06/06/2026
Når me skrur av loket på glaset med etymologiske teoriar, sprett det opp mangt rart.
Heile språkspalta kan du lese nedanfor 👇
Å skru tida attende er ikkje berre umogleg: Det er jamt over lite ynskjeleg. Kven vil vel attende til tida då tommeskruen var ein vanleg torturreiskap? Det skrudde opplegget tortur driv folk med framleis, forresten. Slikt krev at ein skrur av medkjensla.
Ja, i dag skal me skru frå kvarandre skrue og verbet skru (el. skrua). I klassisk nynorsk er orda skrivne med v (skruv(e) og skruva). I 2012 var det over og ut for v-en, bortsett frå i substantivet skru(v): «Det var eit skot med skru/skruv i.» «Ho tek salto med heilskru/heilskruv.» Skrue kjem av lågtysk schruve, som skal koma av gamalfransk escroue (‘skrumutter’) – eit ord med ukjent opphav.
Når me skrur av loket på glaset med etymologiske teoriar, sprett det opp mangt rart. Nokre koplar escroue til latin scrofa (‘purke’). Grunngjevinga ymsar. Er det likskapen mellom skruen og eit rotande grisetryne folk har tenkt på? Er det den spiralforma halen? Nokre har òg drege inn latin scrobis. Det tyder ‘eit hol som er grave’, men er vorte nytta skjemtande om ‘vagina’.
Medan me talar om skruing og seksuelle metaforar: Er det nokon som trur at mutter (‘mor’, jf. tysk Mutter) og mutter (‘fleirkanta metallstykke med gjenga hol i midten’) er ulike ord? Tru om att! Nemninga for metallstykket kjem av det lågtyske minkingsordet mütterken, som vart nytta biletleg i tydinga ‘lita (liv)mor; holrom’. Eit anna ord for mutter er skrumor.
Og so har me engelsk screw (substantiv) og screw (verb). I tillegg til å tyda ‘skrue; omdreiing’ og ‘skru; dreia’ vert dei nytta uformelt om ‘knull’ og ‘knulla; lura, øydeleggja’. Ordlaget «screw you» er noko mildare enn «f**k you», men likevel grovt. Det finst døme på at norsktalande, etter påverknad frå engelsk, har nytta skru om å ‘liggja med’ og ‘lura’.
Men det finst andre språklege bilete her. Hjernen vert ofte oppfatta og omtala som ei maskin. Der skal det helst ikkje vera lause skruar. Men å vera forskrudd er heller ikkje optimalt. Påskrudd, derimot! Skrue i tydinga ‘raring’ kjem frå tysk.
Nokre er slik samanskrudde at dei vil ha fotballskor med skruknottar, skru bil i kvar ledige stund eller ferdast i område der det er fare for skruis. Få vil ha oppskrudde prisar eller sitja fast som i ei skruestikke. Kan ein redda seg ut gjennom å skru på sjarmen?
Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: [email protected]
