10/04/2026
बन्द उद्योग, बिग्रँदो अर्थतन्त्र : पुनर्जागरणको पर्खाइमा नेपाल
(लेखक, इसत्याक अहमद)
नेपालको आर्थिक संरचना हेर्दा कृषि र उद्योग दुई प्रमुख आधारस्तम्भका रूपमा चिनिन्छन्। एकले उत्पादन गर्छ भने अर्कोले त्यसलाई बजार, मूल्य र रोजगारीमा रूपान्तरण गर्छ। तर पछिल्लो वर्षहरूमा यी दुईबीचको सम्बन्ध कमजोर बन्दै गएको छ। देशभरका उद्योगहरू क्रमशः बन्द हुनु, उत्पादन घट्नु र आयातमा निर्भरता बढ्नुले नेपालको अर्थतन्त्र गम्भीर चुनौतीतर्फ उन्मुख भएको संकेत गर्छ।
यसै सन्दर्भमा बन्द अवस्था केवल एउटा उद्योगको कथा होइन, यो समग्र राष्ट्रिय औद्योगिक संकटको प्रतिनिधि उदाहरण देखिएको हो।
हराउँदै गएको औद्योगिक आधार
नेपालमा एक समयमा ठूला उद्योगहरूले स्थानीय अर्थतन्त्र चलायमान बनाएका थिए। , , जस्ता उद्योगहरूले हजारौंलाई रोजगारी दिएका थिए। यी उद्योगहरू केवल उत्पादन केन्द्र मात्र थिएनन्, ती सामाजिक र आर्थिक रूपान्तरणका आधार थिए।
तर आज ती मध्ये धेरै या त पूर्ण रूपमा बन्द छन् वा नाम मात्रमा सीमित भएका छन्। यसको प्रत्यक्ष असर रोजगारीमा, उत्पादनमा र देशको व्यापार सन्तुलनमा परेको छ।
श्रीराम सुगर मिल : किसान र उद्योगबीच टुटेको सम्बन्ध
मा रहेको श्रीराम सुगर मिल सञ्चालनमा रहेका बेला मधेश प्रदेशका दर्जनौं जिल्लाबाट उखु संकलन हुन्थ्यो। हजारौं किसानको उत्पादन यही उद्योगले किन्थ्यो, जसले उनीहरूलाई स्थिर आम्दानी सुनिश्चित गरेको थियो।
आज अवस्था उल्टिएको छ। उद्योग बन्द भएपछि किसान उत्पादनको बजारविहीन भएका छन्। उखु खेती घट्दै गएको छ, र किसान वैकल्पिक बालीतर्फ मोडिएका छन्। यसले केवल कृषिमा मात्र होइन, सम्पूर्ण ग्रामीण अर्थतन्त्रमा असर पारेको छ।
समस्या कहाँ छ ?
नेपालका उद्योगहरू बन्द हुनुका कारणहरू बहुआयामिक छन्।
पहिलो, व्यवस्थापनमा दीर्घकालीन दृष्टिकोणको अभाव देखिन्छ। धेरै उद्योगहरू राजनीतिक हस्तक्षेपका कारण व्यवसायिक रूपमा सञ्चालन हुन सकेनन्। दोस्रो, प्रविधिगत रूपमा पछाडि परेका उद्योगहरूले अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सकेनन्। तेस्रो, श्रमिक र व्यवस्थापनबीचको विवादले उत्पादनमा अवरोध सिर्जना गर्यो।
यसका अतिरिक्त, विद्युत्, यातायात, कच्चा पदार्थ र नीतिगत अस्थिरता पनि उद्योग बन्द हुनुका प्रमुख कारण बने।
आयातमुखी अर्थतन्त्रको जोखिम।
उद्योगहरू बन्द भएपछि देशभित्र उत्पादन घट्दै गएको छ। यसको सट्टा आयात बढेको छ। दैनिक उपभोगका वस्तुहरूदेखि निर्माण सामग्रीसम्म विदेशबाट ल्याउनुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।
यसले व्यापार घाटा बढाएको छ र देशको विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा दबाब परेको छ। दीर्घकालीन रूपमा यो अवस्था आर्थिक रूपमा जोखिमपूर्ण मानिन्छ।
किसान र मजदुर : सबैभन्दा ठूलो पीडित
उद्योग बन्द हुँदा सबैभन्दा ठूलो असर किसान र मजदुरमा पर्छ। श्रीराम सुगर मिल बन्द हुँदा हजारौं उखु किसान प्रत्यक्ष प्रभावित भएका छन्। त्यस्तै अन्य उद्योगहरू बन्द हुँदा हजारौं मजदुर रोजगारीबाट वञ्चित भएका छन्।
रौतहट क्षेत्रका किसानहरू त झन् दोहोरो मारमा छन्। र को बाढीले हरेक वर्ष खेतीमा क्षति पुर्याउँछ। उद्योग नहुँदा उत्पादन बेच्न पाइँदैन, बाढी आउँदा उत्पादन जोगाउन सकिँदैन।
राजनीतिक प्रतिबद्धता बनाम वास्तविकता
विगतका चुनावहरूमा उद्योग सञ्चालन, रोजगारी सिर्जना र कृषि विकासका ठूला वाचा गरिएका छन्। तर ती वाचाहरू व्यवहारमा परिणत हुन सकेका छैनन्। नीति निर्माण र कार्यान्वयनबीचको दूरीले समस्या झन् गहिरो बनाएको छ।
पुनर्जागरणको बाटो
नेपालमा औद्योगिक पुनर्जागरण सम्भव छ, तर त्यसका लागि स्पष्ट रणनीति आवश्यक छ।
उद्योगहरूलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्नुपर्छ। सार्वजनिक–निजी साझेदारीलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। कृषि र उद्योगबीच पुनः सम्बन्ध स्थापित गर्नुपर्छ। स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने नीति लागू गर्नुपर्छ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, उद्योगलाई राजनीतिक प्रभावबाट मुक्त गरी व्यवसायिक रूपमा सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
निष्कर्ष
नेपालका बन्द उद्योगहरू केवल आर्थिक संरचना होइनन्, ती हजारौं नागरिकको सपना, श्रम र भविष्यसँग जोडिएका छन्। जस्ता उद्योग पुनः सञ्चालन गर्नु आजको आवश्यकता मात्र होइन, भोलिको आर्थिक स्थायित्वको आधार पनि हो।
यदि समयमै उद्योग पुनर्जीवनका लागि ठोस कदम चालिएन भने, नेपाल अझ बढी आयातमुखी, बेरोजगार र आर्थिक रूपमा कमजोर राष्ट्र बन्ने जोखिम बढ्दै जानेछ।
