Dr. Nawa Raj Subba

03/10/2026

आज विकासको पहिलो आवाज धेरै ठाउँमा डोजरको गर्जन बनेको छ। डोजर पुगेपछि बाटो पुग्छ। बाटो पुगेपछि गाडी पुग्छ। गाडीसँगै बजार पुग्छ। बजारसँगै नयाँ चाहना आउँछन्। त्यसपछि बारी घडेरी बन्छ। चौतारा हराउँछ। पिपल काटिन्छ। पोखरी पुरिन्छ। खोल्सो ढलमा बदलिन्छ।
हामी यसलाई प्रगति भन्छौँ।
तर प्रकृतिले यसलाई के भन्छ?
प्रकृति तुरुन्तै जवाफ दिँदैन।
कहिलेकाहीँ वर्षौँपछि जवाफ दिन्छ।

विकासको बाटोमा हराएको प्रकृति निबन्ध विचारात्मक निबन्ध by nrsubbaOctober 3, 2026 डा. नवराज सुब्बा कहिलेकाहीँ पुरानो गाउँ सम्झँ.....

01/10/2026

लेखकको जन्मदिन
- डा. नवराज सुब्बा

आजकल जन्मदिन आउँदा म उति उत्साहित हुँदिनँ। बरु अलिकति नीरस तर गम्भीर हुन्छु। किनभने जन्मदिनले अब केकभन्दा बढी जीवनको हिसाब किताब सम्झाउँछ।

पहिले जन्मदिन नमनाए पनि उमेर बढिरहेकै थियो। कसैले शुभकामना दिए पनि ठीकै, नदिए पनि ठीकै लाग्थ्यो। दिन बित्थ्यो, वर्ष बित्थ्यो। आफूलाई कति वर्ष पुगेछ भनेर सोच्ने फुर्सद पनि सारै थिएन। दिनरात काम थियो, दौडधुप थियो, लेखन थियो, परिवार थियो, जिम्मेवारी थियो। समयलाई पछाडि फर्केर हेर्ने बानी सारै थिएन।

अहिले भने अवस्था अलि फरक छ।

जन्मदिन आउनुभन्दा अगाडि नै मनले हिसाब गर्न थाल्छ। यसपालि कति पुगियो? अघिल्लो वर्ष के गरियो? अर्को वर्षसम्म के गर्न सकिएला?

त्यसो त उमेर बढ्नु कुनै नयाँ घटना होइन। जन्मिएको दिनदेखि यही काम निरन्तर भइरहेछ। तर सानो हुँदा उमेर बढ्नु उपलब्धि जस्तो लाग्थ्यो। दस वर्ष पुगेँ, पन्ध्र पुगेँ, बीस पुगेँ। प्रत्येक संख्या अगाडि बढ्दा आफू ठूलो भएको गर्व हुन्थ्यो। पचास कटेपछि जोबन गयो जस्तो लाग्यो र साठी काटेपछि भने जीवन गयो कि क्या हो जस्तो लागिरहेछ। सत्तरी पुगुन्जेल यत्ति त गरिन्छ होला कि जस्तो आशा जाग्छ। यसरी मृगतृष्णा जीवन गुजार्दैछु।

त्यसैले होला अब संख्या बढ्दा गर्वभन्दा बढी सोच आउँछ।

कति अगाडि आइयो होइन, कति बाटो बाँकी होला भन्ने लाग्छ।

जन्मदिनमा शुभकामना पनि धेरै आउँछन्। मोबाइल बज्न थाल्छ। सामाजिक सञ्जालमा शुभकामना आउँछ। कसैले दीर्घायुको कामना गर्छन्। कसैले अझ धेरै पुस्तक लेख्नुहोस् भन्छन्। कसैले स्वास्थ्यको कामना गर्छन् भने कसैले "सधैँ यस्तै सक्रिय रहनुहोस्" भन्छन्।

त्यो सन्देश पढ्दा मन खुसी हुन्छ।

तर भित्र कतै एउटा सानो आवाज पनि आउँछ, "यिनीहरूले त अझै धेरै काम गर पो भन्न थाले!"

उमेरले शरीरलाई आराम गर्न सिकाउँदै छ, शुभचिन्तकहरूले अझ धेरै सिर्जना गर्न आग्रह गरिरहेका छन्। लेखकको समस्या यही हो। चुनौति र जिम्मेवारी पनि हो।

शरीर र पाठकबीच कहिलेकाहीँ सहमति हुँदैन।

शरीर भन्छ, "आज अलि आराम गर।"

मन भन्छ, "यो एउटा अनुच्छेद लेखेर मात्र सुतौँ।"

त्यो एउटा अनुच्छेद कहिलेकाहीँ पाँच पृष्ठ पुग्छ।

अनुसन्धानकर्ताको अवस्था झन् अप्ठेरो हुन्छ। उसले एउटा प्रश्नको उत्तर खोज्न थाल्यो भने त्यसबाट तीनवटा नयाँ प्रश्न जन्मिन्छन्। एउटा पुरानो दस्तावेज भेटियो भने अर्को दस्तावेज कहाँ होला भन्ने चिन्ता सुरु हुन्छ। एउटा तथ्य स्पष्ट भयो भने अर्को तथ्य शंकास्पद देखिन्छ।

यसरी अनुसन्धानले मानिसलाई जवान राख्छ कि बूढो बनाउँछ, म अझै निश्चित हुन सकेको छैन।

सायद दुवै गर्छ।

शरीर बूढो हुन्छ, जिज्ञासा जवान रहन्छ।

लेखकको उत्तरार्धको जीवनको सबैभन्दा अनौठो पक्ष पनि यही हो। शरीरले समयको सीमा बुझ्न थाल्छ। तर मनले अझै धेरै काम बाँकी देख्छ।

कहिलेकाहीँ आफ्ना पुराना किताबहरू हेर्छु। कुनै किताब पल्टाउँदा आफ्नै पुरानो स्वर सुनिन्छ। कतै धेरै आत्मविश्वास देखिन्छ। कतै बढी जोश। कतै अलि अपरिपक्व निष्कर्ष पनि भेटिन्छ।

त्यो पढ्दा आफैँसँग हाँसो उठ्छ।

"यो पनि मैले नै लेखेको रहेछु!"

तर फेरि लाग्छ, त्यो समयको म त्यही थिएँ। आजको म अर्कै छु। भोलिको म अझ अर्कै हुनेछु।

त्यसैले पुस्तकहरू केवल पुस्तक होइनन्। ती लेखकका उमेरजन्य सजीव फोटो हुन्।

कतै तीस वर्षको सोच छ। कतै चालीस वर्षको। कतै पचास वर्षको। कतै जीवनले अलि धेरै सिकाइसकेको उमेरको भाषा र भाव छ।

लेखक बूढो हुँदै जान्छ, तर उसका पुराना उमेर पुस्तकमा सुरक्षित बसिरहन्छन्।

यो कुरा सम्झँदा जन्मदिन अलि रमाइलो पनि लाग्छ।

मानिसको अनुहार पुरानो हुँदै जान्छ, जस्तो मेरो अनुहारको चाउरी छ, तर बीस वर्षअघि लेखेको कविता भने अझै जवान रहन सक्छ। शरीरको चाल सुस्त हुन्छ, तर शब्द संसारभरि हिँड्न सक्छ।

सायद यही भावभङ्गिमा लेखकको सानो सान्त्वना हो।

अहिले जन्मदिन मलाई उत्सवभन्दा बढी विश्रामस्थल जस्तो लाग्छ। लामो बाटो हिँड्दा चौतारोमा बसेर पछाडि फर्केर हेरेजस्तो।

कति बाटो हिँडियो?

कति मानिस भेटिए?

कति साथी छुटे?

कति कुरा लेखिए?

कति कुरा अझै लेख्न बाँकी छन्?

यस्ता प्रश्न आफैँसँग सोध्ने दिन हो जन्मदिन।

अब उमेर लुकाउनु पनि खासै अर्थपूर्ण लाग्दैन। उमेर बताउँदा पनि केही विशेष गौरव लाग्दैन। उमेर त वर्षको हिसाब हो। तर त्यो संख्याभित्र धेरै कुरा लुकेका हुन्छन्।

अनुभव हुन्छ।

थकान हुन्छ।

गल्ती हुन्छ।

सफलता हुन्छ।

विछोड हुन्छ।

साथ हुन्छ।

केही पछुतो हुन्छ।

र केही अधुरा सपना पनि हुन्छन्।

जीवनको उत्तरार्धमा आउँदा एउटा कुरा भने बिस्तारै स्पष्ट हुँदो रहेछ। सबै कुरा पूरा गरेर जान सकिँदैन।

पहिले लाग्थ्यो, समय धेरै छ।

अब लाग्छ, समयभन्दा काम धेरै छ।

त्यसैले छनोट गर्नुपर्ने हुन्छ।

कुन लेख पूरा गर्ने?

कुन पुस्तक सम्पादन गर्ने?

कुन दस्तावेज सुरक्षित राख्ने?

कुन विचार भविष्यका लागि टिपोट गरेर छाड्ने?

कुन कुरा अब छाडिदिने?

यो निर्णय पनि सजिलो हुँदैन।

लेखकलाई आफ्ना सबै अधुरा काम प्रिय लाग्छन्।

तर समय सबैप्रति समान दयालु हुँदैन।

त्यसैले आजभोलि जन्मदिनमा मेरो एउटा सानो संकल्प हुन्छ।

अर्को जन्मदिनसम्म एउटा अर्थपूर्ण काम पूरा गरौँ।

धेरै होइन।

एउटा।

एउटा राम्रो पुस्तक।

एउटा महत्त्वपूर्ण अनुसन्धान।

एउटा पुरानो दस्तावेजको संरक्षण।

वा एउटा यस्तो लेख, जसले आफूपछि पनि कुनै पाठकलाई केही सोच्न बाध्य बनाओस्।

सायद अब यही नै जन्मदिन मनाउनु हो।

केक काटेर होइन।

कामको एउटा गाँठो फुकाएर।

मैनबत्ती निभाएर होइन।

एउटा सानो उज्यालो थपेर।

आज शुभकामना दिने सबैलाई धन्यवाद भन्न मन लाग्छ। शुभकामनाले जीवन कति लम्ब्याउँछ, त्यो विज्ञानले बताउला। तर त्यसले मनलाई भने निश्चय नै न्यानो बनाउँछ।

कसैले सम्झेको रहेछ।

कसैले पढेको रहेछ।

कसैले अझै लेखिरहनुहोस् भनेको रहेछ।

यति थाहा पाउनु पनि ठूलो कुरा हो।

तर जन्मदिनको साँझ जब सबै शुभकामनाहरू शान्त हुन्छन्, फोन पनि अलि चुप लाग्छ, त्यो बेला आफू एक्लै बसेर सोचिन्छ।

अर्को जन्मदिन आउँदासम्म के गरौँला?

कति लेखौँला?

कति पढौँला?

कति अधुरा कुरा पूरा गर्न सकौँला?

अन्ततः लेखकको उमेरको हिसाब पनि शायद वर्षले होइन, शब्दले हुन्छ।

उसले कति वर्ष बाँचेको थियो भन्ने कुरा कुनै अभिलेखमा लेखिएला।

तर उसले कति विचार छाडेर गयो, कति प्रश्न उठाएर गयो, कति अनुभव बाँडेर गयो, त्यो कुरा पाठकले सम्झेला।

त्यसैले अहिले मलाई जन्मदिनसँग त्यति डर पनि लाग्दैन।

यो केवल बुढो हुँदै गएको प्रमाण होइन।

यो अझै समय बाँकी छ भन्ने सूचना पनि हो।

र जबसम्म समय बाँकी छ, लेखकका लागि एउटा काम बाँकी नै रहन्छ।

लेख्नु।

सम्झनु।

प्रश्न गर्नु।

र सकेसम्म केही अर्थपूर्ण कुरा छाडेर जानु।

Author🔗 https://nrsubba.com.np

30/09/2026

The History of the Sen Dynasty of Nepal (2nd, updated edition, 2026)
What was the story of the Sen dynasty which carried the saga of bravery, valour, and cultural richness in the pages of Nepalese history?
The present book “History of the Sen Dynasty of Nepal” explores in depth the rise of powerful Sen states like Makwanpur, Palpa, Bijayapur and Chaudandi, their administrative structure, business activities and military strategy. It contains interesting facts about the political manoeuvring of the twenty-two and twenty-four kingdoms, the relations with the neighbouring states and the historical conflict with the Gorkha kingdom.

This book is very useful for understanding not only the political history but also the development of Sen-period society, economy, justice system, religion, art, architecture, and literature. It is a must-have collection for every reader, researcher, and history buff who wants to take a closer look at Nepal's state-building history.

International (CC BY 4.0) License.

Citation:
S***a, N. R. (2026). The History of the Sen Dynasty of Nepal. (2nd ed., p. 130). Hamro Idea.

The Sen dynasty is one of the major dynasties that had a significant impact on the study of Nepali history during the twilight period of the medieval and modern periods. The present book «History of the Sen Dynasty in Nepal» presents an in-depth and authentic analysis of the contribution of the Se...

29/09/2026

लेखकीय (नेपालमा सेन वंशको इतिहास, दोस्रो संस्करण २०८३)

सेन वंशको इतिहास मैले विद्यालयदेखि पढ्दै आएको हुँ। त्यतिबेला राजाहरूको नाम, राज्यको विस्तार र पराजयका घटना सम्झिएँ। तर इतिहासलाई मानिसको जीवन, उनीहरूको थलो र आजसम्म चलेका वंशपरम्परासँग जोडेर हेर्न ढिलो गरेँ। त्यसका लागि पढाइले मात्र नपुग्ने रहेछ। समय, अनुभव र मनमा उठेका प्रश्न पनि चाहिँदा रहेछन्।

किरात लिम्बू संस्कृतिको अध्ययन गर्दा मैले धेरै कुरा सिकेँ। फयङ साँबा वंशावलीको अध्ययन गरेर पुस्तक पनि प्रकाशित गरेँ। तैपनि एउटा कुरा खड्किरह्यो। साँबा समुदायका पुर्खाबारे वंशावलीले बताएका कुरा सेन वंशको इतिहास नहेरी पूरा बुझ्न सकिँदैन भन्ने लाग्यो। त्यही खड्को यस पुस्तकको आरम्भ बन्यो।

साँबा समुदायको माङ्गेना यक, लिङथाङ यकलाई साँबा थरको विकाससँग जोडेर सम्झिइन्छ। त्यहाँ हालै जनसहभागितामा माङहिम निर्माण भएको छ। पुर्खाको थलोप्रतिको यस्तो लगाव देख्दा खुसी लाग्यो। सँगसँगै एउटा प्रश्न पनि उठ्यो। किरात लिम्बूका परम्परागत पूजास्थल प्रायः डाँडा, रुख, ढुङ्गा र अन्य प्राकृतिक थलोसँग जोडिन्छन्। त्यस्तो परम्परा रहेको ठाउँमा माङहिम बनाउने चलन कसरी आयो?

लिङथाङ यकमा माङहिम निर्माण भएको कुरा बुझ्न त्यस स्थलको पुरानो धार्मिक महत्त्व र अहिले बनेको भवनको इतिहास छुट्याउनुपर्छ। किरात लिम्बूका परम्परागत अनुष्ठान प्रकृति र पुर्खासँग गाँसिएका छन्। डाँडाकाँडा, ढुङ्गा, वन, हिमाल र नदीनालासँग सम्बन्धित पवित्र स्थलमा खुला ठाउँमै पूजा गरिन्थ्यो। फेदाङ्मा, येबा र साँबाले मुन्धुम वाचन गर्दै पितृ र स्थानीय देवशक्तिसँग सम्बन्ध कायम राख्थे। यस्ता पूजामा स्थायी भवन आवश्यक थिएन (Streltsova, 2023; S***a, 2022)।

यो आस्था मुन्धुममा आधारित आफ्नै परम्परा हो। यसमा प्राचीन बोन दर्शनको प्रभाव पनि परेको छ। पूर्वी नेपालका किराती धार्मिक स्थलमा बोनसँग सम्बन्धित संकेतबारे बिकेलको अध्ययन र लिम्बूका जीववादी, शामन तथा प्रकृतिपूजासम्बन्धी मेरो तुलनात्मक अध्ययनले त्यस सम्बन्धलाई प्रकाश पारेका छन् (Bickel, 2000; S***a, 2022)। त्यसैले लिम्बूको पुरानो धार्मिक जीवनलाई भवनभित्र गरिने पूजाका आधारमा मात्र बुझ्न सकिँदैन; यसको मूल सम्बन्ध पवित्र भूगोल, पुर्खा र मुन्धुमी अनुष्ठानसँग छ।

सेनकालमा यस क्षेत्रका समुदायबीच राजनीतिक तथा धार्मिक सम्पर्क थियो। त्यस समयमा विभिन्न परम्पराबीच प्रभाव आदानप्रदान पनि भयो। पूजास्थलमा माङहिम भवन बनाउने चलन भने बीसौँ शताब्दीमा फाल्गुनन्द लिङ्देनको सत्यहाङ्मा आन्दोलनसँगै फैलिएको देखिन्छ (Gaenszle, 2021)। यसरी लिङथाङ यकले साँबा समुदायको पुरानो पुर्ख्यौली स्मृति बोकेको छ। त्यहाँ हाल बनेको माङहिमले सोही थलोप्रति आजको समुदायको सामूहिक आस्थालाई भौतिक रूप दिएको छ।

त्यही क्षेत्रको फङफङे झरनाको गुफामा शिवलिङ्ग र त्रिशूल छन्। यी वस्तुले त्यस थलोमा शैव पूजाको उपस्थिति देखाउँछन्। माङ्गेना यक, प्राकृतिक पूजास्थल, गुफा, माङहिमसंगै पुर्खाका राजकीय चिन्ह राजदण्डलाई सँगै राखेर हेर्दा मलाई एउटै भूगोलमा विभिन्न समयका आस्था भेटिएको देखिन्छ। यसले साँबा पुर्खाको इतिहास खोज्ने मेरो चासोलाई अझ गहिरो बनायो।

त्यस खोजमा वंशावली महत्त्वपूर्ण स्रोत बने। सेन चबेगु, योङहाङ र लिङदेन सेन वंशावलीले सम्बन्धित लिम्बू वंशका पुर्खालाई सेनसँग जोड्छन् (सेन चबेगु वंशावली, २००७; योङहाङ वंशावली, २०११; लिङदेन सेन वंशावली, २०१०)। *फयङ साँबा वंशावली* ले अभि सेन, चुडामणि सेन र साँबा सेरेङसम्म पुग्ने पुर्ख्यौली क्रम उल्लेख गर्छ (सुब्बा, २०२४)। एउटा मात्र वंशावलीमा सीमित नभई विभिन्न वंशपरम्परामा सेनसम्बन्धी स्मृति आउनु मेरो लागि बेवास्ता गर्न नसकिने कुरा थियो। मैले त्यसलाई मुन्धुम, स्थान र ऐतिहासिक लिखतसँग जोडेर हेर्न थालेँ।

मुन्धुममा पुर्खाहरूको यात्रा, थलो स्थापना र अधिकार प्राप्तिका कथा आउँछन्। पहिले कतिपय कथा मलाई छिट्टै धेरै भूभागमा फैलिएको विवरणझैँ लाग्थ्यो। सेन इतिहास पढेपछि ती कथालाई बुझ्ने अर्को आधार भेटेँ। सेन राज्यको प्रभाव, स्थानीय प्रमुखसँगको सम्बन्ध र वंशहरूबीचका पारिवारिक सम्पर्कलाई सँगै राख्दा केही यात्राका कथाको राजनीतिक पृष्ठभूमि खुल्न थाल्छ। मुन्धुमले समुदायको स्मृति र अर्थ जोगाएको छ। लिखतले त्यस स्मृतिसँग सम्बन्धित शासन र अधिकारका केही क्षण टिपेका छन्। मेरो अध्ययनमा यी दुवै स्रोतले एकअर्कासँग कुरा गर्छन्।

ऐतिहासिक लिखतमा त्यो सम्बन्ध स्पष्ट देखिने ठाउँ पनि छन्। वि.सं. १९०८ को रुक्कामा चैनपुरका सुब्बाहरूले आफूहरू मकवानी सेनका पालादेखि सुब्बाङ्गीमा रहेको दाबी गरेका छन्। वि.सं. १८५२ को अर्को रुक्काले मकवानी राजाले दिएका अधिकार र जग्गासम्बन्धी थिति सम्झँदै स्थानीय राईहरूको हक थामेको छ। सेन सत्ता समाप्त भएपछि पनि त्यसअघिका अधिकारको स्मृति प्रशासनिक लिखतमा जीवित रहेको यी कागजले देखाउँछन्। त्यसैले सेन र स्थानीय किरात नेतृत्वको सम्बन्ध वंशावलीमा मात्र भेटिने विषय होइन।

यो सम्बन्ध बुझ्दा स्थानीय प्रमुखको आफ्नै शक्ति पनि देख्नुपर्छ। सेन शासकहरू लिम्बू प्रमुखको सहयोगमा निर्भर थिए। प्रमुखहरूले आफ्ना क्षेत्रमा अधिकार चलाउँथे। सेन राज्यसँगको सम्बन्धले ती अधिकारलाई कतै मान्यता दियो, कतै नयाँ प्रशासनिक रूप दियो। त्यस क्रममा परिवारहरूबीच विवाह र सामाजिक अन्तरघुलन पनि भए। यसै पृष्ठभूमिमा केही सेनसम्बद्ध वंशका सन्तति लिम्बू समाजमा मिसिँदै गए भन्ने मेरो निष्कर्ष बनेको हो। यसले किरात याक्थुङको सेनपूर्व इतिहास मेटाउँदैन। साँबा जस्ता सम्बन्धित वंशको इतिहासमा पुरानो याक्थुङ आधारसँगै सेनसँगको सम्पर्कको अध्याय पनि जोडिन्छ।

गोरखाली राज्यविस्तारले यो सम्बन्धको राजनीतिक आधार बदलिदियो। सेन शासित विजयपुर र त्यससँग सम्बन्धित लिम्बू क्षेत्र नयाँ राज्यव्यवस्थामा परे। स्थानीय प्रमुखहरूले पहिलेका अधिकार थाम्न नयाँ शासकसँग व्यवहार गर्नुपर्‍यो। कतिपय अधिकार स्वीकारिए, कतिपय फेरिए। यस परिवर्तनले शासन मात्रै बदलेन; समुदायले आफ्नो अतीतलाई सम्झने र आफ्नो परिचय व्यक्त गर्ने तरिकामा पनि असर पार्‍यो।

पछि जात, भाषा र शिक्षासम्बन्धी राज्यका नीतिले त्यस अनुभवलाई अझ गहिरो बनाए। वि.सं. १९१० (सन् १८५४) को मुलुकी ऐनले जातीय श्रेणीलाई कानुनी रूप दियो। बीसौँ शताब्दीका शिक्षा नीति, विशेष गरी पञ्चायतकालको एकभाषी सोचले आदिवासी मातृभाषालाई विद्यालय र प्रशासनमा पर्याप्त स्थान दिएन (फ्याक, २०२१)। लिम्बू भाषा र मुन्धुमको ज्ञान समुदायमा जीवित रह्यो, तर राज्यका संस्थामा त्यसको पहुँच साँघुरियो। त्यसैले आज किरात लिम्बू समुदायले आफ्नो भाषा, थलो र इतिहासलाई आफ्नै दृष्टिबाट स्थापित गर्न खोज्नुको पृष्ठभूमि बुझ्न कठिन छैन।

यही पृष्ठभूमिमा इमानसिंह चेमजोङको कामलाई पनि म सम्झन्छु। उनले किरात भाषा, वंशपरम्परा र इतिहासलाई लेखन तथा सार्वजनिक बहसमा ल्याउन ठूलो श्रम गरे (चेमजोङ, २००३)। आज हामीसँग प्रश्न गर्न सक्ने आधार बन्नुमा त्यस्ता अग्रजको योगदान छ। आफ्नो इतिहास आफैँ लेख्ने किरात लिम्बूको चाहना मैले यसै ऐतिहासिक अनुभवभित्र देखेको छु।

अर्कोतिर, सेन वंशको पराजयपछि त्यसका सन्ततिले आफ्नो परिचय कसरी जोगाए भन्ने प्रश्न पनि मलाई उत्तिकै महत्त्वपूर्ण लाग्छ। सूर्यबहादुर सेन ओलीको युट्युब अन्तर्वार्ता मैले आफैँ सुनेको हुँ। उनले आफ्ना पुर्खा सेन वंशका भएको, गोरखाली विजयपछि जोगिन उनीहरू ‘अलप’ भएको र त्यही पारिवारिक कथासँग ओली थर जोडिएको बताएका छन्। सेन शासन समाप्त भएपछि पनि त्यसको असर परिवारको स्मृतिमा कसरी बाँकी रह्यो भन्ने कुरा उनको भनाइबाट बुझ्न सकिन्छ। उनले पुर्खाले गोरखाली शासनको सेवामा नलाग्न दिएको अर्ती र आफूले पछि परिस्थितिवश सरकारी सेवा गर्नुपरेको कुरा पनि सुनाएका छन्।

भाषाशास्त्री बालकृष्ण पोखरेलबाट मैले ओलीका पुर्खाको मगर सम्बन्धबारे प्रत्यक्ष सुनेको हुँ। उनको 'खस जातिको इतिहास' मा आएको विवरण पनि पढेको छु (पोखरेल, १९९८)। सेन ओलीको सेनसम्बन्धी पारिवारिक स्मृति र पोखरेलले उल्लेख गरेको मगर सम्बन्धलाई सँगै राख्दा मेरो ध्यान वंश, समुदाय र थरका विभिन्न तहमा गयो। सत्ता परिवर्तनपछि एउटै परिवारको परिचय फरक सन्दर्भमा फरक ढङ्गले व्यक्त हुन सक्छ। यही कारणले वंशको इतिहासलाई आज प्रचलित एउटा थरभित्र मात्र खोजेर पुग्दैन।

सेनसँग जोडिएका केही लिम्बू वंशका बारेमा सोच्दा पनि यो कुरा उपयोगी हुन्छ। आज कुनै व्यक्तिले पहिले आफूलाई याक्थुङका रूपमा चिनाउँछ भने त्यो उसको जीवित सामाजिक परिचय हो। उसकै वंशावलीमा सेनसम्बन्धी पुर्ख्यौली स्मृति छ भने त्यो पनि अध्ययनको विषय हो। एउटा परिचयका कारण अर्को अध्याय छोप्नुपर्ने आवश्यकता म देख्दिनँ। बरु दुवैलाई समयक्रममा राख्दा वंशले गरेका यात्रा, बनाएका सम्बन्ध र अपनाएका नयाँ जीवनपद्धति बुझिन्छन्।

यस अध्ययनबाट सेन शासक र किरात लिम्बू प्रमुखबीचको सम्बन्ध पनि मेरो लागि थप स्पष्ट भयो। सेन राज्यले स्थानीय नेतृत्वको सहयोग लियो र कतिपय प्रमुखलाई प्रशासनिक मान्यता दियो। स्थानीय प्रमुखहरूले आफ्ना थलो, जनता र अधिकारको बलमा राज्यसँग सम्बन्ध राखे। यसरी तराईका राजनीतिक केन्द्र र पूर्वी पहाडका समुदायबीच सम्पर्क विस्तार भयो। त्यस सम्पर्कमा सत्ता र सहयोग दुवै थिए; संस्कृतिहरू पनि एकअर्काको नजिक आए। नेपालको पूर्वी इतिहास बुझ्दा यो साझा प्रक्रिया छुटाउन मिल्दैन।

त्यसैले साँबा वंशको खोजीले मलाई सेन इतिहाससम्म ल्यायो। सेन इतिहास पढ्दा फेरि किरात लिम्बूका वंशावली, मुन्धुम र स्थानीय अधिकारका लिखततर्फ फर्कनुपर्‍यो। यही आउजाउमा यस पुस्तकको दृष्टि बनेको हो। मैले कुनै एउटा वंशको गौरवका लागि अर्को समुदायको इतिहास सानो बनाउन खोजेको छैन। मेरो उद्देश्य सम्बन्धको इतिहास बुझ्नु हो: मानिसहरू कसरी भेटिए, सँगै शासनमा सहभागी भए, परिवार बने र सत्ता फेरिँदा आफ्ना स्मृति कसरी जोगाए।

पुस्तकको पहिलो अध्यायमा यसको उद्देश्य, विधि र स्रोतहरूको परिचय दिएको छु। त्यसपछि सेन वंशलाई राजाहरूको क्रमका रूपमा मात्र होइन, पूर्वी नेपालको समाज र किरात लिम्बूका केही वंशपरम्परासँग गाँसिएको इतिहासका रूपमा पढ्ने प्रयास गरेको छु। यो प्रयासले पाठकलाई मैले देखेको सम्बन्ध बुझ्न र उपलब्ध स्रोतमा आफ्ना प्रश्न थप्न सघाओस्। इतिहासलाई जीवनसँग जोडेर पढ्ने मेरो ढिलो सुरु भएको यात्राको सार्थकता त्यही हुनेछ।

यस पुस्तकको लेखन, अध्ययन र प्रकाशनका क्रममा कुनै पनि संस्था वा निकायबाट आर्थिक वा प्रायोजनस्वरूप सहयोग लिइएको छैन। यो पूर्ण रूपमा व्यक्तिगत स्वाध्याय, शोधकार्य र स्वलगानीमा तयार पारिएको हो।

डा. नवराज सुब्बा
विराटनगर, मोरङ, नेपाल
२०८३ साल

Citation:
S***a, N. R. (2026). नेपालमा सेन वंशको इतिहास. In नेपालमा सेन वंशको इतिहास (2nd ed., p. 131). Hamro Idea Pvt. Ltd.

नेपाली इतिहासको अध्ययनमा मध्यकालीन तथा आधुनिक कालको संधिकालमा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पार्ने राजवंशहरूमध्ये सेन .....

26/09/2026

शब्द पनि मानिसको परिचय हो
- डा. नवराज सुब्बा

सामाजिक सञ्जालमा कहिलेकाहीँ यस्तो लाग्छ, हामी विचारसँग होइन, मानिससँग लडिरहेका छौं। कुनै कुरा मन परेन कि गाली सुरु हुन्छ। तर्क हराउँछ। शिष्टता हराउँछ। अनि शब्दहरू आफैं वक्ताको परिचय बन्न पुग्छन्।

मन नपरे नहेरे हुन्छ। चुप लागेर अघि बढे पनि हुन्छ। प्रतिक्रिया दिनै परे असहमति लेखे हुन्छ। प्रश्न उठाए हुन्छ। प्रमाण दिए हुन्छ। तर अपमान किन?

बोलिएको शब्द हावामा हराउन सक्छ। लेखिएको शब्द भने बसिरहन्छ। त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा लेखिएको एउटा वाक्यले कहिलेकाहीँ हाम्रो विचारभन्दा बढी हाम्रो संस्कार देखाउँछ।

जीवनमा आफ्नो कुरा भन्न जान्नु जति आवश्यक छ, अरूको कुरा सहन जान्नु पनि त्यति नै आवश्यक छ। सबैले हामीजस्तै सोच्नुपर्छ भन्ने छैन। सबै विचार हामीलाई मन पर्नैपर्छ भन्ने पनि छैन। फरक मतसँगै बाँच्न सिक्नु नै समाजमा बस्नुको एउटा संस्कार हो।

असहमति लोकतान्त्रिक संस्कार हो। अपमान होइन। अनि सहिष्णुता भन्ने शब्द पनि जीवनमा चाहिन्छ भन्ने सम्झौं।

बहस गरौं, तर मर्यादासहित। प्रतिवाद गरौं, तर तर्कसहित। शब्द चलाऔं, तर अरूको मानमर्दन नगरी। किनकि अन्ततः हामीले लेखेका शब्दले अरूको मात्र होइन, आफ्नै परिचय पनि लेखिरहेका हुन्छन्।

Author@
https://nrsubba.com.np

25/09/2026

📖 राष्ट्रिय अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको सूचीमा किरात कहाँ छन्?
~ नेपालको सांस्कृतिक अभिलेखीकरणमा देखिएको एउटा गम्भीर प्रतिनिधित्वगत प्रश्न
- डा. नवराज सुब्बा

नेपालको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको राष्ट्रिय सूची निर्माण हुनु स्वागतयोग्य काम हो। मौखिक परम्परा, अनुष्ठान, चाडपर्व, परम्परागत ज्ञान, प्रकृतिसम्बन्धी ज्ञान र सीपलाई समुदायको सहभागितामा अभिलेखीकरण गर्नु आजको आवश्यकता पनि हो। यही उद्देश्यले UNESCO काठमाडौं कार्यालय र नेपाल सरकारको संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयले सन् २०२६ देखि २०२८ सम्म चल्ने Development of Inventory of Intangible Cultural Heritage Covering All Seven Provinces of Nepal परियोजना सुरु गरेका छन् (UNESCO, 2026a)।

तर यसको प्रारम्भिक संरचनाले एउटा असहज प्रश्न जन्माएको छ। नेपालको प्राचीन किरात सभ्यता र जीवित किरात सांस्कृतिक परम्परा यस राष्ट्रिय प्रयासमा कहाँ छन्?

🔹 १७ समुदाय छानिए, राई र लिम्बू छुटे

परियोजनाले सातै प्रदेशबाट १७ आदिवासी समुदायमा community based inventorying गर्ने बताएको छ। ती समुदाय हुन्, शेर्पा, धिमाल, ताजपुरिया, सन्थाल, दनुवार, नेवार, तामाङ, चेपाङ, थामी, गुरुङ, थकाली, सियार, मगर, थारू, मुगल, राजी र व्यासी (UNESCO, 2026a)।

यो सूचीमा याक्थुङ लिम्बू छैनन्। राई छैनन्। याक्खा र सुनुवार पनि छैनन्।

यसलाई सामान्य छुट भनेर मात्र पन्छाउन कठिन हुन्छ। किनकि यी समुदाय नेपालका साना वा सांस्कृतिक रूपमा अस्पष्ट समूह होइनन्। राष्ट्रिय आदिवासी जनजाति उत्थान प्रतिष्ठानले याक्थुङ लिम्बूलाई नेपालको सूचीकृत आदिवासी जनजाति मान्छ। उनीहरूको आफ्नै भाषा, सिरिजङ्गा लिपि, मुन्धुम, फेदाङमा, साम्बा, येवा र येमाजस्ता ज्ञानवाहक तथा विशिष्ट अनुष्ठानिक परम्परा छन् (NFDIN, n.d.-a)।

राई समुदायको अवस्था पनि उस्तै छ। राईभित्र अनेक भाषिक समुदाय छन्। उनीहरूको ऐतिहासिक थातथलो माझकिरातसँग जोडिएको छ र मुन्दुम उनीहरूको अनुष्ठानिक मौखिक ज्ञान परम्पराको आधार हो (NFDIN, n.d.-b)।

त्यसैले प्रश्न संख्या ठूलो वा सानोको मात्र होइन। यहाँ नेपालको एउटा महत्त्वपूर्ण Indigenous knowledge tradition नै प्रारम्भिक छनोटबाट बाहिर परेको छ।

🔹 किरात केवल जातीय नाम होइन, जीवित ज्ञान परम्परा पनि हो

नेपालको २०२१ जनगणनासम्बन्धी सरकारी विश्लेषणले किरातलाई नेपालमै उत्पत्ति भएको Indigenous religion का रूपमा उल्लेख गर्छ। यसले याक्थुङ लिम्बू, राई, सुनुवार, याक्खा, थामी, थुलुङलगायत समुदायलाई किरात परम्परासँग जोडेको छ (National Statistics Office, 2026)।

यसको महत्त्व बुझ्नुपर्छ।

किरात सांस्कृतिक विरासत कुनै एउटा नाच वा चाडमा सीमित छैन। मुन्धुम आफैँ विशाल मौखिक ज्ञान प्रणाली हो। यसभित्र सृष्टि, पुर्खा, भूमि, प्रकृति, जीवन, मृत्यु, कृषि, वनस्पति, अनुष्ठान, नातासम्बन्ध र नैतिक जीवनबारे ज्ञान पुस्तान्तरण हुँदै आएको छ।

याक्थुङ परम्परामा मुन्धुमसँगै माङ्गेना, तङसिङ, पालाम, यालाङ, च्याब्रुङ, फेदाङमा र साम्बाको मौखिक ज्ञान, माङ्गेना यक, इपुङदेन अर्थात् समाधिस्थल तथा पुर्खागत भूगोल जोडिएका छन्। यी UNESCO को अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाका पाँच प्रमुख क्षेत्रमध्ये धेरैसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्छन्।

त्यसैले राष्ट्रिय ICH inventory निर्माणको प्रारम्भिक अभ्यासमै यस्तो परम्परा अनुपस्थित हुँदा प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो।

🔹 अझ ठूलो विरोधाभास UNESCO कै सिद्धान्तमा देखिन्छ

UNESCO को 2003 Convention अन्तर्गत inventory निर्माणसम्बन्धी मार्गदर्शनले कुनै देशको inventory सकेसम्म व्यापक र पूर्ण हुनुपर्ने बताउँछ। अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा निरन्तर परिवर्तन भइरहने भएकाले कुनै सूची कहिल्यै पूर्ण हुँदैन, त्यसैले यसलाई नियमित रूपमा अद्यावधिक गर्नुपर्ने पनि UNESCO ले स्पष्ट गरेको छ (UNESCO, n.d.)।

अहिलेको नेपाली परियोजना पनि अन्तिम राष्ट्रिय सूची होइन। यसले कम्तीमा २० ICH elements अभिलेखीकरण गरेर नेपालको फराकिलो राष्ट्रिय inventory निर्माणमा योगदान गर्ने लक्ष्य राखेको छ (UNESCO, 2026a)।

त्यसैले १७ समुदायको सूचीलाई "नेपालका महत्त्वपूर्ण आदिवासी संस्कृतिहरूको अन्तिम सूची" भनेर बुझ्नु गलत हुन्छ।

तर यही तथ्यले अर्को प्रश्न हटाउँदैन।

🔹 पहिलो चरणका १७ समुदाय छनोट गर्ने आधार के थियो?

UNESCO को सार्वजनिक परियोजना विवरणले यसको स्पष्ट उत्तर दिँदैन। उपलब्ध परियोजना निर्णयमा जुलाई २०२५ मा १७ समुदायका प्रतिनिधिहरू भेला भएर community based inventorying को क्षमता विकास गर्न इच्छा व्यक्त गरेको उल्लेख छ (UNESCO, 2025)। यसबाट परियोजनाको छनोट कुनै हदसम्म त्यसअघिको सहभागिता प्रक्रियाबाट आएको देखिन्छ।

तर राई, लिम्बू, याक्खा वा सुनुवार किन त्यस प्रक्रियामा थिएनन् भन्ने कुरा सार्वजनिक विवरणले बताउँदैन।

🔹 यही ठाउँमा पारदर्शिताको प्रश्न उठ्छ

कोशी प्रदेशको प्रतिनिधित्व भयो, तर किरात सभ्यताको प्रतिनिधित्व भयो?

परियोजना सातै प्रदेश समेट्ने गरी डिजाइन गरिएको छ। कोशी प्रदेशबाट धिमाल र ताजपुरियाजस्ता समुदाय समावेश छन्। उनीहरूको समावेश आवश्यक र स्वागतयोग्य छ। समस्या उनीहरूलाई किन राखियो भन्ने होइन।

प्रश्न हो, त्यही प्रदेशको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक संरचनामा गहिरो उपस्थिति भएका किरात राई र याक्थुङ लिम्बू किन छुटे?

राईको ऐतिहासिक भूगोल माझकिरातसँग जोडिन्छ। लिम्बूको ऐतिहासिक थातथलो पल्लोकिरात वा लिम्बुवानसँग जोडिन्छ (NFDIN, n.d.-a, n.d.-b)। यी समुदायका भाषा, मुन्धुमी परम्परा, संस्कार र सांस्कृतिक भूगोल आज पनि जीवित छन्।

त्यसैले केवल सात प्रदेशबाट केही समुदाय लिएर "geographical representation" पूरा गर्नु र नेपालको सांस्कृतिक विविधताको प्रतिनिधित्व गर्नु एउटै कुरा होइन।

भूगोलको प्रतिनिधित्व र सभ्यतागत परम्पराको प्रतिनिधित्व फरक विषय हुन्।

समस्या बहिष्करणभन्दा पनि छनोट प्रक्रियाको अस्पष्टतामा छ,

तर छनोटको आधार सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट नहुनु आलोचनायोग्य छ।

किन १७ समुदाय?

किन यी १७?

कुन सूचक प्रयोग गरियो?

सांस्कृतिक सम्पदा लोप हुने जोखिम हेरियो कि हेरिएन?

जनसङ्ख्या हेरियो?

भाषिक विविधता हेरियो?

भौगोलिक प्रतिनिधित्व मात्र हेरियो?

Indigenous knowledge system को विशिष्टता हेरियो?

समुदायको तयारी हेरियो?

राई र लिम्बूका प्रतिनिधि संस्थासँग परामर्श भयो कि भएन?

यी प्रश्नको उत्तर परियोजनाको सार्वजनिक विवरणमा स्पष्ट छैन (UNESCO, 2026a, 2026b)।

राष्ट्रिय सांस्कृतिक inventory जस्तो संवेदनशील काममा छनोटको विधि पनि inventory जत्तिकै पारदर्शी हुनुपर्छ।

🔹 किरात परम्परालाई पछि थपे पुग्छ?

प्राविधिक रूपमा थप्न सकिन्छ। UNESCO स्वयं inventory नियमित रूपमा अद्यावधिक हुनुपर्ने बताउँछ (UNESCO, n.d.)। अहिलेको परियोजना पनि नेपालको सम्पूर्ण ICH inventory होइन।

तर प्रारम्भिक चरणको आफ्नै महत्त्व हुन्छ।

यही चरणमा जनशक्ति तालिम पाउँछन्। समुदायमा documentation skills विकास हुन्छन्। video documentation तयार हुन्छ। सरकारी अधिकारी र अनुसन्धानकर्ताबीच सञ्जाल बन्छ। भविष्यको राष्ट्रिय inventory को पद्धति यही अभ्यासबाट निर्माण हुन्छ।

त्यसैले प्रारम्भिक चरणबाट बाहिर पर्नुको अर्थ केवल "नाम सूचीमा नआउनु" होइन। क्षमता विकास, अभिलेखीकरण अनुभव, संस्थागत दृश्यता र भविष्यको heritage policy निर्माणको प्रारम्भिक प्रक्रियाबाट पनि बाहिर रहनु हो।

यसैले राई, लिम्बू तथा अन्य छुटेका किरात समुदायलाई अर्को चरणमा समावेश गर्नु केवल प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्वको विषय होइन। यो ज्ञान संरक्षणको विषय हो।

समुदायले पनि आफ्नो अभिलेख आफैँ बनाउनुपर्छ

🔹 यस घटनाले अर्को पाठ पनि दिन्छ।

राष्ट्रिय वा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाले कहिले हाम्रो सम्पदा अभिलेखीकरण गर्छन् भनेर मात्र पर्खनु पर्याप्त छैन।

याक्थुङ तथा अन्य किरात समुदायले आफ्नै community based inventory बनाउन सक्छन्। मुन्धुमका प्रकार, साम्बा र फेदाङमाको ज्ञान, माङ्गेना यक, इपुङदेन, हाङ यक, पालाम, यालाङ, च्याब्रुङ, परम्परागत कृषि ज्ञान, वनस्पति ज्ञान, जन्म र मृत्यु संस्कार तथा स्थानसँग जोडिएका मौखिक कथालाई समुदायको सहमतिमा व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण गर्न सकिन्छ।

यसमा एउटा सावधानी भने आवश्यक छ। सबै Indigenous knowledge सार्वजनिक गर्नुपर्छ भन्ने छैन। UNESCO कै inventory guidance ले समुदायको free, prior and informed consent आवश्यक मान्छ र समुदायले गोप्य वा दुरुपयोग हुन सक्ने ज्ञान सार्वजनिक नगर्ने अधिकार राख्ने बताउँछ (UNESCO, n.d.)।

अर्थात् संरक्षणको अर्थ सबै ज्ञान इन्टरनेटमा राख्नु होइन। समुदायले के अभिलेखीकरण गर्ने, के सार्वजनिक गर्ने र के समुदायभित्र मात्र राख्ने भन्ने निर्णय आफैँ गर्नुपर्छ।

🔹 निष्कर्ष

नेपालको राष्ट्रिय अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा inventory निर्माण ऐतिहासिक अवसर हो। त्यसैले यसको प्रारम्भिक चरणमा राई, याक्थुङ लिम्बू र अन्य किरात समुदाय नदेखिनु सामान्य सूचीगत त्रुटि भनेर मात्र छोड्न मिल्दैन।

तर उपलब्ध प्रमाणका आधारमा यसलाई नियोजित सांस्कृतिक तथा बौद्धिक बेइमानी भन्नु पनि हतारो हुन्छ।

अहिले देखिएको मुख्य समस्या प्रतिनिधित्व र छनोट प्रक्रियाको पारदर्शिता हो।

किरात सभ्यता नेपालको इतिहासको बाहिरी किनारा होइन। राई, लिम्बू, याक्खा, सुनुवार र अन्य किरात समुदायसँग आज पनि जीवित मौखिक ज्ञान, भाषा, अनुष्ठान, धार्मिक अभ्यास, सांस्कृतिक भूगोल र प्रकृतिसम्बन्धी ज्ञान छन्। राष्ट्रिय ICH inventory ले नेपालको विविधता प्रतिनिधित्व गर्ने हो भने यस्ता ज्ञान प्रणालीलाई छुटाएर त्यो उद्देश्य पूर्ण हुन सक्दैन।

त्यसैले अब प्रश्न "किरातलाई किन राखिएन?" मा मात्र रोकिनु हुँदैन। अझ उपयोगी प्रश्न हो:

किरात समुदायको जीवित सांस्कृतिक विरासतलाई समुदायको स्वामित्व, सहमति र ज्ञान अधिकार सुरक्षित गर्दै राष्ट्रिय inventory मा कसरी व्यवस्थित रूपमा समावेश गर्ने?

यसको उत्तर अर्को सूचीमा केही नाम थप्नु मात्र होइन। समुदाय आफैँले आफ्नो मुन्धुम, भाषा, अनुष्ठान, सांस्कृतिक भूगोल र ज्ञान परम्पराको पहिचान, अभिलेखीकरण र संरक्षणमा निर्णयकारी भूमिका पाउने संरचना बनाउनु हो।

सन्दर्भ

National Foundation for Development of Indigenous Nationalities. (n.d.-a). लिम्बु. NFDIN.

National Foundation for Development of Indigenous Nationalities. (n.d.-b). राई. NFDIN.

National Statistics Office. (2026). Religion in Nepal: National Population and Housing Census 2021. Government of Nepal.

UNESCO. (n.d.). Drawing up inventories: Intangible cultural heritage. UNESCO.

UNESCO. (2025). Decision of the Bureau: 20.COM 4.BUR 3.2. Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage.

UNESCO. (2026a). Development of inventory of intangible cultural heritage covering all seven provinces of Nepal. Intangible Cultural Heritage.

UNESCO. (2026b). Launch of national initiative for the development of the inventory of intangible cultural heritage in Nepal. UNESCO.

लेखक 🌐 https://nrsubba.com.np

24/09/2026

छरिएका प्रमाणदेखि जीवित ऐतिहासिक भूगोलसम्म: ग्रेटर लुम्बिनीले देखाएको इतिहास अध्ययनको नयाँ दृष्टि
- डा. नवराज सुब्बा

ग्रेटर लुम्बिनीको सबैभन्दा ठूलो सन्देश पाँचवटा ऐतिहासिक स्थललाई एउटै पर्यटन क्षेत्रमा जोड्नु मात्र होइन। यसको गहिरो अर्थ इतिहासलाई हेर्ने दृष्टिमा छ। कुनै ऐतिहासिक स्थल आफैँमा अलग टापु हुँदैन। त्यसलाई मानिस, बस्ती, बाटो, सत्ता, संस्कृति र स्मृतिले वरिपरिको भूगोलसँग जोडेको हुन्छ।

विगत एउटा कागजमा मात्र बाँचेको हुँदैन। त्यो भूगोलमा बाँच्छ। स्थाननाममा बाँच्छ। पुरानो बाटो र बस्तीमा बाँच्छ। समाधिस्थल र माङ्गेना यकमा बाँच्छ। धार्मिक अभ्यास, वस्तु र मानिसको सामूहिक स्मृतिमा पनि बाँच्छ। कहिलेकाहीँ समुदायले सामान्य ठानेर दैनिक जीवनमा प्रयोग गरिरहेको ठाउँ वा पुस्तौँदेखि जोगाएर राखेको वस्तुभित्र इतिहासको महत्त्वपूर्ण तह लुकेको हुन सक्छ।

त्यसैले इतिहास अनुसन्धानमा अब "प्रमाण कहाँ छ?" भनेर मात्र सोध्नु पर्याप्त हुँदैन। अर्को प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ:

यी फरक प्रमाणहरू समय, स्थान र सामाजिक सम्बन्धमा एकअर्कासँग कहाँ र कसरी जोडिन्छन्?

ग्रेटर लुम्बिनीको अवधारणाले यही प्रश्नको एउटा व्यावहारिक नमुना प्रस्तुत गरेको छ। यही दृष्टिलाई पूर्वी नेपालको किरात इतिहासमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। चाँगे, आठराई, फेदाप, मेवाखोला, तम्बरखोला र आसपासका क्षेत्रलाई छुट्टाछुट्टै स्थानका रूपमा मात्र नहेरी अभिलेख, वंश, भूमि, राजनीतिक सत्ता, मुन्धुम, माङ्गेना यक, बसाइँसराइ र सामूहिक स्मृतिले जोडिएको जीवित ऐतिहासिक भूगोल का रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ।

यस सम्भावनालाई शाहकालीन लिखतहरूले अझ रोचक बनाउँछन्। पृथ्वीनारायण शाह र रणबहादुर शाहका समयका पत्र तथा लालमोहरमा सिरिङ, सिरेङ, सेरेङ वा तिनसँग नजिक देखिने नामहरू आउनु, ती नाम फेदाप, मेवाखोला, आठराई र तम्बरखोलाको भूगोलसँग जोडिनु तथा सिक्किमसँगको युद्ध र सीमा सुरक्षाको प्रसङ्गमा सिरिङसँग सम्बन्धित व्यक्तिलाई हतियार र सैनिक जिम्मेवारी दिइएको विवरण भेटिनु महत्त्वपूर्ण छ। यी लिखतले एउटै वंशीय निरन्तरता स्वतः प्रमाणित गर्दैनन्। तर समान वा नजिकका नामहरू फरक समयमा आपसमा सम्बन्धित भूगोल, स्थानीय सत्ता र सैनिक गतिविधिसँग बारम्बार जोडिनुले एउटा ऐतिहासिक सञ्जालको सम्भावनातर्फ संकेत गर्छ। त्यसैले यो पुनरावृत्ति स्वयं अनुसन्धान गर्नुपर्ने विषय हो।

यही लिखित प्रमाणलाई स्थानीय भूगोल र भौतिक संस्कृतिसँग तुलना गर्दा अनुसन्धानको अर्को तह खुल्छ। श्रीजुङमा रहेको भनिएको हात्तीसार, चाँगेको घोडा तबेला र हिटी, मेवाखोलामा सुरक्षित सेनकालीन मानिएका राजदण्ड र त्रिशूल, पुराना शिवालय, समाधिस्थल तथा माङ्गेना यकलाई अलग अलग वस्तु वा स्थलका रूपमा मात्र हेर्नु आवश्यक छैन। यदि राजकीय लिखतले त्यही भूगोलमा राजनीतिक, प्रशासनिक वा सैनिक गतिविधि देखाउँछ र स्थानीय वंशस्मृति तथा मुन्धुमले पनि त्यस भूगोलसँग पुर्खागत सम्बन्ध सम्झन्छ भने यी भौतिक अवशेष तिनै सम्बन्धलाई परीक्षण गर्ने अर्को तहका स्रोत बन्न सक्छन्।

तर यहाँ सावधानी अझ महत्त्वपूर्ण छ। राजदण्डलाई सेनकालीन भनिँदैमा त्यो सेनकालीन प्रमाणित हुँदैन। हात्तीसार वा घोडा तबेलाको स्थानीय स्मृति हुँदैमा त्यसको काल निर्धारण हुँदैन। त्यस्तै "सिरिङ", "सिरेङ", "सेरेङ" वा मिल्दोजुल्दो लेख्यरूप देखिँदैमा ती सबै एउटै व्यक्ति वा वंश हुन् भन्न मिल्दैन। वस्तुको उमेर र संरक्षण इतिहास, लिखतको लिपि र मिति, नामको भाषिक रूप, स्थानको निरन्तरता तथा वंशस्मृतिको विकासलाई स्वतन्त्र रूपमा परीक्षण गर्नुपर्छ।

यस अर्थमा एउटा प्रमाणले अर्को प्रमाणलाई स्वतः सिद्ध गर्दैन। बरु अभिलेखले भूगोलतर्फ संकेत गर्छ, भूगोलले पुरानो बस्ती र भौतिक अवशेषतर्फ लैजान्छ, भौतिक अवशेषले स्थानीय स्मृति र मुन्धुमसँग प्रश्न गर्छ, अनि ती स्मृतिले फेरि पुराना अभिलेख खोज्न प्रेरित गर्छन्। जब फरक प्रकृतिका स्वतन्त्र स्रोत समय, स्थान र सामाजिक सम्बन्धका आधारमा एउटै ऐतिहासिक प्रक्रियातर्फ संकेत गर्न थाल्छन्, तब प्रमाणहरूको अभिसरण देखिन सक्छ। नमिलेका प्रमाण पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्, किनकि तिनले बसाइँसराइ, वंशीय शाखीकरण, स्थाननामको परिवर्तन वा पछि निर्मित स्मृतितर्फ संकेत गर्न सक्छन्।

यसरी इतिहास एउटा पुरानो लालमोहर, स्याहामोहर वा वंशावलीको व्याख्यामा मात्र सीमित रहँदैन। त्यो मानिस, वंश, राज्य, भूमि, युद्ध, वस्तु, मुन्धुम, माङ्गेना यक, स्मृति र अभिलेखबीच समयसँगै बनेका, छुट्टिएका र पुनर्गठित भएका सम्बन्धहरूको अध्ययन बन्छ।

त्यसैले ग्रेटर लुम्बिनीबाट पूर्वी नेपालको इतिहासले लिन सक्ने मुख्य पाठ कुनै तयार निष्कर्ष होइन, एउटा अनुसन्धान दृष्टि हो। प्रमाणलाई एउटै दाबी प्रमाणित गर्न जबर्जस्ती जोड्ने होइन, फरक प्रमाणले एकअर्कालाई कहाँ समर्थन गर्छन्, कहाँ प्रश्न उठाउँछन् र कहाँ अस्वीकार गर्छन् भनेर खोज्ने हो। यही दृष्टिले चाँगे, फेदाप, आठराई, मेवाखोला र तम्बरखोलाको इतिहासलाई अलग अलग थुम वा वंशको इतिहासभन्दा फराकिलो, गतिशील र परीक्षणयोग्य जीवित ऐतिहासिक भूगोल का रूपमा पुनर्निर्माण गर्ने नयाँ ढोका खोल्न सक्छ।

Citation
S***a, N. R. (2026). छरिएका प्रमाणदेखि जीवित ऐतिहासिक भूगोलसम्म: ग्रेटर लुम्बिनीले देखाएको इतिहास अध्ययनको नयाँ दृष्टि. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.22915103

पूरा पाठ लेखकको वेभसाइटमा 🔗
https://nrsubba.com.np/ग्रेटर-लुम्बिनीले-देखाएक/

ग्रेटर लुम्बिनीले देखाएको इतिहास Dr. Nawa Raj S***a, Nawa Raj S***a, Writer, Researcher, Scholar, Thinker, Poet, Essayist, Nepal