26/12/2025
आज दिनभर पशुपतिनाथ बन्द !
रातको पूजासंगै अहिले करिव ६:३० सम्ममा भगवान् श्रीपशुपतिनाथको धनुर्मास पूजा सम्पन्न हुन लागिरहेको छ । आज दिनभर श्रीको मन्दिर बन्द हुने परम्परा छ । धनुर्मास पूजाको ऐतिहासिकता र महिमाको विषयमा संस्कृतिविद् श्रीकृष्ण डंगोलले तयार पार्नुभएको आलेख तल प्रस्तुत गरेको छ-
"पशुपतिनाथमा धनुर्मास पूजा: परम्परा, अध्यात्म र विज्ञानको संगम"
(स्थान: श्री पशुपतिनाथ मूल मन्दिर, काठमाडौँ
समय: नेपाल संवत् ११४६, पोहेलाथ्व पञ्चमी र षष्ठी ।
मुख्य आयोजक: पशुपति क्षेत्र विकास कोष तथा अमालकोट कचहरी)
१. पृष्ठभूमि र शास्त्रीय महत्व
सनातन धर्ममा सूर्य धनु राशिमा प्रवेश गरेको अवधिलाई धनुर्मास भनिन्छ। शास्त्र अनुसार दक्षिणायनको समय देवताहरूको 'रात्रि' हो भने धनुर्मासको समय उनीहरूको 'ब्रह्ममुहूर्त' (बिहानको समय) हो। यस पवित्र समयमा गरिने उपासनाको फल अनन्त हुने विश्वास गरिन्छ। पशुपतिनाथमा यो पूजा जाडोको समयमा भगवानलाई न्यानो र ऊर्जा प्रदान गर्ने हेतुले परापूर्वकालदेखि गरिँदै आएको छ।
२. पूजाको विशेष विधि र प्रक्रिया
धनुर्मास पूजाको प्रक्रिया पञ्चमीको रातबाटै सुरु भई षष्ठीको बिहान (ब्रह्ममुहूर्त) सम्पन्न हुन्छ:
स्नान र अभ्यङ्ग (मसाज): पञ्चामृत (दूध, दही, घिउ, मह, चिनी) ले अभिषेक गर्नुअघि र पछि विशेष विधि अपनाइन्छ। यस अवसरमा शिवलिङ्गलाई भुटेको तोरीको तेलले मसाज गरिन्छ, जसले जाडोमा शरीरलाई न्यानो राख्ने आयुर्वेदिक पद्धतिको प्रतिनिधित्व गर्दछ। स्नानका क्रममा पञ्चकलश र अन्तिममा पूर्ण कलशको जल अर्पण गरिन्छ।
सङ्गीत र ध्वनि: पूजा अवधिभर मन्दिरमा विभिन्न बाजागाजा र शङ्खध्वनि निरन्तर बजिरहनुपर्ने परम्परा छ, जसले वातावरणलाई ऊर्जावान् बनाउँछ।
शृङ्गार र बालभोग: अभिषेकपछि भगवानको भव्य शृङ्गार गरिन्छ र सुरुमा हलुवा, पेडा र फलफूल जस्ता 'बालभोग' अर्पण गरिन्छ।
३. महाभोग: खिचडी र बाराको रहस्य
धनुर्मास पूजाको मुख्य आकर्षण 'खिचडी' र 'माशको बारा' हो।
भान्छे: यस वर्षको पूजामा पालोवाला गिरिश भट्ट बाजे भान्छेको रूपमा रहनुभएको छ।
पाक विधि: दुईवटा ठूला तामाका भाँडा (फोसी) मा चामल, गेडागुडी र घिउ मिसाएर खिचडी तयार पारिन्छ। साथै, माशको दालबाट ठूलो बारा बनाएर भोग लगाइन्छ।
मर्यादा र सन्देश: महाभोग लगाउँदा मन्दिरका चारै ढोका बन्द गरिन्छ। यसको व्यवहारिक सन्देश भनेको "भोजन गर्दा शान्त भएर, हल्ला नगरी एकाग्र चित्तले गर्नुपर्छ" भन्ने हो।
४. अमालकोट कचहरीको भूमिका र व्यवस्थापन
यस पूजाको सम्पूर्ण आर्थिक र भौतिक व्यवस्थापन अमालकोट कचहरी (पशुपतिनाथको ऐतिहासिक प्रशासनिक एकाइ) ले गर्दछ।
सामग्री आपूर्ति: चामल, मास, घिउ र दाउराको व्यवस्थापन कचहरीका द्वारे, तालुकदार र रैरकमीहरूले गर्दछन्।
वासुकी नागराज: पशुपतिनाथलाई महाभोग लगाइरहँदा नजिकै रहेका वासुकी नागराजलाई पनि कचहरीको तर्फबाट छुट्टै खिचडी भोग गराइन्छ।
परम्परा संरक्षण: २०६८ को भेटीघाटी नियमावली अघि यो पूजा व्यक्तिगत खर्चमा पनि गर्न सकिन्थ्यो, तर हाल यो परम्परागत गुठी र कोषको माध्यमबाट संरक्षण गरिएको छ।
५. वैज्ञानिक र व्यवहारिक पक्ष
स्वास्थ्य रक्षा: पुसको अत्यधिक जाडोमा 'खिचडी' (कार्बोहाइड्रेट र प्रोटिन) र 'घिउ' (फ्याट) को सेवनले शरीरलाई भित्रैदेखि न्यानो राख्छ। यो धर्ममार्फत सिकाइएको 'ऋतुचर्या' (Seasonal Diet) हो।
प्रकृति र विश्राम: लोकविश्वास अनुसार तातो खिचडी खाएपछि भगवान् शिव घाम ताप्न कैलाश वा शिवपुरी डाँडातर्फ जानुहुन्छ। त्यसैले पूजापछि दिनभर मन्दिरको ढोका बन्द रहन्छ, जसले मानव र प्रकृति दुवैलाई उचित विश्रामको आवश्यकता रहेको सङ्केत गर्दछ।
६. अन्य सन्दर्भहरू
मकर संक्रान्ति: माघ १ गते पनि पशुपतिनाथलाई विशेष खिचडी भोग लगाउने गरिन्छ।
दशरा परम्परा: दशराको समयमा १० थरीका सागसब्जी बनाएर अर्पण गर्ने अर्को विशिष्ट परम्परा पशुपति क्षेत्रमा जीवितै छ।
पशुपतिनाथको धनुर्मास पूजा नेपाली सभ्यताको त्यस्तो कडी हो, जहाँ धर्मले विज्ञानलाई र संस्कारले स्वास्थ्यलाई अत्यन्तै सरल ढंगले जोडेको छ। यो हाम्रो सांस्कृतिक पहिचान र पुर्खाहरूको दूरदर्शी सोचको दस्तावेज हो।
