19/09/2026
मेरो बिहे पछिको पहिलो तीजमा मेरो सासूआमाले मलाई मन नहुँदा नहुँदै पनि व्रत बस्न लगाउनुभयो। त्यति सम्म त ठिकै थियो, तर साँझ व्रत तोड्नु अघि मेरो लोग्नेको खुट्टाको जल खाएर मात्र व्रत तोड्नुपर्छ भन्नुभयो। यो सबै कुसंस्कार हो भन्ने बुझेकी मभित्र घृणा उम्लियो। मेरो लोग्नेले पनि आमाकै कुरामा साथ दिनुभयो। मैले केही गर्न सकिनँ।
म एउटा निजी बैंकमा साधारण क्लर्कको जागिर गर्थें। तलब धेरै थिएन, तर आफ्नै खुट्टामा उभिन सक्ने अवस्था भने थियो। मेरो श्रीमान् सुमन डाक्टर थिए।
बिहे हुँदा मलाई लाग्थ्यो, शिक्षित मान्छेहरूको परिवार भएकाले सोच पनि आधुनिक होला। तर बिहेपछि मैले बुझेँ, डिग्री ठूलो भएर मात्रै सोच ठूलो हुँदोरहेनछ।
तीजको दिन बिहानैदेखि घरमा पूजा, पकवान र चहलपहल थियो। घरभरि खुसीको माहोल देखिन्थ्यो, तर त्यो खुसीभित्र कतै मेरो इच्छाको ठाउँ थिएन।
"बुहारी, आजको दिन पानी पनि नखाई व्रत बस्नुपर्छ," शारदा आमाले भन्नुभयो।
म व्रतमा विश्वास गर्थिनँ। तर नयाँ बुहारी भएकाले घरको मन राख्न चुपचाप बसें।
साँझ भयो।
सबैले व्रत तोड्ने तयारी गर्दै थिए।
अचानक शारदा आमाले एउटा थालमा पानी ल्याउनुभयो।
"सुमन, खुट्टा यहाँ राख।"
म अचम्म परें।
"किन आमा?"
उहाँले मलाई हेर्दै भन्नुभयो,
"लोग्नेको खुट्टा धोएको जल खाएर मात्र व्रत तोड्ने। यही हाम्रो संस्कार हो।"
मलाई आफ्नै कानमा विश्वास लागेन।
"म यो गर्दिन।"
घर एक्कासि सुनसान भयो।
शारदा आमा रिसले काँप्न थाल्नुभयो।
"के भनिस्?"
"म श्रीमान्लाई सम्मान गर्छु। तर खुट्टा धोएको पानी खान सक्दिन।"
उहाँको स्वर झन् चर्कियो।
"हामीले पनि त्यसै गरेका हौं।"
मैले सुमनतिर हेरेँ।
मलाई लाग्यो, उनी मेरो साथमा बोल्नेछन्।
तर उनले शान्त स्वरमा भने,
"समीक्षा, कुरा नबढाऊ। आमाले पनि बाबाको खुट्टाको जल खाँदै आउनुभएको छ।"
"त्यसो भन्दैमा मैले पनि खानैपर्छ?"
"यो हाम्रो परम्परा हो।"
"अनि परम्पराको नाममा महिलाको सम्मान घटाउन मिल्छ?"
सुमनको अनुहार कठोर बन्यो।
"घरको मुख्य व्यक्ति पुरुष नै हुन्छ। सबै कुरा बराबरी बराबरी भन्दैमा समाज चल्दैन।"
त्यो वाक्य मेरो मुटुमा तीरझैं घुस्यो।
सुमन, जसलाई मैले सबैभन्दा धेरै बुझ्ने मान्छे ठानेकी थिएँ, उनी पनि त्यही सोच बोकेर बसिरहेका रहेछन्।
झगडा रातसम्म चल्यो।
सासूआमा रुनुभयो।
"आजसम्म यस्तो बुहारी देखेकी थिइनँ।"
ससुरा हरि चुपचाप बसिरहनुभयो।
म एक्लै परेँ।
अन्त्यमा मानसिक दबाब, अपमान र घरको शान्तिका लागि मैले त्यो पानी ओठमा लगाएँ।
त्यो पानी कति तीतो थियो, मलाई याद छैन।
तर त्यो अपमान आजसम्म बिर्सिएकी छैन।
........
त्यो रात म रोइरहेँ।
तर मलाई थाहा थिएन, केही महिनापछि यही घरमा सबै कुरा उल्टिनेवाला थियो।
तीजको घटनापछि म र सुमनबीच दूरी बढ्दै गयो।
बाहिरबाट हामी सामान्य जोडी जस्तै देखिन्थ्यौं।
भित्र भने चिसोपना बसिसकेको थियो।
त्यसैबेलामा सामाजिक सञ्जालमा एउटा बहस निकै भाइरल भयो।
"लोग्नेको खुट्टाको जल खानु संस्कार कि कुसंस्कार?"
कसैले पक्षमा लेखे।
कसैले विरोधमा।
मैले पनि एउटा पोस्ट सेयर गरें।
नाम कसैको लिएको थिइनँ।
तर भोलिपल्ट शारदा आमाले मोबाइल देखाउँदै भन्नुभयो,
"हाम्रो घरको कुरा लिएर दुनियाँमा पुर्याउने?"
"आमा, मैले कसैको नाम लेखेकी छैन।"
"सबैले बुझ्छन् यो कसको कुरा हो।"
सुमन फेरि आमाकै पक्षमा उभिए।
त्यो दिन म पहिलोपटक आफैंलाई यो घरमा अतिथि जस्तो महसुस गरेँ।
........
तीन महिनापछि एउटा फोन आयो।
म बैंकमा ग्राहकको पासबुक अपडेट गर्दै थिएँ।
फोन उठाएँ।
उता कसैले हतारिएको स्वरमा भन्यो,
"सुमनको गाडी दुर्घटना भएको छ। तत्काल अस्पताल आउनुहोस्।"
मेरो हात काँप्न थाल्यो।
पासबुक भुइँमा खस्यो।
संसार नै रोकिएझैं लाग्यो।
अस्पताल पुग्दा अवस्था गम्भीर थियो।
डाक्टरहरूले भने,
"टाउकोमा गम्भीर चोट लागेको छ। कोमामा जान सक्ने सम्भावना धेरै छ।"
त्यही रात सुमन कोमामा गए।
एक दिन।
दुई दिन।
एक हप्ता।
एक महिना।
उनी आँखा नखोली अस्पतालको बेडमा पल्टिरहे।
उपचार खर्च बढ्दै गयो।
घरको बचत सकियो।
सुमनको जागिर गयो।
धितो राख्न सकिने सबै कुरा धितो राखियो।
एक दिन घरको अन्तिम सुनको सिक्री पनि बेचियो।
त्यो दिन शारदा आमा कोठाभित्र बसेर धेरै बेर रोइरहनुभएको थियो।
घरमा कमाउने कोही थिएन।
म बाहेक।
एक सामान्य बैंक क्लर्क।
मेरो दिन बिहान ५ बजे सुरु हुन्थ्यो।
खाना पकाउने।
अस्पताल जाने।
बैंक पुग्ने।
बेलुका फेरि अस्पताल।
राति घर फर्केर खर्चको हिसाब मिलाउने।
कहिलेकाहीँ थकाइले बसिरहेको ठाउँमै निदाउँथेँ।
तर रोकिने विकल्प थिएन।
मैले रोकिएँ भने त्यो परिवार नै रोकिन्थ्यो।
............
एक दिन अस्पतालको बिल हेरेर शारदा आमा भक्कानिनुभयो।
"अब के गर्ने बुहारी? पैसा सकियो।"
म आफैं चिन्तामा थिएँ।
तर मैले मुस्कुराउने प्रयास गरें।
"केही न केही हुन्छ आमा।"
"हामीले तिमीलाई जहिल्यै सुमनभन्दा सानो ठान्यौं।"
म चुप लागेँ।
उहाँ रोइरहनुभयो।
"आज यो घर तिम्रो भरमा चलिरहेको छ।"
त्यो दिन उहाँको स्वरमा पहिलोपटक अहंकार थिएन।
पछुतो मात्रै थियो।
अझ ठूलो मोड त्यसपछि आयो।
एक साँझ अस्पतालबाट फर्कंदा मैले शारदा आमा र हरि बुवाको कुरा सुनेँ।
उहाँहरूले मलाई देख्नुभएको थिएन।
शारदा आमा रोइरहनुभएको थियो।
"जुन दिन मैले बुहारीलाई खुट्टाको जल खान बाध्य बनाएँ, त्यो दिन म कति अन्धी रहेछु।"
हरि बुवाले गहिरो सास फेर्नुभयो।
"जीवनले अहिले सिकाइरहेको छ, घर पुरुषले मात्र चलाउँदैन।"
मेरो आँखा भरिए।
म चुपचाप फर्किएँ।
उहाँहरूलाई थाहा नै भएन म त्यहाँ थिएँ।
...........
समय बित्दै गयो।
बैंकमा मेरो मेहनत सबैले देख्न थाले।
मलाई वरिष्ठ क्लर्कको जिम्मेवारी दिइयो।
तलब पनि केही बढ्यो।
त्यो कुनै ठूलो सफलता थिएन।
तर हाम्रो घरका लागि त्यो जीवनदान बराबर थियो।
लगभग आठ महिनापछि चमत्कार भयो।
एक बिहान सुमनका औँलाहरू हल्का चले।
डाक्टरहरू दौडिए।
शारदा आमा रोइन्।
म दौडेर बेडछेउमा पुगेँ।
बिस्तारै सुमनले आँखा खोले।
सबैले भगवानलाई धन्यवाद दिइरहेका थिए।
तर उनले सबैभन्दा पहिले मलाई खोजे।
कमजोर स्वरमा भने,
"समीक्षा..."
म झुकें।
उनको आँखाबाट आँसु झरिरहेको थियो।
त्यसपछि उनले भने,
"माफ गर।"
म स्तब्ध भएँ।
"केका लागि?"
"तीजको दिनका लागि।"
कोठाभरि सन्नाटा छायो।
"म डाक्टर थिएँ। शिक्षित थिएँ। तर सोचमा अशिक्षित रहेछु।"
मेरो आँखा रसायो।
उनी बोलिरहे।
"जब म बेहोस थिएँ, सबैले मलाई तिम्रो बारेमा भने। यो घर कसरी चलेको थियो। कसले जोगाएको थियो।"
उनी रोए।
"जुन महिलालाई मैले बराबरी दिन सकिनँ, उनले मेरो सम्पूर्ण संसार बचाइन्।"
त्यो दिनपछि सुमन बदलिन थाले।
धेरै बदलिन थाले।
उनी स्वस्थ हुँदै गए।
घर फर्किए।
फेरि काम सुरु गरे।
तर अब उनी कसैको अगाडि महिला र पुरुषको श्रेष्ठताको कुरा गर्दैनथे।
अर्को तीज आयो।
मलाई फेरि त्यो पुरानो दिन सम्झियो।
तर यसपटक दृश्य फरक थियो।
शारदा आमा आफैं उठ्नुभयो।
सबैको अगाडि भन्नुभयो,
"आजदेखि हाम्रो घरमा कसैले कसैको खुट्टाको जल खाने छैन। श्रद्धा मनबाट हुनुपर्छ, अपमान गरेर होइन।"
मेरो आँखा भरियो।
त्यसपछि सुमन उठे।
उनले एउटा गिलास पानी लिए।
मलाई हेरे।
मौन बसेका सबै मानिसतर्फ फर्किए।
अनि भने,
"गत वर्ष मैले मेरी श्रीमतीलाई मेरो खुट्टाको जल खान लगाएँ। आज म सबैको अगाडि स्वीकार गर्छु, त्यो सम्मान थिएन, त्यो अहंकार थियो।"
घरभित्र पूर्ण सन्नाटा थियो।
"मलाई बचाएको व्रतले होइन। मलाई बचाएको समीक्षा ले हो।"
शारदा आमा रोइरहनुभएको थियो।
हरि बुवाले आँसु पुछ्दै टाउको झुकाउनुभयो।
केही समयपछि हामीले एउटा फेसबुक च्यानल सुरु गर्यौँ।
"सुखी परिवार, समान सम्मान"।
हामी त्यहाँ परिवार, सम्मान, सम्बन्ध र समानताको बारेमा कुरा गर्थ्यौँ।
हजारौं मानिसहरूले आफ्ना अनुभव लेख्न थाले।
कसैले परम्पराको पक्ष लिए।
कसैले परिवर्तनको।
तर एउटा कुरा सबैले स्वीकारे।
माया आदेशले टिक्दैन।
सम्मान दबाबले आउँदैन।
र परिवार त्यतिबेला मात्र बलियो हुन्छ,
जब कसैले आफूलाई भगवान र कसैलाई सेवक ठान्दैन।
किनभने जीवनले मलाई एउटा कठोर सत्य सिकाएको थियो।
जुन परिवारले "घरको मुख्य व्यक्ति पुरुष हो" भनेर मलाई लोग्नेको खुट्टाको जल खान बाध्य बनाएको थियो, केही महिनापछि त्यही घर मेरो सानो बैंक क्लर्कको तलबमा चलिरहेको थियो।
र त्यस दिनपछि कसैले पनि त्यो घरमा महिला र पुरुषमध्ये को ठूलो भन्ने प्रश्न सोधेन्। सबैले उत्तर देखिसकेका थिए।
