techniek te leren. Deze nieuwe batiktechniek heeft uiteindelijk geleid tot verschillende typisch Nederlandse batikpatronen in Indonesië.
Deze film leidt tot de conclusie dat de invloed van de Indonesische cultuur een belangrijke rol speelt in het samensmelten van kunst en architectuur in Nederland. Deze conclusie werd ook gedeeld door Ambassadeur Mayerfas, die als eregast aanwezig was en zijn mening gaf na afloop van de film. Mayerfas erkende dat de invloed van de Indonesische cultuur juist duidelijker zichtbaar is in de Nederlandse kunstindustrie dan andersom.
Om de kennis te vergroten en de banden tussen Indonesië en Nederland te versterken, organiseert Frans Leidelmeijer regelmatig kunstcruises langs de karakteristieke grachten van Amsterdam, waarbij de invloed van de Indonesische cultuur op Nederlandse gebouwen wordt getoond. Als je geïnteresseerd bent om aan deze kunstcruise deel te nemen, kun je meer informatie vinden op hun website http://gordelvansmaragd.com/. Daarnaast is de tentoonstelling 'Indonesië en de Amsterdamse School' nog te bezichtigen tot 27 augustus 2023 in het Het Schip museum in Amsterdam (https://www.hetschip.nl/bezoekers/activiteiten/indonesie-en-de-amsterdamse-school). Geniet van het ontdekken van de samensmelting van de Indonesische cultuur in Amsterdam!
Unsur seni budaya Indonesia memperindah arsitektur Belanda sejak akhir abad ke-19
Oleh: Wati Chaeron
Dalam rangka mempererat hubungan Indonesia dan Belanda, INS – Indonesian Netherlands Society mengadakan pertemuan budaya pada tanggal 9 Mei 2023 di Museum ‘Het Schip’ di Amsterdam. Di dalam pertemuan ini Alice Roegholt sebagai direktur museum dan Frans Leidelmeijer, penulis dan spesialis barang-barang seni antik berlatarbelakang Indo-Eropa, memperkenalkan pembauran unsur-unsur seni budaya Indonesia di dalam dunia arsitektur Belanda.
Roegholt menerangkan bahwa gedung museum merupakan bekas sekolah TK yang diubah pada tahun 1919 oleh arsitek Michel de Klerk menjadi markas ‘Amsterdamse School’ tempat inkubasi seni dan arsitektur. De Klerk mengubah khas(maksudnya kekhasan gedung?) gedung sekolah ini pada tahun 1919 menjadi kompleks perumahan rakyat yang bersifat kreatif dan serba guna. Kompleks perumahan ini disebut ‘Het Schip’ atau kapal karena bentuknya yang tampil di bangunan.
De Klerk hidup di periode akhir abad ke-19 di saat kehebohan buku Multatuli yang ditulis Max Havelaar tentang pengkritikan penjajahan Belanda di Indonesia (saat itu masih dikenal sebagai Hindia-Belanda). Pemikiran ini menggerakkan pemuda-pemuda arsitek Belanda, salah satunya de Klerk, untuk menjadikan seni budaya Indonesia sebagai inspirasi dalam rancangan bangunan di Belanda. Gerakan politik kiri ini dilihat sebagai pernyataan untuk melawan penjajahan dan mendukung kebebasan negara Indonesia. Beberapa contoh ornamen-ornamen Indonesia yang dipergunakan adalah tubuh naga, patron batik, dan unsur bambu.
Ornamen bangunan yang bernuansa Indonesia ini dibahas lebih mendetil dalam tayangan film ‘Kruisbestuiving’ (pembauran dua seni budaya) oleh Frans Leidelmeijer. Leidelmeijer membentangkan sejarah pengaruh citra seni indonesia terhadap rancangan interior maupun eksterior bangunan di beberapa kota di Belanda.
Awal sejarah perkenalan seni Indonesia kepada publik Eropa secara besar-besaran terjadi pada acara ‘Internationale Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling’ di Amsterdam tahun 1883. Pameran internasional ini menjadi awal industri wisata ke Amsterdam. Salah satu konstruksi tata kota dari pameran tersebut yang sampai saat ini masih dapat kita saksikan adalah Vondelpark, taman rekreasi terkenal di jantung Amsterdam. Dua puluh delapan negara di dunia memiliki paviljoen masing-masing untuk memamerkan kekayaan dan komoditi kolonialnya.
Penataan paviljoen kolonial Belanda diserahkan kepada P. J. Veth, seorang orientalis terkenal, namun ia sendiri belum pernah ke Asia. Oleh karenanya, anaknya Daniël Veth diminta ayahnya untuk berangkat ke Indonesia untuk mempersiapkan dan menerbangkan barang-barang yang ingin dipamerkan, termasuk warga asli dari Indonesia. Salah satu bagian yang dipamerkan tentang Indonesia adalah rumah-rumah replika dari kayu dan bambu seperti yang ditemukan di pulau Jawa. Selain itu, kerajinan tangan kayu dan pemahatan patung yang begitu indah dari Sumatera dan Jawa menjadi daya tarik para pemirsa.
Sejak pameran ini, para peseni dan pedagang Belanda mulai mengeksplorasi dan mengeksploitasi seni Indonesia hingga produk-produk ini dianggap eksotik dan memiliki nilai eksklusif. Leidelmeijer menjelaskan di filmnya bahwa teknik batik pun dijelajahi dan diperbaharui oleh para peseni Belanda. Akibat teknik baru ini batik tidak saja dilakukan di atas kain kapas namun juga di atas berbagai macam permukaan seperti kayu dan kertas dinding. Para peseni batik Belanda dikirim ke Indonesia untuk mengajari pembatik Indo-Eropa teknik baru tersebut. Teknik membatik baru ini akhirnya melahirkan berbagai citra batik-batik khas Belanda di Indonesia.
Dari film ini kita dapat menyimpulkan bahwa pengaruh budaya Indonesia sangat penting dalam proses pembauran seni arsitektur di Belanda. Kesimpulan ini juga diutarakan oleh Pak Dubes Mayerfas, yang hadir sebagai tamu kehormatan, di saat diminta pendapatnya setelah film usai. Mayerfas menyadari bahwa pengaruh budaya Indonesia justru lebih eviden di dalam industri seni Belanda daripada sebaliknya.
Untuk meningkatkan pengetahuan dan mengeratkan hubungan Indonesia dan Belanda, maka Frans Leidelmeijer acap menyelenggarakan wisata seni berlayar di kanal-kanal ciri khas Amsterdam memperlihatkan pengaruh seni budaya Indonesia pada bangunan-bangunan Belanda. Bila Anda tertarik mengikuti wisata seni ini maka simaklah situs mereka di http://gordelvansmaragd.com/. Selain itu, pameran ‘Indonesië en de Amsterdamse School’ masih dapat disaksikan sampai 27 Agustus 2023 di Museum Het Schip di Amsterdam (https://www.hetschip.nl/bezoekers/activiteiten/indonesie-en-de-amsterdamse-school). Selamat menelusuri pembauran seni budaya Indonesia di Amsterdam!
![[START-UP KEYNOTE EVENT & PANEL DISCUSSION]Hi Startups Enthusiasts and Owners, we present you a startup panel discussion...](https://img5.medioq.com/082/452/4092822840824529.jpg)
