15/08/2026
लाखे नाच : नेवार समुदायको प्राचीन सांस्कृतिक परम्परा
लाखे नाच नेपालको नेवार समुदायसँग गहिरोसँग जोडिएको प्राचीन सांस्कृतिक तथा धार्मिक परम्परा हो। काठमाडौं उपत्यकाका पुराना नेवार बस्तीहरूमा विकसित भएको यो परम्परा आज पनि इन्द्रजात्रा तथा विभिन्न जात्रा–पर्वका अवसरमा सडक र चोकहरूमा प्रस्तुत गरिन्छ। लाखे नाचलाई सामान्य मनोरञ्जनका रूपमा मात्र बुझ्न सकिँदैन, किनकि यसभित्र नेवार समुदायको धार्मिक विश्वास, लोककथा, जात्रा, गुठी व्यवस्था, परम्परागत संगीत, मुखौटा कला र सामुदायिक जीवन एकसाथ जोडिएका छन्।
‘लाखे’लाई नेवार लोकविश्वासमा उग्र तथा शक्तिशाली अलौकिक प्राणीका रूपमा चित्रण गरिन्छ। यसको मुखौटा ठूलो आँखा, निस्किएका दाँत, लामो कपाल र डरलाग्दो अनुहारसहित बनाइन्छ। बाहिरबाट हेर्दा लाखे राक्षसी वा भयानक देखिए पनि नेवार सांस्कृतिक विश्वासमा यसको भूमिका केवल नकारात्मक छैन। लाखेलाई कतिपय परम्परामा समुदाय र मानिसहरूलाई खराब शक्ति तथा नकारात्मक तत्वबाट जोगाउने रक्षकका रूपमा समेत हेरिन्छ। त्यसैले लाखेको उग्र रूप आफैंमा एउटा प्रतीक हो—डरलाग्दो देखिने शक्ति पनि आफ्नो समुदायको रक्षक बन्न सक्छ।
लाखे नाचको उत्पत्तिबारे भने एउटै सर्वमान्य ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध छैन। यसका सम्बन्धमा विभिन्न लोककथा, धार्मिक विश्वास र सांस्कृतिक व्याख्याहरू प्रचलित छन्। तीमध्ये एउटा प्रसिद्ध कथा तिब्बतसँग सम्बन्धित छ। परम्परागत कथाअनुसार तिब्बतका राजा लाङधर्माले बौद्ध धर्ममाथि दमन गरेका थिए। उनलाई हटाउन पद्मसम्भवले नर्तकको भेषमा दरबारमा प्रवेश गरी नृत्यको माध्यमबाट राजाको हत्या गरेको कथा सुनिन्छ। यही प्रकारका कथाहरूलाई कतिपयले मुखौटा नाचको पुरानो परम्परासँग जोड्छन् र तिब्बतसँग व्यापार तथा आवतजावत गर्ने नेवार समुदायमार्फत यस्ता परम्परा नेपालमा आएको हुनसक्ने सांस्कृतिक व्याख्या गर्छन्। तर यसलाई निश्चित ऐतिहासिक तथ्यका रूपमा स्वीकार गर्न सकिँदैन; यो मुख्यतः लोककथा र सांस्कृतिक परम्परामा आधारित व्याख्या हो।
लाखे परम्परा काठमाडौं उपत्यकाको पुरानो नेवार सभ्यतासँग जोडिँदै क्रमशः विभिन्न जात्रा र धार्मिक उत्सवको अभिन्न भाग बनेको देखिन्छ। विशेष गरी काठमाडौंको इन्द्रजात्रामा देखाइने मजिपा लाखे सबैभन्दा प्रसिद्ध लाखे परम्परामध्ये एक हो। इन्द्रजात्रालाई नेपाल संवत्को येँया पुन्हीका रूपमा पनि चिनिन्छ र काठमाडौंको नेवार समुदायका लागि यसको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व अत्यन्त ठूलो छ। यही जात्राका क्रममा साँझतिर लाखे सडकमा निस्कन्छ, परम्परागत बाजागाजाको तालमा उग्र शैलीमा नाच्छ र मानिसहरूको ठूलो भीडबीच आफ्नो प्रदर्शन गर्छ।
मजिपा लाखेको प्रस्तुतिमा झ्यालिन्चा नामक पात्रको पनि विशेष भूमिका हुन्छ। झ्यालिन्चाले लाखेलाई जिस्काउने र लाखेले त्यसलाई लखेट्ने दृश्य जात्राको निकै लोकप्रिय भाग हो। लाखे झ्यालिन्चालाई समात्न खोज्दै भीडतिर दौडिन्छ भने झ्यालिन्चा मानिसहरूको बीचमा लुक्दै वा भाग्दै लाखेलाई छल्छ। यसले नाचमा मनोरञ्जन थप्छ, तर यसको पछाडि पुरानो लोकनाट्य र प्रतीकात्मक अर्थसमेत रहेको मानिन्छ।
लाखे नाचको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको संगीत हो। नेवार समुदायका परम्परागत बाजाहरूको शक्तिशाली तालसँगै लाखेको नाच अघि बढ्छ। धिमे, भुस्या, झ्यालीलगायतका बाजाको आवाजले वातावरणलाई उत्साहपूर्ण र उग्र बनाउँछ। लाखेले सामान्य नृत्यजस्तो मात्र हातखुट्टा चलाउँदैन; ऊ उफ्रिने, घुम्ने, शरीरलाई जोडदार रूपमा हल्लाउने, हात फैलाउने र कहिलेकाहीँ दर्शकलाई तर्साउने शैलीमा प्रस्तुत हुन्छ। यही कारण लाखे नाच अरू धेरै लोकनृत्यभन्दा फरक र सजिलै पहिचान गर्न सकिने हुन्छ।
लाखेको मुखौटा पनि नेवार कला परम्पराको महत्वपूर्ण उदाहरण हो। मुखौटा बनाउन विशेष सीप, समय र परम्परागत ज्ञान आवश्यक पर्छ। यसको उग्र अनुहार, ठूला आँखा, दाँत, कपाल तथा विभिन्न रंग र सजावटले लाखेलाई अलौकिक पात्रको रूप दिन्छ। कतिपय परम्परागत लाखे मुखौटामा याकको रौँलगायतका प्राकृतिक सामग्री प्रयोग गरिएको उल्लेख पाइन्छ। यसरी लाखे नाच केवल नर्तकको प्रदर्शन नभई नेवारहरूको परम्परागत मूर्त तथा अमूर्त कलाको संगम पनि हो।
लाखे परम्परालाई निरन्तरता दिन नेवार समाजको गुठी व्यवस्थाको ठूलो भूमिका रहेको छ। नेवार समाजमा गुठी केवल धार्मिक संस्था मात्र नभएर जात्रा, पूजा, बाजागाजा, नाच, सामुदायिक काम तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्ने महत्वपूर्ण सामाजिक संरचना पनि हो। लाखे नाचको मुखौटा संरक्षण गर्ने, जात्राका समयमा नाचको व्यवस्था मिलाउने, बाजागाजा तयार गर्ने तथा परम्परागत विधि पूरा गर्ने काममा विभिन्न गुठी र समुदायको भूमिका रहँदै आएको छ। यही सामुदायिक संरचनाका कारण लाखे नाच पुस्तौंदेखि अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएको हो।
काठमाडौंको मजिपा लाखे विशेष रूपमा इन्द्रजात्रासँग जोडिएको भए पनि नेपालका सबै लाखे एउटै प्रकारका छैनन्। काठमाडौं उपत्यकाका साथै उपत्यकाबाहिरका विभिन्न पुराना नेवार बस्तीहरूमा पनि स्थानीय परम्परा र जात्राअनुसार लाखे नाचका विभिन्न स्वरूप विकसित भएका छन्। पोखरा, बागलुङ, बेनी, दोलखा, धनकुटा, भोजपुरलगायतका क्षेत्रमा पनि नेवार समुदायसँग सम्बन्धित लाखे परम्परा पाइन्छ। ठाउँअनुसार लाखेको मुखौटा, पोसाक, बाजा, नाच्ने शैली, जात्रा र त्यससँग जोडिएको लोककथा फरक हुन सक्छ। त्यसैले ‘लाखे’ भन्नासाथ नेपालभरि एउटै प्रकारको नाच हुन्छ भन्ने बुझाइ सही हुँदैन।
लाखे नाचको धार्मिक पक्ष पनि निकै महत्वपूर्ण छ। नेवार समुदायको संस्कृति आफैंमा हिन्दू र बौद्ध परम्पराहरूको लामो सहअस्तित्व र अन्तरसम्बन्धबाट बनेको भएकाले लाखेलाई केवल हिन्दू धर्मको ‘राक्षस’ भनेर बुझ्नु उचित हुँदैन। यो नेवारहरूको स्थानीय लोकविश्वास, धार्मिक परम्परा र जात्रा संस्कृतिमा विकसित भएको पात्र हो। यसको राक्षसी रूपले खराब शक्ति, डर र अराजकतालाई प्रतिनिधित्व गरे पनि त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने वा समुदायको रक्षा गर्ने पक्ष पनि यसमा जोडिएको छ।
लाखे नाचसँग सम्बन्धित परम्परा इन्द्रजात्रामा मात्र सीमित छैन। विभिन्न नेवार बस्तीमा स्थानीय जात्रा, धार्मिक पर्व तथा अन्य सांस्कृतिक अवसरमा पनि लाखे नाच देखाइन्छ। गुँला पर्वसँग सम्बन्धित लाखे परम्परा पनि काठमाडौंमा पाइन्छ। यसरी समयसँगै लाखे विभिन्न नेवार समुदायको स्थानीय संस्कृतिअनुसार फरक स्वरूपमा विकसित हुँदै आएको छ।
इतिहासको दृष्टिले हेर्दा लाखे नाचको ठ्याक्कै सुरुवात कुन वर्ष भयो, कसले पहिलोपटक सुरु गर्यो र पहिलो लाखे कहाँ नाच्यो भन्ने कुरा प्रमाणित गर्ने एउटै स्पष्ट ऐतिहासिक अभिलेख भेटिँदैन। त्यसैले लाखेको उत्पत्तिबारे पद्मसम्भव, तिब्बत वा अन्य लोककथालाई प्रमाणित इतिहासका रूपमा प्रस्तुत गर्नु भन्दा ‘प्रचलित लोककथा तथा सांस्कृतिक मान्यता’का रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ। तर काठमाडौं उपत्यकाको पुरानो नेवार जात्रा संस्कृतिमा लाखे परम्परा लामो समयदेखि रहँदै आएको र पछि नेवार समुदायको बसाइँसराइसँगै नेपालका विभिन्न ठाउँमा फैलिएको तथ्य भने यसको वर्तमान सांस्कृतिक उपस्थितिबाट स्पष्ट हुन्छ।
आधुनिक समयमा शहरीकरण, युवा पुस्ताको विदेश पलायन, परम्परागत गुठी प्रणालीमा आएको परिवर्तन तथा पुराना सांस्कृतिक अभ्यासप्रतिको घट्दो सहभागिताले लाखे नाचजस्ता परम्परालाई चुनौती दिएको छ। तर अर्कोतर्फ नयाँ पुस्ताले मुखौटा बनाउने कला, बाजागाजा र नृत्य सिक्दै परम्परालाई निरन्तरता दिने प्रयास पनि गरिरहेका छन्। कतिपय ठाउँमा पहिले निश्चित समूह वा पुरुषहरूमा सीमित रहेको सांस्कृतिक सहभागिता विस्तार हुँदै गएको समेत देखिन्छ।
यसरी हेर्दा लाखे नाच केवल एउटा मानिसले डरलाग्दो मुखौटा लगाएर नाच्ने कार्यक्रम होइन। यसको पछाडि नेवार सभ्यताको इतिहास, धार्मिक विश्वास, लोककथा, जात्रा, गुठी, संगीत, मुखौटा निर्माणको कला, सामुदायिक एकता र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक ज्ञान जोडिएको छ। लाखेको डरलाग्दो अनुहारभित्र नेवार समुदायले आफ्नो विश्वासअनुसार खराब शक्तिविरुद्धको सुरक्षा, जात्राको उत्साह र समुदायको सांस्कृतिक पहिचानलाई देखेको छ। यही कारण लाखे नाच आज पनि काठमाडौं उपत्यका र नेपालका विभिन्न नेवार बस्तीमा जीवित रहेको एउटा महत्वपूर्ण जीवित सांस्कृतिक सम्पदा हो
