03/06/2026
फोटोमा काभ्रेको धुलिखेल-२, देउरालीमा रहेको एउटै शिला (ढुङ्गा) बाट बनेको भगवान शिव र विष्णुको अद्भुत दिव्य मूर्ति देखाइएको छ। हिन्दु धर्म दर्शन र कलाको दृष्टिकोणबाट यस मूर्ति र यसले प्रतिनिधित्व गर्ने भगवानहरूबारे केही रोचक जानकारीहरू तल दिइएका छन्:
१. हरिहर (शिव र विष्णुको एकात्मक रूप)
यस मूर्तिमा शिव र विष्णु दुवैलाई एउटै ठाउँमा समेटिएको छ। हिन्दु संस्कृतिमा शिव र विष्णुलाई सँगै जोडिएर हेरिँदा त्यसलाई 'Harihara' (हरिहर) भनिन्छ।
हरि (Hari): भगवान विष्णुलाई बुझाउँछ।
यो रूपले संसारमा सृष्टिको पालन (विष्णु) र संहार/परिवर्तन (शिव) दुवै शक्तिहरू अलग नभएर एउटै परमेश्वरका दुई पाटा हुन् भन्ने गहिरो आध्यात्मिक सन्देश दिन्छ।
२. एउटै शिलाबाट निर्मित कलाकृति
यो मूर्ति एउटै ठुलो ढुङ्गा (monolithic stone) लाई काटेर बनाइएको हो। नेपालमा यस्ता एकल शिलाबाट मूर्ति बनाउने प्राचीन कला निकै प्रख्यात छ, जसले नेपाली मूर्तिकारहरूको अद्भुत शिल्पकला र धैर्यतालाई झल्काउँछ। बुढानीलकण्ठको नारायण मूर्ति पनि यसकै एउटा प्रख्यात उदाहरण हो।
३. मूर्तिमा देखिएका मुख्य आकर्षणहरू
शेषनागको शय्या: मूर्तिमा भगवान विष्णु नागहरूको राजा 'शेषनाग' को कुण्डलीमा विराजमान भएको वा सुतिरहेको (शयन मुद्रा) कला देखिन्छ। शेषनागले अनन्त समय र ब्रह्माण्डलाई दर्शाउँछ।
शिव र नागको सम्बन्ध: मूर्तिमा नागको उपस्थिति हुनुले शिव र विष्णु दुवैको सम्बन्धलाई जोड्छ। शिवले घाँटीमा नाग (वासुकी) धारण गर्नुहुन्छ भने विष्णु शेषनागमाथि शयन गर्नुहुन्छ।
४. धार्मिक सहिष्णुताको प्रतीक
धेरै समय अघि इतिहासमा 'शैव' (शिवका भक्त) र 'वैष्णव' (विष्णुका भक्त) हरूबीच कुन भगवान ठुलो भन्ने विषयमा मतभेद हुने गर्थ्यो। 'हरिहर' को अवधारणा र यस्ता संयुक्त मूर्तिहरूको निर्माणले शिव र विष्णुमा कुनै भेद छैन र सबै भगवान एकै हुन् भन्ने धार्मिक सद्भाव र सहिष्णुता को सन्देश फैलाउन ठुलो मद्दत गरेको छ।
यो ठाउँ काभ्रेको धुलिखेलमै पर्ने भएकाले काठमाडौं उपत्यका नजिकै रहेको एउटा सुन्दर र शान्त धार्मिक गन्तव्यको रूपमा यसको विशेष महत्त्व छ।
