Dr. Nawa Raj Subba

12/05/2026

Grateful to The Rising Nepal for the wonderful book review in today’s edition! ✍️ Read more here: https://risingnepaldaily.com/news/78314
Book to Read> https://nrsubba.com.np/mundhum-aesthetics/
Recommended Hashtags:

Writer Nawa Raj S***a has released a non-fiction titled 'Mundhum Aesthetics' in English. The book focuses on the poetic and philosop

10/05/2026

यसपालिको Kathmandu यात्राले मनमा नयाँ उज्यालो र सिर्जनात्मक उर्जा थपिदियो। शहरका सडकदेखि टोल–चोकसम्म फैलिएको परिवर्तनले केवल संरचना होइन, जनमानसको चेतना पनि फेरिँदै गएको अनुभूति भयो। निराशाका धुवाँले ढाकिएको मनमा अब आशाको स्वच्छ आकाश खुलेको छ। युट्युबका निराशाजनक स्वरहरूभन्दा धेरै बलियो रहेछ जनताको मौन विश्वास र भविष्यप्रतिको भरोसा। अब मलाई लाग्न थालेको छ—नेपालको भाग्य र भविष्य कोर्ने कलम फेरि Kathmandu कै हातमा जागिरहेको छ। अहिलेलाई बिदा Kathmandu, तर तिमीले छोडेको आशाको उज्यालो भने मनमै रहनेछ।

09/05/2026

इतिहास र कलाको अनुपम सङ्गम—पाटन दरबार क्षेत्र! विदेशीका लागि पर्यटकीय गन्तव्य र हाम्रा लागि गौरवको यो पुरातात्विक धरोहरलाई आज एकफेर आँखाभरि सजाउने मौका मिल्यो।

09/05/2026

समयको मौन आवाज
कविता
डा. नवराज सुब्बा

कहिलेकाहीँ
कसैले मेरो नाम बोलाएजस्तो लाग्छ,
पछि फर्केर हेर्छु—
त्यहाँ कोही हुँदैन।

सायद
समयले मलाई बोलाइरहेको हुन्छ,
वा ती मानिसहरू
जो बिस्तारै सम्झनामा रूपान्तरित भए।

अहिले पनि जब म छिटोछिटो हिँड्छु,
अचानक रोकिन्छु—
आखिर म केको हतारमा छु?
म पुग्नु कहाँ छ र?

अब दिनहरू
घडीले होइन,
धड्कनले नापिन्छन्।

अनौठो छ यो उमेर—
इतिहास पढूँ पढूँ लाग्छ,
इतिहास लेखूँ लेखूँ लाग्छ।
मानौँ भित्रको कुनै पुरानो वृक्ष
आफ्नै जराको कथा खोजिरहेको हो।

पहिले भविष्य
आँखामा चम्किन्थ्यो,
अहिले अतीत
दीयोको लौहझैँ बलिरहन्छ।

पुराना चिठीहरू,
धुम्मिएका अनुहारहरू,
अधुरा यात्राहरू—
सब फेरि फर्केर आउँछन्।
र म सोचिरहन्छु,
के बुढ्यौली भनेको
शरीर थाक्नु मात्र हो र,
सम्झनाहरू ब्युँझिनु पनि हो।

अब हरेक साँझ
अलिक बढी लामो लाग्छ,
र प्रत्येक मौनता
एउटा अदृश्य साथीझैँ
मेरो छेउमा बसिरहन्छ।
म उसैलाई सोध्छु—
जीवन आखिर के रहेछ?
चुपचाप सम्झाउँछ—
जीवन शिखर होइन,
मेटिएका पदचिह्नभित्र
आफ्नै प्रतिध्वनि खोज्ने
एक अनन्त यात्रा रहेछ।
जहाँ अन्त्यजस्तो देखिने मोडहरूमा पनि
मानिस फेरि आफैँसँग भेटिँदो रहेछ,
र समयको अथाह मौनताभित्र
एउटा अधुरो आत्मा
आफ्नै उज्यालो खोज्दै
निरन्तर हिँडिरहँदो रहेछ।

#कवि #कवित्व

08/05/2026

पूर्व प्रमुख निर्वाचन आयुक्त सूर्यप्रसाद श्रेष्ठज्यूसँग एक वैवाहिक समारोहमा खिचिएको यो सामूहिक तस्वीर हाम्रो लागि सम्झनायोग्य क्षण बनेको छ। एउटै गाउँठाउँको भूगोल र आत्मीय सम्बन्धले जोडिएका श्रेष्ठज्यू नेपालका त्यस्ता देशभक्त व्यक्तित्व हुनुहुन्छ, जसले निर्वाचन आयोगमार्फत नेपालको प्रजातन्त्रलाई सुदृढ बनाउन महत्वपूर्ण र अविस्मरणीय योगदान दिनुभयो। उहाँसँगको यो सामूहिक तस्वीरलाई सम्झनास्वरूप यहाँ साझा गर्न पाउँदा विशेष खुसी लागेको छ।

07/05/2026

नेपाली भाषा, समाजभाषाविज्ञान र भाषिक लोकतन्त्र: एक विश्लेषण

भिडियोका केही मुख्य बुँदाहरू (Key Highlights)

भाषिक शुद्धीकरण: यो प्रायः राष्ट्रवाद र सांस्कृतिक प्रभुत्वसँग सम्बन्धित हुन्छ 。

भाषिक मितव्ययिता (Linguistic Economy): मानिसले सामान्यतः छोटो र सहज रूप रोज्ने प्रवृत्ति राख्छन्, जसले गर्दा "संगीत" जनप्रयोगमा टिकेको छ ।

हिन्दीको उदाहरण: हिन्दीले "संगीत" र "अंग्रेज़ी" जस्ता सरल रूप अपनाएर भाषालाई जनसुलभ बनाएको छ ।

शक्ति र भाषा: अत्यधिक संस्कृतनिष्ठ नेपालीले निश्चित वर्गको भाषिक प्रभुत्वलाई मात्र बलियो बनाउन सक्छ ।

07/05/2026

“संगीत” कि “सङ्गीत”?
नेपाली भाषाको वर्णविन्यास, संस्कृतिकरण र देवनागरी भाषाहरूबाट सिकाइको सम्भावना
डा. नवराज सुब्बा

सारांश

नेपाली भाषामा पछिल्ला दशकहरूमा “संगीत” लाई “सङ्गीत”, “अंग्रेजी” लाई “अङ्ग्रेजी”, “संघ” लाई “सङ्घ” जस्ता रूपहरूमा मानकीकरण गर्ने प्रवृत्ति देखिएको छ। यस प्रक्रियालाई भाषिक शुद्धीकरणको रूपमा प्रस्तुत गरिए पनि यसभित्र संस्कृतनिष्ठ वर्णविन्यास, ध्वनिवैज्ञानिक आग्रह तथा भाषिक शक्ति संरचनाको प्रभाव देखिन्छ। यस लेखले नेपाली भाषाको वर्णविन्यास सम्बन्धी बहसलाई समाजभाषाविज्ञान, ध्वनिविज्ञान तथा भाषिक लोकतन्त्रको दृष्टिबाट विश्लेषण गर्दछ। साथै देवनागरी लिपि प्रयोग गर्ने हिन्दी लगायत अन्य भाषाहरूले अपनाएको व्यवहारिक, प्रयोगमुखी तथा सरलीकृत लेखन पद्धतिबाट नेपाली भाषाले के सिक्न सक्छ भन्ने विषयको पनि विवेचना गरिएको छ। लेखको निष्कर्ष अनुसार नेपाली भाषाको विकास संस्कृतनिष्ठ शुद्धीकरणभन्दा जनप्रयोग, बहुभाषिक समावेशिता र सरलतामा आधारित हुनुपर्छ।

मुख्य शब्दहरू: नेपाली भाषा, वर्णविन्यास, संस्कृतिकरण, देवनागरी, समाजभाषाविज्ञान, भाषिक लोकतन्त्र

परिचय

भाषा कुनै स्थिर र अपरिवर्तनीय संरचना होइन; यो समाजसँगै परिवर्तन हुने जीवित सांस्कृतिक प्रणाली हो। नेपाली भाषामा “शुद्ध भाषा” को अवधारणा विशेषतः आधुनिक राष्ट्र निर्माणसँगै बलियो बनाइएको देखिन्छ। विद्यालय, प्रशासन, सञ्चारमाध्यम तथा प्राज्ञिक संस्थामार्फत नेपाली भाषाको मानकीकरण गरिँदा संस्कृतनिष्ठ वर्णविन्यासलाई “शुद्ध” को रूपमा स्थापित गरिएको छ। यसको उदाहरणका रूपमा “संगीत” लाई “सङ्गीत” लेख्ने अभ्यासलाई लिन सकिन्छ।

यद्यपि यस्तो परिवर्तनले भाषाको वैज्ञानिकता बढाएको कि जनप्रयोगबाट टाढा लगेको भन्ने प्रश्न विवादको विषय बनेको छ। नेपाली भाषाका धेरै प्रयोगकर्ताले “सङ्गीत” जस्ता रूपहरूलाई अनावश्यक रूपमा जटिल, दृश्यतः असहज वा संस्कृतनिष्ठ ठान्ने गरेका छन्। यसले भाषिक शुद्धीकरण र भाषिक लोकतन्त्रबीचको द्वन्द्वलाई उजागर गर्छ।

यस लेखको उद्देश्य नेपाली भाषामा विकसित संस्कृतनिष्ठ वर्णविन्यासको आलोचनात्मक समीक्षा गर्नु, देवनागरी लिपि प्रयोग गर्ने हिन्दी लगायतका भाषाहरूको अभ्याससँग तुलना गर्नु तथा नेपाली भाषाको समावेशी र व्यवहारिक विकासका सम्भावना पहिल्याउनु हो।

भाषिक शुद्धीकरण र संस्कृतिकरण

भाषिक शुद्धीकरण (linguistic purism) भन्नाले भाषालाई कथित “अशुद्ध” प्रभावबाट जोगाउने प्रयासलाई बुझिन्छ। यस्तो प्रयास प्रायः राष्ट्रवाद, सांस्कृतिक प्रभुत्व वा भाषिक मानकीकरणसँग सम्बन्धित हुन्छ (Thomas, 1991)। नेपाली भाषाको सन्दर्भमा “शुद्धीकरण” प्रायः संस्कृतनिष्ठीकरणको रूपमा देखिएको छ।

नेपाली भाषा मूलतः खस प्राकृतबाट विकसित भएको हिन्द–आर्य भाषा हो (Grierson, 1927)। संस्कृतले नेपाली भाषामा ठूलो प्रभाव पारे पनि नेपाली संस्कृतबाट प्रत्यक्ष विकसित भाषा होइन। तर आधुनिक कालमा नेपाली भाषालाई “उच्च” र “सभ्य” बनाउने क्रममा संस्कृत व्याकरण र तत्सम शब्दावलीलाई अत्यधिक प्राथमिकता दिइयो। यस प्रक्रियालाई कतिपय विद्वानहरूले “संस्कृतिकरण” को रूपमा व्याख्या गरेका छन् (Onta, 1996)।

“संगीत” बाट “सङ्गीत” बनाउने प्रयास पनि यही प्रवृत्तिको एउटा उदाहरण हो। यहाँ ध्वन्यात्मक शुद्धतालाई आधार बनाइए पनि यसको अन्तर्निहित उद्देश्य संस्कृतनिष्ठ रूपलाई मानक बनाउनु रहेको देखिन्छ।

ध्वनिविज्ञान र जनप्रयोगको द्वन्द्व

“सङ्गीत” पक्षधरहरूको मुख्य तर्क ध्वनिवैज्ञानिक शुद्धता हो। नेपाली वर्णविन्यासमा “ङ्ग” संयुक्त ध्वनि भएकाले “सङ्गीत” लेख्दा उच्चारण नजिक पुगिन्छ भन्ने धारणा राखिन्छ। यो phonetic principle मा आधारित दृष्टिकोण हो।

तर समाजभाषाविज्ञानले भाषालाई केवल ध्वनिको यान्त्रिक प्रतिलिपि मान्दैन। भाषा सामाजिक प्रयोगबाट मान्य हुने प्रणाली हो (Saussure, 1983)। यदि कुनै शब्द लामो समयदेखि “संगीत” का रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ र त्यसले अर्थमा कुनै भ्रम उत्पन्न गरेको छैन भने त्यसलाई परिवर्तन गर्नु आवश्यक छ कि छैन भन्ने प्रश्न उठ्छ।

चोम्स्की (1972) का अनुसार भाषा मानव समुदायको सृजनात्मक सामाजिक व्यवहार हो। त्यसैले भाषिक मानक समाजको प्रयोगसँग मेल खानुपर्छ। केवल शास्त्रीय वा व्याकरणिक आग्रहले भाषा टिकाउ बन्न सक्दैन।

यस सन्दर्भमा “linguistic economy” वा भाषिक मितव्ययिताको सिद्धान्त पनि महत्त्वपूर्ण छ। मानिसले सामान्यतः छोटो, सहज र छिटो प्रयोग गर्न सकिने रूप रोज्ने प्रवृत्ति राख्छ। “संगीत” जस्तो रूप यही कारणले जनप्रयोगमा टिकेको देखिन्छ।

हिन्दी लगायत देवनागरी भाषाहरूबाट सिकाइ

देवनागरी लिपि प्रयोग गर्ने भाषाहरू—हिन्दी, मराठी, मैथिली, भोजपुरी, नेवारी आदि—ले वर्णविन्यासमा फरक–फरक व्यवहार अपनाएका छन्। नेपाली भाषाले ती भाषाबाट महत्वपूर्ण सिकाइ लिन सक्छ।

१. हिन्दीको प्रयोगमुखी दृष्टिकोण

हिन्दीमा “संगीत”, “अंग्रेज़ी”, “संगठन” जस्ता रूपहरू सामान्य रूपमा प्रयोग गरिन्छ। हिन्दीले संस्कृतबाट शब्द लिएको भए पनि सबै शब्दलाई कठोर ध्वन्यात्मक वा संस्कृतनिष्ठ रूपमा लेख्ने आग्रह गरेको छैन। यसले भाषालाई जनसुलभ बनाएको छ।

उदाहरण:

- अंग्रेज़ी (हिन्दी)
- अङ्ग्रेजी (आधुनिक नेपाली)

हिन्दीको लेखन प्रणाली तुलनात्मक रूपमा सरल र प्रयोगमुखी छ। यही कारण हिन्दी व्यापक जनसमुदायमा सहज रूपमा फैलिन सफल भएको मानिन्छ।

२. मराठीको लचकता

मराठीले संस्कृतनिष्ठ शब्दावली प्रयोग गरे पनि जनभाषिक उच्चारणलाई पनि स्वीकार गरेको छ। यसले मानक र बोलिचालीबीच सन्तुलन कायम गरेको देखिन्छ।

३. नेपालीका लागि सम्भावित सिकाइ

नेपाली भाषाले निम्न पक्षमा सिकाइ लिन सक्छ:

- जनप्रयोगलाई प्राथमिकता दिने
- अनावश्यक जटिल संयुक्ताक्षर घटाउने
- विद्यालयस्तरमा सरल वर्णविन्यास प्रयोग गर्ने
- भाषिक विविधतालाई स्वीकार गर्ने
- मानकीकरणलाई लोकतान्त्रिक बनाउने

यसले नेपाली भाषालाई अधिक सहज, समावेशी र व्यवहारिक बनाउन मद्दत गर्न सक्छ।

भाषिक लोकतन्त्र र बहुभाषिक नेपाल

नेपालको संविधान २०७२ ले नेपाललाई बहुभाषिक राष्ट्रका रूपमा स्वीकार गरेको छ। धारा ६ अनुसार नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषाहरू राष्ट्रभाषा हुन्। यसले भाषिक लोकतन्त्रको आधार तयार गरेको छ।

तर व्यवहारमा नेपाली भाषाको मानकीकरण अझै पनि संस्कृतनिष्ठ दृष्टिकोणबाट निर्देशित देखिन्छ। यसले नेपालका रैथाने भाषाहरूको प्रभावलाई सीमित बनाएको छ। यदि नेपाली भाषा साँच्चिकै राष्ट्रिय साझा भाषा बन्ने हो भने यसले नेपालका विभिन्न भाषिक समुदायबाट शब्द, शैली र अभिव्यक्ति ग्रहण गर्नुपर्छ।

बोर्दिउ (Bourdieu, 1991) ले भाषालाई शक्ति र सांस्कृतिक पूँजीसँग जोडेर हेरेका छन्। यस दृष्टिले अत्यधिक संस्कृतनिष्ठ नेपालीले निश्चित वर्गको भाषिक प्रभुत्वलाई बलियो बनाउन सक्छ। त्यसैले भाषिक लोकतन्त्रका लागि जनआधारित र समावेशी वर्णविन्यास आवश्यक हुन्छ।

निष्कर्ष

“संगीत” र “सङ्गीत” को बहस केवल हिज्जेको विवाद होइन; यो नेपाली भाषाको भविष्य, भाषिक लोकतन्त्र र सांस्कृतिक दिशासँग सम्बन्धित प्रश्न हो। नेपाली भाषाको विकास यदि केवल संस्कृतनिष्ठ शुद्धीकरणमा आधारित भयो भने भाषा जनजीवनबाट क्रमशः टाढिन सक्छ। तर यदि जनप्रयोग, सरलता र बहुभाषिक वा रैथाने समावेशितालाई आधार बनाइयो भने नेपाली भाषा अझ जीवन्त र व्यापक बन्न सक्छ।

देवनागरी लिपि प्रयोग गर्ने हिन्दी लगायतका भाषाहरूले व्यवहारिकता, सरलीकरण र प्रयोगमुखी दृष्टिकोण अपनाएका छन्। नेपाली भाषाले पनि यस्ता अनुभवबाट सिक्दै आफ्नो वर्णविन्यासलाई अधिक लोकतान्त्रिक, सहज र नेपाली समाजको वास्तविक भाषिक विविधतासँग मेल खाने दिशामा विकास गर्न आवश्यक देखिन्छ।

सन्दर्भ सूची

Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power. Harvard University Press.

Chomsky, N. (1972). Language and mind. Harcourt Brace Jovanovich.

Grierson, G. A. (1927). Linguistic survey of India (Vol. 9). Government of India.

नेपालको संविधान। (2072). नेपाल सरकार।

Onta, P. (1996). Creating a brave Nepali nation in British India: The rhetoric of Jāti improvement, rediscovery of Bhanubhakta and the writing of bir history. Studies in Nepali History and Society, 1(1), 37–76.

Saussure, F. de. (1983). Course in general linguistics (R. Harris, Trans.). Duckworth. (Original work published 1916)

Thomas, G. (1991). Linguistic purism. Longman.

Toba, S. (1992). Language situation in Nepal. Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa.

Citation:
S***a, N. R. (2026). “संगीत” कि “सङ्गीत”? नेपाली भाषाको वर्णविन्यास, संस्कृतिकरण र देवनागरी भाषाहरूबाट सिकाइको सम्भावना. Academic Journey. www.nrsubba.com.np

#नेपाली

07/05/2026

नेपाली भाषाको शुद्धीकरण, संस्कृतिकरण र बहुभाषिक नेपालको भाषिक भविष्यः
एक विऔपनिवेशिक तथा संवैधानिक विमर्श
- डा. नवराज सुब्बा

परिचय

नेपालमा प्रत्येक वर्ष मनाइने भाषा दिवसले नेपाली भाषाको संरक्षण, विकास र प्रयोगबारे बहसलाई पुनर्जीवित गर्छ। “नेपाली भाषालाई शुद्ध पारौँ” भन्ने नारा सतही रूपमा हेर्दा भाषिक अनुशासन र मानकीकरणको पक्षमा देखिए पनि यसको भित्री तहमा भाषिक शक्ति, सांस्कृतिक प्रभुत्व र पहिचानको राजनीति अन्तर्निहित रहेको देखिन्छ। विशेषतः नेपाली भाषालाई अत्यधिक संस्कृतनिष्ठ बनाउने प्रवृत्तिले नेपाली भाषाको मौलिक खस आधार, बहुभाषिक चरित्र तथा नेपालको विविध भाषिक सम्पदामाथि प्रभाव पारेको विषय भाषाशास्त्रीय तथा समाजशास्त्रीय अध्ययनको केन्द्रमा रहँदै आएको छ।

नेपाली भाषा मूलतः खस प्राकृतबाट विकसित भएको भाषा हो, जुन संस्कृतबाट प्रत्यक्ष जन्मिएको नभई त्यसबाट प्रभावित भाषा हो (Regmi, 1976)। तथापि आधुनिक नेपालीको औपचारिक रूप निर्माण गर्दा संस्कृत व्याकरण, तत्सम शब्दावली तथा हिन्दू राज्य संरचनाको प्रभाव अत्यधिक देखिन्छ। यस प्रक्रियालाई कतिपय विद्वानहरूले “संस्कृतिकरण” वा “भाषिक केन्द्रीकरण” को रूपमा व्याख्या गरेका छन् (Onta, 1996)। यस लेखमा नेपाली भाषाको शुद्धीकरणको बहसलाई भाषाशास्त्रीय, समाजशास्त्रीय तथा संवैधानिक दृष्टिले विश्लेषण गर्दै बहुभाषिक नेपालको सन्दर्भमा नेपाली भाषाको समावेशी विकास कसरी सम्भव हुन्छ भन्ने प्रश्नको अकादमिक समीक्षा गरिनेछ।

नेपाली भाषाको उत्पत्ति र संस्कृतसँगको सम्बन्ध

भाषावैज्ञानिक दृष्टिले नेपाली भाषा हिन्द–आर्य भाषा परिवारअन्तर्गत पर्ने खस भाषाबाट विकसित भएको मानिन्छ। जर्ज ग्रियर्सन (Grierson, 1927) ले नेपालीलाई “Parbatiya” वा “Khas Kura” भनेर उल्लेख गरेका छन्। खस भाषाको विकास हिमाली भूभागमा बोलिने प्राकृत र अपभ्रंश रूपहरूबाट भएको हो। संस्कृतसँग यसको सम्बन्ध प्रभावको हो, उत्पत्तिको होइन।

भाषाविज्ञानमा कुनै भाषाले अर्को भाषाबाट शब्द सापटी लिनु स्वाभाविक प्रक्रिया मानिन्छ। तर जब एउटा भाषा अर्को भाषाको संरचना, व्याकरण, उच्चारण र शब्दावलीलाई प्रभुत्वशाली रूपमा ग्रहण गर्न थाल्छ, तब त्यो भाषिक राजनीति र सांस्कृतिक शक्ति विस्तारको प्रश्न बन्न पुग्छ (Bourdieu, 1991)। नेपाली भाषामा संस्कृत तत्सम शब्दहरूको अत्यधिक प्रयोग विशेषतः राज्य, प्रशासन, शिक्षा र सञ्चार क्षेत्रमा संस्थागत रूपमा स्थापित गरियो। उदाहरणका लागि “विद्यालय”, “प्रशासन”, “विमर्श”, “समन्वय”, “अनुशासन” जस्ता शब्दहरू आम प्रयोगमा छन्, जबकि जनभाषिक रूपहरू क्रमशः किनारामा परे।

नेपाली भाषालाई “शुद्ध” बनाउने नाममा संस्कृतनिष्ठ बनाउने प्रक्रियाले नेपाली भाषालाई जनसामान्यबाट केही दूरीमा पुर्‍याएको आलोचना पनि हुँदै आएको छ। भाषाविद् नोम चोम्स्की (Chomsky, 1972) ले भाषा मूलतः जनसमुदायको प्रयोगबाट विकसित हुने सामाजिक प्रणाली भएको बताएका छन्। त्यसैले भाषा कुनै शास्त्रीय ढाँचामा कैद गरिने वस्तु होइन, बरु प्रयोगद्वारा परिवर्तनशील रहने जीवित संरचना हो।

भाषिक शुद्धीकरण कि संस्कृतिकरण?

“भाषिक शुद्धता” को अवधारणा स्वयंमा विवादास्पद छ। कुनै पनि भाषा पूर्णतः शुद्ध हुँदैन। सबै भाषाहरू ऐतिहासिक रूपमा मिश्रित, उधारो र अन्तरसंवादात्मक हुन्छन्। नेपाली भाषामा संस्कृत, फारसी, अरबी, अंग्रेजी, तिब्बती, मैथिली, नेवारी, लिम्बू, मगर, भोजपुरी लगायतका भाषाको प्रभाव पाइन्छ।

फर्डिनान्ड डे सस्युर (Saussure, 1916/1983) ले भाषालाई सामाजिक संकेत प्रणाली मानेका छन्। समाज परिवर्तनसँगै भाषा पनि बदलिन्छ। त्यसैले भाषालाई “शुद्ध” बनाउने प्रयास प्रायः कुनै निश्चित सांस्कृतिक वा राजनीतिक विचारधाराको संरक्षणसँग जोडिन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा संस्कृतनिष्ठ नेपालीलाई “मानक” बनाउने कार्यले अन्य भाषिक समुदायलाई परिधिमा धकेल्यो भन्ने आलोचना जनजातीय तथा बहुभाषिक अध्ययनमा बारम्बार गरिएको छ (Toba, 1992)। विशेषतः राणा र पञ्चायत कालमा “एक भाषा, एक भेष” को राष्ट्रवादी अवधारणाले नेपाली भाषालाई राज्य शक्ति र राष्ट्रिय पहिचानको मुख्य साधन बनायो। यस प्रक्रियामा नेपाली भाषा स्वयं पनि संस्कृतकृत हुँदै गयो।

भाषिक विऔपनिवेशिक दृष्टिले हेर्दा यो प्रक्रियाले स्थानीय भाषिक ज्ञान प्रणालीहरूलाई कमजोर बनायो। लिम्बू, तामाङ, गुरुङ, थारू, नेपाल भाषा, अवधी, उर्दू लगायतका भाषाहरू केवल “स्थानीय” वा “घरायसी” भाषाका रूपमा सीमित गरिए। जबकि नेपालीलाई “राष्ट्रिय”, “सभ्य” र “औपचारिक” भाषा बनाइयो। पियरे बोरदिउ (Bourdieu, 1991) ले यसलाई “linguistic capital” अर्थात् भाषिक पूँजीको असमान वितरण भनेका छन्।

बहुभाषिक नेपाल र संवैधानिक व्यवस्था

नेपालको संविधान २०७२ ले नेपाललाई बहुभाषिक राष्ट्रको रूपमा स्वीकार गरेको छ। संविधानको धारा ६ मा “नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषाहरू राष्ट्रभाषा हुन्” भनिएको छ। धारा ७ ले देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषालाई संघको सरकारी कामकाजको भाषा माने पनि प्रदेशहरूले आफ्नो बहुसंख्यक मातृभाषालाई सरकारी कामकाजको भाषा बनाउन सक्ने व्यवस्था गरेको छ।

यो संवैधानिक व्यवस्था भाषिक लोकतन्त्रतर्फको महत्वपूर्ण कदम हो। यसले नेपाली भाषालाई एकमात्र प्रभुत्वशाली भाषाका रूपमा होइन, बहुभाषिक राष्ट्रको साझा सम्पर्क भाषाका रूपमा पुनर्परिभाषित गर्ने सम्भावना खोल्छ। भाषाविद् टोभा (Toba, 1992) का अनुसार नेपालजस्तो बहुभाषिक देशमा भाषिक नीति समावेशी नभए सामाजिक दूरी र सांस्कृतिक असमानता बढ्न सक्छ।

यद्यपि व्यवहारमा अझै पनि शिक्षा, प्रशासन, विश्वविद्यालय, न्यायालय तथा सञ्चार क्षेत्रमा संस्कृतनिष्ठ नेपालीको वर्चस्व कायम छ। यसले मातृभाषी समुदायका विद्यार्थी र नागरिकलाई भाषिक कठिनाइमा पारिरहेको छ। विशेषतः विद्यालय तहमा प्रयोग हुने नेपाली पाठ्यपुस्तकको भाषा धेरै संस्कृतनिष्ठ हुँदा ग्रामीण तथा गैर-नेपाली मातृभाषी विद्यार्थीका लागि बोधगम्यता कम हुने अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

नेपाली भाषाको समावेशी विकासका सम्भावना

नेपाली भाषाको विकास “शुद्धीकरण” भन्दा “लोकतान्त्रीकरण” र “समावेशीकरण” को आधारमा गरिनु आवश्यक छ। यसका लागि निम्न पक्ष महत्त्वपूर्ण देखिन्छन्।

१. रैथाने भाषाबाट शब्द ग्रहण

नेपालमा १०० भन्दा बढी भाषाहरू बोलिन्छन्। ती भाषाहरूमा प्रकृति, कृषि, दर्शन, सम्बन्ध, भूगोल, संगीत र अध्यात्मसँग सम्बन्धित अत्यन्त समृद्ध शब्दभण्डार छ। नेपाली भाषाले ती भाषाबाट शब्द ग्रहण गर्दा यसको अभिव्यक्ति अझ जीवन्त र नेपालीपनयुक्त बन्न सक्छ। उदाहरणका लागि “मुन्धुम”, “च्याब्रुङ”, “ल्होसार”, “साकेला”, “गुठी”, “रोदी” जस्ता शब्दहरूले नेपाली भाषालाई बहुसांस्कृतिक बनाएका छन्।

२. जनभाषिक नेपालीको सम्मान

नेपाली भाषाको मानक रूप केवल संस्कृतनिष्ठ प्रशासनिक भाषा मात्र होइन, जनताले बोल्ने जीवित भाषामा आधारित हुनुपर्छ। लोकभाषा, क्षेत्रीय उच्चारण तथा मौलिक अभिव्यक्तिलाई “अशुद्ध” मान्ने प्रवृत्ति त्याग्न आवश्यक छ।

३. बहुभाषिक शिक्षा नीति

संविधानले मातृभाषामा शिक्षा पाउने अधिकार सुनिश्चित गरेको छ। प्रारम्भिक शिक्षामा मातृभाषा र नेपाली दुवैलाई प्रयोग गर्ने बहुभाषिक शिक्षा प्रणालीले नेपाली भाषालाई पनि समृद्ध बनाउँछ। यसले नेपालीलाई प्रतिस्पर्धी होइन, साझा सम्पर्क भाषाका रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गर्छ।

४. शब्द निर्माणमा स्थानीय भाषिक आधार

नयाँ नेपाली शब्द निर्माण गर्दा संस्कृत मात्र होइन, नेपालका अन्य भाषाबाट पनि आधार लिनुपर्छ। उदाहरणका लागि प्रकृति, समुदाय, सहअस्तित्व र आध्यात्मिकतासँग सम्बन्धित अवधारणामा रैथाने भाषाहरू अत्यन्त समृद्ध छन्। यसले नेपाली भाषालाई अधिक लोकतान्त्रिक र बहुसांस्कृतिक बनाउँछ।

५. भाषिक उपनिवेशवादको पुनरावलोकन

भाषा केवल सञ्चारको माध्यम होइन, शक्ति र ज्ञानको संरचना पनि हो। त्यसैले नेपाली भाषाको विकास गर्दा राज्यले ऐतिहासिक रूपमा किनारामा पारिएका भाषिक समुदायको योगदानलाई संस्थागत मान्यता दिनुपर्छ।

निष्कर्ष

नेपाली भाषालाई “शुद्ध” बनाउने बहस केवल भाषिक विषय होइन, सांस्कृतिक, राजनीतिक र वैचारिक प्रश्न पनि हो। नेपाली भाषा संस्कृतबाट उत्पन्न नभई खस भाषाको ऐतिहासिक विकासक्रमबाट बनेको भाषा हो, जसले विभिन्न भाषिक समुदायसँग अन्तरक्रिया गर्दै आफ्नो वर्तमान स्वरूप प्राप्त गरेको हो। त्यसैले नेपाली भाषाको भविष्य संस्कृतिकरणमा होइन, बहुभाषिक समावेशीकरणमा निहित छ।

नेपालको संविधानले बहुभाषिक राष्ट्रको अवधारणालाई स्वीकार गरिसकेको अवस्थामा नेपाली भाषालाई साझा सम्पर्क भाषा र समावेशी राष्ट्रिय अभिव्यक्तिको माध्यमका रूपमा विकास गरिनुपर्छ। रैथाने भाषाहरूबाट शब्द, अवधारणा र ज्ञान ग्रहण गरेर मात्र नेपाली भाषा साँच्चिकै “नेपाली” बन्न सक्छ। अन्यथा भाषिक शुद्धीकरणको नाममा संस्कृतिकरण गरिरहँदा नेपाली भाषा जनजीवनबाट टाढिने जोखिम रहन्छ।

सन्दर्भ सूचीः

Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power. Harvard University Press.

Chomsky, N. (1972). Language and mind. Harcourt Brace Jovanovich.

Grierson, G. A. (1927). Linguistic survey of India (Vol. 9). Government of India.

नेपालको संविधान। (२०७२). नेपाल सरकार।

Onta, P. (1996). Creating a brave Nepali nation in British India: The rhetoric of Jāti improvement, rediscovery of Bhanubhakta and the writing of bir history. *Studies in Nepali History and Society, 1*(1), 37–76.

Regmi, D. R. (1976). Modern Nepal. Rupa & Co.

Saussure, F. de. (1983). Course in general linguistics (R. Harris, Trans.). Duckworth. (Original work published 1916)

Toba, S. (1992). Language situation in Nepal. Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa.

(भाषासम्बन्धी दिवस २०८३ को सन्दर्भमा)

Citation:
S***a, N. R. (2026). नेपाली भाषाको शुद्धीकरण, संस्कृतिकरण र बहुभाषिक नेपालको भाषिक भविष्यः एक विऔपनिवेशिक तथा संवैधानिक विमर्श. Academic Journey www.nrsubba.com.np

#विचार #नेपाली

06/05/2026

Decolonial discourse on the four pillars of human civilisation: culture, religion, philosophy, and spirituality

Abstract
This article is an attempt to reinterpret the four fundamental pillars of human civilisation, culture, religion, philosophy, and spirituality from a decolonial perspective, based on an analysis of the published works of Nawa Raj S***a. The article interprets culture as an expression of social structure and lifestyle, religion as a mechanism of ethics and dignity, philosophy as the basis of knowledge, logic, and thought, and spirituality as a source of inner consciousness and mental-spiritual health.
The interrelationship and complementarity between these four dimensions is also clarified through the metaphorical framework proposed by S***a, ‘the peel, the pulp, the seed, and the inner satisfaction of the fruit.’ This metaphor shows that these elements are not separate but deeply intertwined for collective identity, social discipline, intellectual stability, and inner satisfaction.
Standing on the triangular terrain of health psychology, medical anthropology, and decolonial theory, this study exposes the historical and ideological conflict between the state-centred 'power explanation' and the ‘mundhumian truth’ inherent in Kirat mundhum. Moreover, the article points to the necessity of restoring indigenous systems of knowledge, rewriting the original history, and developing a better understanding of the internal philosophy and spirituality, as well as of external culture.
Finally, a concerted appreciation of all four pillars is needed to restore the dwindling civilisational identity and pride, which are a significant part of the creation of a balanced, conscious and dignified society.

Citation:
S***a, N. R. (2026). Decolonial discourse on the four pillars of human civilisation: culture, religion, philosophy, and spirituality. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.20046140

यो लेख मानव सभ्यताका चार आधारभूत खम्बा—संस्कृति, धर्म, दर्शन र अध्यात्म—लाई विऔपनिवेशिक दृष्टिकोणबाट पुनर्व्याख्या गर्ने प्रयास हो। लेखमा संस्कृतिलाई सामाजिक संरचना र जीवनशैलीको अभिव्यक्ति, धर्मलाई आचार–विचार र मर्यादाको संयन्त्र, दर्शनलाई ज्ञान, तर्क र चिन्तनको आधार, तथा अध्यात्मलाई आन्तरिक चेतना र मानसिक–आत्मिक स्वास्थ्यको स्रोतका रूपमा व्याख्या गरिएको छ।
नवराज सुब्बाका प्रकाशित कृतिहरूको विश्लेषणमा आधारित रहेर विवेचना गरिएको छ। सुब्बाद्वारा प्रस्तावित ‘फलको बोक्रा, गुदी, बीउ र आन्तरिक तृप्ति’ भन्ने रूपकात्मक ढाँचामार्फत यी चार आयामहरूबीचको अन्तर्सम्बन्ध र परिपूरकतासमेत स्पष्ट पारिएको छ। यस रूपकले देखाउँछ कि यी तत्वहरू अलग–अलग नभई सामूहिक पहिचान, सामाजिक अनुशासन, बौद्धिक स्थिरता र आन्तरिक सन्तुष्टिका लागि एकआपसमा गहिरो रूपमा गाँसिएका छन्।
स्वास्थ्य मनोविज्ञान, चिकित्सा मानवशास्त्र र विऔपनिवेशिक सिद्धान्तको त्रिकोणात्मक धरातलमा उभिएको यस अध्ययनले राज्यकेन्द्रित ‘सत्ता–भाष्य’ र किरात मुन्धुममा अन्तर्निहित ‘मुन्धुमी सत्य’ बीचको ऐतिहासिक तथा वैचारिक अन्तरद्वन्द्वलाई उजागर गर्छ। साथै, लेखले आदिवासी ज्ञान प्रणालीको पुनर्स्थापना, मौलिक इतिहासको पुनर्लेखन र बाह्य संस्कृतिसँगै आन्तरिक दर्शन तथा अध्यात्मको गहिरो बोध आवश्यक रहेकोमा जोड दिन्छ।
अन्त्यमा, हराउँदै गएको सभ्यतागत पहिचान र गौरवलाई पुनर्जीवित गर्न यी चारै खम्बाहरूको समन्वित बोध आवश्यक छ, जसले सन्तुलित, सचेत र मर्यादित समाज निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

This article is an attempt to reinterpret the four fundamental pillars of human civilisation, culture, religion, philosophy, and spirituality from a decolonial perspective, based on an analysis of the published works of Nawa Raj S***a. The article interprets culture as an expression of social struct...

05/05/2026

मानव सभ्यताका चार खम्बाहरू: संस्कृति, धर्म, दर्शन र अध्यात्म
(अध्ययन र अनुभवमा आधारित कार्यपत्रको सार)
— डा. नवराज सुब्बा

मानव जीवन र समाजलाई गहिरोसँग बुझ्न केवल भौतिक विज्ञान वा सतही समाजशास्त्र मात्र पर्याप्त हुँदैन। स्वास्थ्य मनोविज्ञान र चिकित्सा मानवशास्त्रमा तीन दशक लामो अनुभव र ४० भन्दा बढी पुस्तकहरूको लेखनपछि मैले के महसुस गरेको छु भने, कुनै पनि समाजलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न संस्कृति, धर्म, दर्शन र अध्यात्मलाई एकीकृत रूपमा हेर्नुपर्छ। विशेष गरी हिमाली इतिहास र आदिवासी ज्ञान प्रणालीमा यी चार तत्वहरू यसरी जेलिएका छन् कि यिनलाई छुट्याएर हेर्दा हाम्रो वास्तविक पहिचान ओझेलमा पर्न सक्छ। मेरो पुस्तक 'इतिहासको विऔपनिवेशीकरण: सत्ता-भाष्य र मुन्धुमी सत्य' को आधारमा यी चार खम्बाहरूलाई यहाँ प्रस्ट पारिएको छ:

१. संस्कृति: हाम्रो सामाजिक शरीर
संस्कृति हाम्रो "सामाजिक शरीर" हो, जसले समुदायको बाहिरी स्वरूप र पहिचानलाई देखाउँछ। यो केवल नाँचगान वा चाडपर्व मात्र होइन, बरु मानिसले आफ्नो वातावरणसँग अन्तरक्रिया गर्दा सिर्जना गरेको समग्र जीवनशैली हो। आदिवासी समुदायमा मौखिक परम्पराहरू संस्कृतिको मेरुदण्ड हुन्। यसले वर्तमान पुस्तालाई पुर्खाहरूको ज्ञानसँग जोड्छ र भविष्यका लागि मार्गचित्र तयार गर्छ। हाम्रो स्वास्थ्य व्यवहार पनि संस्कृतिबाटै निर्देशित हुन्छ।

२. धर्म: सामाजिक मर्यादाको पद्धति
धर्म एउटा 'संगठित पद्धति' हो, जसले समाजमा नियम, अनुशासन र अनुष्ठानहरू तय गर्छ। यसले मानिसलाई एउटा निश्चित समूहको सदस्य भएको बोध गराउँछ र मानवीय व्यवहारमा 'पवित्र' र 'अपवित्र' बीचको रेखा कोरेर सामाजिक व्यवस्था सन्तुलित राख्छ। धर्मले सृष्टिको उत्पत्ति र सञ्चालनबारे एउटा साझा विश्वास निर्माण गर्छ। 'मुन्धुमी सत्य' को खोजी गर्नु नै सत्ताले ओझेलमा पारेको हाम्रो मौलिक धार्मिक पहिचानको संरक्षण गर्नु हो।

३. दर्शन: चिन्तनको जग र सत्यको खोजी
दर्शन भनेको धर्म र संस्कृतिभन्दा माथि उठेर गरिने बौद्धिक मन्थन हो। यसले "किन र कसरी" भन्ने प्रश्नहरूको उत्तर तर्क र ज्ञानको आधारमा खोज्छ। दर्शनले नै हामीलाई सत्ताले निर्माण गरेको 'झूटो भाष्य' र हाम्रो वास्तविक 'सत्य' बीचको भिन्नता छुट्याउन मद्दत गर्छ। आदिवासी ज्ञान प्रणाली आफैँमा एउटा पूर्ण दर्शन हो, जसले प्रकृति र मानिस बीचको सम्बन्धलाई पश्चिमा दर्शनभन्दा भिन्न र कतिपय अवस्थामा बढी वैज्ञानिक ढङ्गले व्याख्या गर्छ।

४. अध्यात्म: आन्तरिक चेतना र आत्मिक स्वास्थ्य
अध्यात्म यी सबैको केन्द्रविन्दु वा 'न्यूक्लियस' हो। यो नितान्त व्यक्तिगत र आन्तरिक चेतनासँग सम्बन्धित विषय हो। स्वास्थ्य मनोविज्ञानको विद्यार्थीका रूपमा मैले के पाएको छु भने, मानिसको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा उसको आध्यात्मिक अवस्थाको ठूलो प्रभाव रहन्छ। अध्यात्म भनेको बाहिरी प्रदर्शन होइन, बरु भित्री 'आत्म-साक्षात्कार' हो। यसले मानिसलाई "म को हुँ?" भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्न र प्रकृतिसँग एकाकार हुन सघाउँछ।

अन्तरसम्बन्ध: एउटा उदाहरण

यी चार खम्बाहरूलाई एउटा फलको उदाहरणबाट बुझ्न सकिन्छ:
क. संस्कृति: फलको बाहिरी बोक्रा हो, जसले यसलाई आकार र पहिचान दिन्छ।
ख. धर्म: फलको गुदी हो, जसको स्वाद समाजले सामूहिक रूपमा लिन्छ।
ग. दर्शन: फलभित्रको बीउ हो, जसले यसको अस्तित्वको वैज्ञानिक आधार बोकेको हुन्छ।
घ. अध्यात्म: त्यो फल खाँदा प्राप्त हुने आन्तरिक पोषण र तृप्ति हो।

निष्कर्ष
हाम्रो मौलिक ज्ञान प्रणालीलाई यी चार आधारमा पुनः परिभाषित गर्नु आवश्यक छ। मेरो उद्देश्य हाम्रा रैथाने मूल्यहरूलाई उच्च प्राज्ञिक मापदण्ड (APA 7th Edition) र आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरी संसारसामु प्रस्तुत गर्नु हो। जब हामी संस्कृतिलाई पहिचान, धर्मलाई अनुशासन, दर्शनलाई ज्ञान र अध्यात्मलाई आन्तरिक शान्तिको रूपमा बुझ्छौँ, तब मात्र हामीले एउटा स्वस्थ र मर्यादित सभ्यता निर्माण गर्न सक्छौँ। ज्ञानलाई सबैको पहुँचमा पुर्‍याउनु र भावी पुस्तालाई पहिचानको सङ्कटबाट जोगाउनु नै मेरो विऔपनिवेशिक अभियानको मुख्य लक्ष्य हो।

Citation:
S***a, N. R. (2026). Manav Savyataka Char Khambaharu: Sanskriti, Dharma, Darshan ra Adhyatma. Academic Journey. www.nrsubba.com.np

#लेख #विचार

04/05/2026

सुशासनको नयाँ किरण: सरकारी सम्पत्ति र संस्कृतिको संरक्षणमा पलाएको आशा
विचार विमर्श
– डा. नवराज सुब्बा

हाल नेपालको राजनीतिक र सामाजिक क्षितिजमा एउटा नयाँ हलचल देखिएको छ। राजनीतिक परिवर्तनका ठूला–ठूला लहरहरूले समाजको सतहलाई मात्र होइन, गहिराइलाई पनि झकझक्याएको छ। परिवर्तन आफैँमा एउटा आँधी हो, जसले पुराना र जीर्ण सोचहरूलाई उखेलेर नयाँ सम्भावनाका बिरुवाहरू रोप्ने गर्दछ। लामो समयदेखि विसंगति र बेथितिको चाङमा थिचिएको नेपाली जनजीवनले पछिल्लो समय सरकारका केही कदमहरूमा सुधारको मधुरो तर आशालाग्दो प्रकाश देख्न थालेको छ। विशेष गरी सरकारी क्षेत्रमा देखिएका तीनवटा मुख्य सुधारका प्रयासहरूले नागरिकको मनमा 'राज्य छ' भन्ने अनुभूति गराउन थालेको छ।

१. सरकारी जग्गाको संरक्षण: अतिक्रमणको डढेलो र राज्यको कठोरता

देशको सीमाना रक्षा गर्नु जत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ देशभित्रको सरकारी र सार्वजनिक जग्गाको रक्षा गर्नु। तर विडम्वना, नेपालमा बहुदल आएपछि र लोकतन्त्रसम्म आइपुग्दा सरकारी जग्गा 'माल पाएपछि चाल नपाउने' वस्तु जस्तै बन्यो। सुकुम्बासीका नाममा नदीकिनार ओगट्ने, सार्वजनिक चौर कब्जा गर्ने र वन विनाश गर्ने प्रवृत्तिले सहरको सुन्दरता मात्र बिगारेन, यसले सहरको पर्यावरणीय सन्तुलन र भविष्यको सुरक्षामाथि नै प्रश्नचिन्ह खडा गरिदियो।

आज सरकारले नदीकिनार र सरकारी जग्गा ओगटेर बस्नेहरूका विरुद्ध जुन कठोर कदम चालेको छ, यसका केही मानवीय पक्षमा बहस हुन सक्लान्, तर समग्रमा सहरवासीले यसलाई एउटा साहसिक निर्णयका रूपमा स्वागत गरेका छन्। अव्यवस्थित बसोबासले एकातिर उनीहरूकै ज्यान जोखिममा थियो भने अर्कोतिर सार्वजनिक सम्पत्तिको दोहन भइरहेको थियो।

विडम्वना के छ भने, जग्गा अतिक्रमण गर्नेमा केवल सुकुम्बासी मात्र छैनन्। यहाँ त धर्म, सेवा र परोपकारका नाममा ठूला–ठूला 'हुकुम्बासी' हरूको पनि बोलवाला छ। मन्दिर, चर्च, गुम्बा वा विभिन्न सार्वजनिक संस्थाका नाममा भवन बनाएर सरकारी जग्गा हडप्ने र त्यसलाई व्यापारिक प्रयोजनमा लगाउने प्रवृत्ति नेपालमा एउटा महारोग बनेको छ। सेवा गर्ने उद्देश्य बोकेर स्थापना भएका संस्थाहरू आज सेवाको गुणस्तरमा भन्दा पनि भवन बनाएर सटर भाडामा लगाउन र आयआर्जन गरी सरकारी सम्पत्तिमाथि रजगज गर्न व्यस्त छन्।

राज्यले आफ्नो सीमाना छिमेकीसँग जोगाउन नसकेर आलोचित भइरहेका बेला देशभित्रैको जग्गा पनि जोगाउन नसक्नु निकै लज्जास्पद विषय थियो। तर, वर्तमान समयमा सरकारी जमिनको अधिकार र प्रयोग सुनिश्चित गर्न सरकार जसरी कठोर बनेर अगाडि बढेको छ, यो समयको माग र जनताको साझा आवाज हो। सार्वजनिक सम्पत्ति भनेको कसैको निजी पेवा होइन, यो भावी पुस्ताका लागि राखिएको नासो हो।

२. अस्पतालको व्यापारिकरण र कोशी अस्पतालको विम्व

स्वास्थ्य सेवामा समर्पित हुनुपर्ने अस्पतालहरू आज व्यापारिक केन्द्र (शपिङ कम्प्लेक्स) जस्ता देखिन थालेका छन्। धेरै सरकारी अस्पतालहरूले आफ्नो परिसरमा व्यापारिक सटरहरू खोलेर आयआर्जन गर्ने होडबाजी चलाएका छन्। अस्पतालको मुख्य गेटभन्दा निजी औषधि पसलका चम्किला बोर्डहरूले बिरामीलाई अलमल्याउने गरेका छन्। अस्पतालको सेवा प्रवाहमा अवरोध पुग्ने गरी बनाइएका यी संरचनाहरूले अस्पतालको पवित्रता र व्यवस्थापनको साँगुरोपनलाई छरपस्ट पारेका छन्।

विशेष गरी कोशी प्रदेशको राजधानी विराटनगरस्थित कोशी अस्पतालको अवस्थालाई हेर्दा मुटु चस्स हुन्छ। कोशी अस्पतालको जग्गा र संरचनालाई कुनै राजनीतिक नेताको स्मारक केन्द्र बनाउने वा सहयोगी संस्थाका नाममा भित्र पसेर सरकारी सम्पत्ति हडप्ने प्रवृत्तिले सीमा नाघेको छ। आफूले सरकारबाट निश्चित सेवा दिने गरी अनुमति लिने तर जग्गा लिएपछि भवन बनाएर व्यापारिक भाडा असुल्ने कार्य नैतिक, कानुनी र सामाजिक कुनै पनि दृष्टिकोणले सुहाउँदो छैन।

यस्ता गैरसरकारी संस्थाका सञ्चालकहरू प्रायः राजनीतिक पहुँच भएका व्यक्तिहरू हुन्छन्, जसले नीति र नियमलाई आफ्नो मुठ्ठीमा राख्न खोज्छन्। तर, आज जनता सचेत भएका छन्। कोशी अस्पताल जस्तो ऐतिहासिक संस्थालाई कसरी बलियो र सेवामुखी बनाउने भन्नेमा जनदवाव बढ्दै गएको छ। सरकारी जग्गामा राजनीतिक हस्तक्षेप गरी त्यसलाई हडप्ने प्रयासलाई रोक्नु र स्वास्थ्य सेवालाई सर्वसुलभ बनाउनु नै आजको मुख्य चुनौती हो। राज्यले यी विकृतिहरूलाई चिर्दै अस्पताललाई केवल उपचारको केन्द्र बनाउनुपर्छ, व्यापारको होइन।

३. होटल संस्कृतिको अन्त्य र सरकारी मितव्ययिता

कुनै समय थियो, जब सरकारी बैठक, तालिम र सेमिनारहरू सरकारी कार्यालयकै हलहरूमा सम्पन्न हुन्थे। करिब तीन दशक अघिसम्म यो एउटा सामान्य मर्यादा थियो। तर, बिस्तारै सरकारी कार्यशैलीमा विलासिताको रोग पस्यो। सरकारी खर्चका बिलहरू पाँचतारे होटलहरूमा भुक्तान हुन थाले। यो प्रवृत्तिले गरिब देशको अर्थतन्त्रमा ठूलो भार थप्यो र जनताले तिरेको करको दुरुपयोग भयो।

यो पंक्तिकारले पनि यसअघि यस्ता प्रवृत्तिको विरोध नगरेको होइन, तर उपल्ला तहका कर्मचारी र दातृ निकायको निहित स्वार्थका अगाडि हाम्रा आवाजहरू मधुरो बने। दाताहरूको डलर र सरकारी अधिकारीहरूको मोजमस्तीको तालमेलले सरकारी हलहरू धुलोले भरिए र होटलहरू सरकारी बजेटले भरिए।

तर, वर्तमान सरकारले सरकारी भेला, तालिम र सेमिनारहरू सरकारी भवनमा नै गर्नुपर्ने नियमको थालनी गरेर एउटा सकारात्मक सन्देश दिएको छ। यो केवल खर्च कटौतीको विषय मात्र होइन, यो त राष्ट्रिय आत्मसम्मान र अनुशासनको विषय पनि हो। आफ्नै भवन हुँदाहुँदै होटलमा बजेट सकाउने प्रवृत्तिलाई अंकुश लगाउनु सुशासनको एउटा बलियो आधार हो। यसले सरकारी संयन्त्रमा मितव्ययिता मात्र ल्याउँदैन, सरकारी संरचनाहरूको संरक्षण र उपयोगलाई पनि बढावा दिन्छ।

४. मञ्चको भीड र समयको मर्यादा

नेपाली सार्वजनिक जीवनको अर्को एउटा उदेकलाग्दो दृश्य भनेको सभा–समारोहमा देखिने मञ्चको भीड हो। कहिलेकाहीँ त यस्तो लाग्छ कि दर्शकदीर्घामा भन्दा मञ्चमा बस्ने अतिथिहरूको संख्या बढी छ। लस्करै बसेका अतिथिहरू, प्रत्येकलाई दिइने खादा र माला, अनि सबैले गर्नुपर्ने झर्कोलाग्दो र दोहोरिने भाषण– यो एउटा उकुसमुकुस लाग्दो परम्परा बनेको थियो।

यस सन्दर्भमा पनि वर्तमान सरकारले एउटा नयाँ बाटो देखाएको छ। सार्वजनिक कार्यक्रममा केवल सभापति र प्रमुख अतिथिलाई मात्र मञ्चमा आसिन गराउने र अन्य विशिष्ट व्यक्तिहरूलाई दर्शकदीर्घामै सम्मानजनक स्थान दिने नियमले सार्वजनिक समारोहहरूलाई मर्यादित र व्यवस्थित बनाउन मद्दत गर्नेछ।

दर्शकहरू कुनै संस्थाको निमन्त्रणामा कार्यक्रमको उद्देश्य र त्यसले दिने सन्देश सुन्न आएका हुन्छन्, न कि अतिथिहरूको लामो नामावली र आत्मप्रशंसा सुन्न। निर्धारित समयमा कार्यक्रम सुरु गर्ने, तोकिएको समयमा सम्पन्न गर्ने र विषयवस्तुमा मात्र केन्द्रित हुने संस्कृतिले नै समाजलाई सभ्य बनाउँछ। अतिथिहरूको लहरले दर्शकलाई हाई–हाई काड्ने गरी भाषण दिएर दिक्क बनाउनु भन्दा सूचना र सन्देश प्रवाहमा केन्द्रित हुनु नै आजको आवश्यकता हो।

निष्कर्ष

अस्पतालका सटरहरू भत्काइनु, सरकारी जग्गाको खोजी हुनु, होटलको सट्टा सरकारी हल रोजिनु र मञ्चको भीड घटाइनु– यी हेर्दा साना सुधार जस्ता देखिए पनि यिनले बोकेको सन्देश निकै गहिरो छ। यसले राज्यको पुनरोदयको संकेत गर्दछ।

सरकारी सम्पत्तिको रक्षा गर्नु, स्रोत र साधनको मितव्ययी प्रयोग गर्नु र सार्वजनिक जीवनमा अनुशासन कायम गर्नु नै लोकतन्त्रको सुन्दरता हो। आज जनता सचेत भएका छन् र उनीहरू सरकारका यी कदमहरूको साक्षी मात्र होइन, सहयोगी पनि बन्न तयार छन्। यी सुधारका प्रयासहरू कुनै व्यक्ति वा दल विशेषको लहडमा मात्र सीमित नभई एउटा दिगो प्रणालीका रूपमा स्थापित हुनुपर्दछ। तब मात्र हामीले परिकल्पना गरेको समृद्ध र सुशासित नेपालको सपना साकार हुनेछ। राज्यले आफ्नो कठोरता र उदारताको सही सन्तुलन कायम गर्दै अघि बढ्नु नै आजको मुख्य मार्ग हो।

आशा गरौँ, यी सुधारका किरणहरूले अन्य क्षेत्रमा व्याप्त अँध्यारोलाई पनि बिस्तारै चिर्दै जानेछन्।

सन्दर्भसूची:
१. जग्गा कोसी अस्पतालको, भाडामा लगाएर कमाइ अरुकै। (२०८३ वैशाख २१)। प्रदेश खबर।
२. कोशी अस्पतालको जग्गा र संरचना खाली गराउनु पर्ने संघर्ष समितिको माग। (२०८३ वैशाख २१)। अरुण खबर।
३. कोशी अस्पतालको जग्गा खाली गराउन प्रशासनलाई दवाव। (२०८० साउन ३१)। सञ्चारपाटी।
#लेख #विचार #विराटनगर #विकास