Ilonggo Chronicles

01/08/2026

01/08/2026

www.ilonggochronicle.weebly.com
July 31 - Aug. 6, 2026
Editorial

Mapasaka pa ayhan sa Sandiganbayan
ang impeachment cases ni VP Sara?

ANG isa ka Impeachment Court sa aton pungsod, katulad sang iya man sa United States, indi isa ka Criminal Court.
Ang burden of proof lang nga kinahanglan diri sang Prosecution sa atubang sang Senate Impeachment Court amo ang maka-establish sang PROBABLE CAUSE paagi sa “credible evidence” para sa isa ka INDICTMENT, kag indi ang “beyond a reasonable doubt” nga proof nga kinahanglan sa full court proceedings sa regular Criminal Court.
Sa idalom sang US Justice System, nga ma-exemplify sang New York Criminal Law, ang masunod amo ang Scale of Certainty of proof sa court cases:
Zero (0) %: No suspicion. 25%: Reasonable suspicion (enough to briefly detain someone).
At least 51%: Probable Cause (enough evidence for a reasonable person to believe a crime was likely committed by this person). Ini man ang standard for an INDICTMENT agud ma-justify ang full trial sang Impeachment Court.
99%: Beyond a Reasonable Doubt (the high standard needed for a conviction in a criminal court trial).
Sa impeachment sang Kamara (House of Representatives) kay Bise Presidente Sara Duterte, napasakaan ini sang mga kaso angot sa iya “unacceptable misconduct” sa idalom sang apat (4) ka Articles of Impeachment nga ginsumitir sini sa Senado bilang Impeachment Court.
Ining apat (4) ka Impeachment Articles naga-request sa Impeachment Court nga ma-deklarar nga “Guilty” si VP Sara sa tanan nga offenses nga gin-presentar, kag ma-disqualify siya sa pag-hold sang public office, kag madeklarar man nga “liable for prosecution” sa Sandiganbayan nga ga-prosecute sang mga erring government officials.
Ang masunod amo ang mga akusasyon batok kay VP Sara:
Article I: Culpable violation of the Constitution, graft and corruption, and betrayal of public trust. Angot ini sa iya alleged Misuse of Confidential Funds bilang Head of the Office of the Vice President kag Department of Education sa balor nga mga PhP612.5 ka Milyon.
Article II: Culpable violation of the Constitution and betrayal of public trust. Angot ini sa gina-alegar nga Unexplained Wealth, bangod sa Discrepancy sa bank transaction records kag sang iya gin-deklarar nga Statements of Assets, Liabilities, and Net Worth (SALN).
Article III: Bribery, graft and corruption, culpable violation of the Constitution, and betrayal of public trust. Angot ini sa alleged Monetary Gifts nga ginhatag sa DepEd officials.
Article IV: Culpable violation of the Constitution, high crimes, and betrayal of public trust. Angot ini sa alleged threats agud patyon ang Presidente, First Lady Liza Araneta Marcos, kag former Speaker Martin Romualdez, kag ang pagtinguha sini agud mag-Incite to Sedition kontra sa gobyerno.
Kon madutlan sa bisan isa lang sa sining mga akusasyon, ma-convict kag ma-remove na sa pwesto si VP Sara.
Sa madumduman pa, sa kaso ni Chief Justice Renato Corona, nahulogan ini sang Guilty verdict bangod sang iya “undisclosed properties”. Si Erap naman tungod sa iya pagka-link sa illegal gambling.
Ang problema ugaling sa Impeachment Trial kay ang botohay diri isa ka political decision nga pwede mapadaug lang tungod sang “tyranny of number” sang mga kaalyado.
Katulad sang acquittal ni US Pres. Trump (Republican Party) sa akusasyon nga “Abuse of Power”, kag ni Pres. Clinton (Democratic Party) bangod sang sexual affair niya sa isa ka intern sa iya upisina. Bangod lang ato kay may mayoriya sa Kongreso ang ila mga partido.
Kag tungod sini, basi ma-acquit man si VP Sara tungod sa kakulang sang 2/3 affirmative vote kag mapasaka na gid lang ang iya mga criminal offenses, nga bahin sang akusasyon sa iya nga “unacceptable misconduct”, sa Sandiganbayan.
Katulad man bala sa natabo kay anay Presidente Erap nga nag-resign kag ginpasakaan na gid lang sang criminal cases sa Sandiganbayan kon diin found Guilty siya.

24/07/2026

www.ilonggochronicle.weebly.com
July 24 - 30, 2026
Editorial

Diin ayhan nga mga pharmacy kita
makakuha sang YAKAP free medicine?

DAKU nga kalipay ini sang mga pumuluyo sang Probinsya sang Iloilo nga accredited gali ang ila Primary Care Facilities (PCFs) sa tanan nga 43 ka LGU diri bilang YAKAP providers.
Ang YAKAP ukon Yaman Ng Kalusugan Program, isa ka inisyatibo sang PhilHealth nga nagatuyo nga mabuligan ang mga Filipino sa ila ikaayong lawas.
Sunu gani sa gobyerno probinsyal, maka-enjoy na ang mga pumuluyo sang Iloilo sang “improved access to comprehensive primary healthcare services, including medical consultations, preventive care, essential laboratory and diagnostic services, selected medicines, and timely referrals bringing quality healthcare closer to every family.”
Pinaagi sa mga accredited YAKAP facilities, mahimo nga makabaton sang serbisyo ang PhilHealth members kag ang mga dependents katulad sang primary care check-up, laboratory tests, cancer screenings, kag libre nga mga bulong sa idalom sang GAMOT (Guaranteed and Accessible Medications for Outpatient Treatment) package.
Sunu man sa advisory sang PhilHealth, ang maka-enjoy sining mga benepisyo galakip sang mga gov’t kag private employees, kasambahay, senior citizens, OFWs, infants, indigents, PWDs, self-earning individuals or professional practitioners, lifetime members (Retired at least 60 years old nga may 120 months contribution), 4Ps, solo parent, kag children under 21 years old.
Gatanyag ang PhilHealth YAKAP sang 75 ka listed free medicines, 13 lab tests, kag 6 cancer screening.
Ang mga libre nga bulong makuha sang mga naka-register nga mga myembro sang YAKAP sa mga PhilHealth clinics kag mga accredited pharmacy tubtub sa balor nga PhP20,000 nga ginaaku sang gobyerno.
Ining 75 ka YAKAP medicine ga-cover sang 7 ka categories: Anti-Infectious, Ani-Hypertensive and Cardiology, Anti-Diabetics, Anti-Dyslipidemia, Anti-Thrombotics, Nervous System, kag Supportive/Other Therapy.
Ang 13 outpatient laboratory tests matigayon man sa mga accredited primary care facilities.
Ang anom (6) ka cancer screening tests matigayon sa mga healthcare facilities sang gobyerno kag sa accredited nga private providers. Galakip ini sang Mammogram, Breast Ultrasound, Low-Dose Chest CT Scan, Alpha Fetoprotein (blood test), Liver Ultrasound, kag Colonoscopy.
Daku nga bulig matuod ini sa aton mga pumuluyo, labi na sa mas kubos naton nga mga kautoran.
Ang problema ugaling kay madamo ang wala pa kahibalo kon paano kag diin sila makapa-rehistro para sa ila YAKAP membership. Kag kon diin nga mga botika (pharmacy) makakadto sila agud makakuha sining mga YAKAP free medicine.
Ang nahibal-an lang naton nga may siyam (9) na ka pharmacy sa Antique nga accredited na sang Philippine Health Insurance Corp., bilang providers sang libre nga bulong sa idalom sang Guaranteed and Accessible Medication for Outpatient Treatment (GAMOT) program.
Ini sila amo ang San Vicente Pharmacy nga na-accredit sadtong Mayo 1, 2026, LNF Pharmacy sa San Remigio nga nagsugod dispense sang YAKAP free medicine sang Hunyo 18, kag ang Madeleine Pharmacy sa Pandan sang Hunyo 19, 2026.
Ang iban pa nga mga pharmacy nga accredited sa YAKAP free medicine amo ang Essentials Pharmacy, Barbaza Rural Health Unit andBirthing Center, Angel Salazar Memorial GeneralHospital, Aptek Pharmacy, kag M and E Loriega.
Ang isa ka pharmacy sa banwa sang Patnongon ga-undergo pa sang qualifying process.
Si PhilHealth Social Insurance Asst. I Liza Joyce Songcayawon nagpahanumdum sa mga PhilHealth members nga mag-register gid bilang myembro sang YAKAP program. Ina agud maka-enjoy sang YAKAP benefits sa 18 ka accredited rural health units kag walo (8) ka district hospitals sa Probinsya sang Antique.
Ginpahibalo man niya nga maka-avail sila sang libre nga mga bulong sa GAMOT providers kon wala sing available sa YAKAP facilities.
Pero, luas dira sa Antique, labi na gid sa mga malayo nga mga lugar sa rural areas, lakip na ang syudad kag probinsya sang Iloilo, diin ayhan may kasubong pa nga mga pharmacy nga accredited sang YAKAP nga malapit sa ila?
Palihog man PhilHealth pahapos sa amon ang pagtultol sining mga pharmacy, ay!

11/07/2026

www.ilonggochronicle.weebly.com
July 10 - 16, 2026
Editorial

Right to Information Law

TUNGOD sa nadiskubrihan nga mga minilyon-milyon ka pesos nga mga anomaliya sa pagtukod sang linibo nga flood control projects - nga tani nalikawan bag-o maudakan sang mga buaya sa gobyerno – napilitan na gid man mag-aksyon ang Kongreso agud mapasar ang isa ka Right to Information Act.
Ini nga kinamatarong ginapaseguro sang aton 1987 Constitution, sa pagsiling:
“The right of the people to information on matters of public concern, and to documents, and papers pertaining to official acts, transactions, or decisions, as well as to government research data used as a basis for policy development, shall be afforded the citizen, subject to such limitations as may be provided by law.”
In fact, kinamatarong sang mga pumuluyo ang indi lang maghulat nga mapasar sang Kongreso ang mga Kasuguan, labi na ang angot sa paggasto sang kwarta sang mga pumuluyo.
Kundi makapaneguro gid sa hulag kag pag-intiendi sa kaundan sang National Budget Cycle halin sa Preparasyon (Preparation) tubtub sa pagdihon sang Kasuguan (Legislation), pag-aprubar na sang Bicameral Conference sang final form sini kag mapirmahan na sang Presidente, Pagpatuman na sang Kasuguan (Ex*****on), kag tubtub pa sa salabton (Accountability) sang mga natungdan sa pagpatuman sang Kasuguan.
Paneguro ini nga ang Kasuguan indi mangin instrumento lang sang personal interes (especially sang pagpangawat sa kaban sang banwa) sang mga sungayan nga mga pulitiko kag sang ila mga kaugyon (partners-in-crime), nga, sadly, nagbunga sang minilyon-milyon ka pesos nga korapsyon, katulad sining natabo nga mga anomaliya sa flood control projects.
Ining pagbantay sa pagpatigayon sang National Budget mahimo paagi sa pagpagwa sang earlier publications, pagpatawag sang public consultations kag kung sa ano pa nga paagi agud makahibalo ang mga pumuluyo bag-o mapasar ang kasuguan.
Nga pwede karon naton masalig sa ginapatigayon nga pagpasar sang isa ka Right to Information Act sa pagbantay man sang mga independent People’s Watch.
Labi na gid ang nahanungod sa pagpatuman sang “strategic allocation and adequacy of budget provisions for public services, infrastructure, health, education, and social protection” nga importante kaayo sa mga pumuluyo.
Ginpasar sadtng Hunyo 2, 2025 sang Kamara ang HB9397 (Right to Information Bill) nga gin-ugyunan sang 284 ka affirmative votes, 0 nga negative votes, kag 0 abstention.
Samtang nagpasar naman ang Senado sang Senate Bill 189, nga nagaduso sang People’s Freedom of Information Act of 2025 sadtong Setyembre 30, 2025, nga gin-author ni Senador Vicente Sotto III.
Maga-cover ini, indi lang sang Executive Branch sang gobyerno nga una ginhingyo ni anay Presidente Duterte sa Executive Order No. 2, kundi sang kabug-usan gid sang National kag Local Governments LGUs) kag ila mga agencies.
Ginapasalig diri ang Access to Information, except ang mga masunod:
Mga impormasyon nga specifically confidential, kasubong sang gatandug sa National Security ukon Defense; ukon nagahilabot sa Foreign Relations nga ang pagbuyagyag maka-jeopardize sang diplomatic relations upod sa iban nga mga punsod.
On the other hand, ginatugtan ang Access to Information sa Statement of Assets, Liabilities and Net Worth (SALN) nga dapat ma-disclose sa publiko sa official website sang Presidente, Bise Presidente, Cabinet members, members of Congress, Supreme Court justices, members of constitutional commissions kag other constitutional offices, pati na sang mga opisyal sang Armed Forces nga may ranggo nga Heneral ukon Flag Rank.
Samtang, ginamanduan man ang tanan nga government agencies nga mag-upload sa ila websites sang masunod: “annual budget, itemized monthly collections and disbursements, summary of income and expenses, component of the IRA utilization, annual procurement plan and list, plantilla of positions and vacant positions, items to bid, bid results on civil works and goods and services, abstract of bids, procurement contracts entered into, construction or concession agreements or contracts with any domestic or foreign person or entity, public funding extended to any private entity, licenses or permits granted to any person for the extraction or utilization of natural resources add a list of the grantees, guarantees given to GOCCs and private entities, loans obtained, and compromise agreements entered into, among others.”
Subong man ang contracts and agreements nga ga-involver sang at least PhP50 Million nga dapat ma-upload in full sa website sang concerned government agency ukon sa Official Gazette online.
Suportado ni PBBM ang pagpapasar sining Right to Information Law, nga ginpahayag niya as early as September 2025 pa, nga tani maaprubahan na sa indi madugay.

04/07/2026

www.ilonggochronicle.weebly.com
July 3 - 9, 2026
Editorial

Anti-Dynasty Bill indi ‘realistic’ tungod
sang closed-knit nga Filipino family

SA BOTO nga 267-20, kag pitu (7) ka abstention, ginpasar sang Kamara ang House Bill (HB) No. 8389. Ga-propose ini sang Anti-Political Dynasty Act, nga karon lang naaktuhan sa Kongreso 39 anyos despues sang pagtukod sang 1987 Constitution.
Ang hagna (bill) ginapanganuhan sa pag-author nanday
Speaker Faustino “Bojie” Dy III kag House Majority Leader Ferdinand Alexander “Sandro” Marcos, nga may suporta sang 159 ka co-authors.
Ang hingyo sa pagpapasar sang HB 8389 nagahatag sang kahulugan sa Section 26, Article II of the 1987 Constitution, nga nagamando sa Estado agud mag-garantiya sang “equal access” sang oportunidad sa pag-serbisyo sa publiko (public service).
Ang HB 8389 gaproponer sang pag-prohibir sang simultaneoulsy nga pagdalagan kag pagpungko sa elective positions sa pareho (within the same) nga political jurisdiction sang mga relatives within the second degree sang consanguinity ukon affinity.
Ang relasyon nga “consanguity” nagalakip sang “direct line blood relatives”, samtang ang mga relatives by “affinity” nagalakip sang mga in-law sa opposite nga level sang mga consanguines.
Ang prohibisyon sa pagdalagan kag pagpungko sa elective positions sang mga relatives tubtub sa 2nd degree relationship gasakop sang ginikanan (parent) kag mga anak (1st degree), kag sang 2nd degree relatives nga galakip na sang mga utod (brother/sister) sang ginikanan halin sa grandparent tubtub sa apo (grandchild) - upod ang in-laws.
Ang hangop ta sa pag-prohibir sang pagdalagan kon pagpungko sa pwesto sa pareho (the same) nga political jurisdiction, amo nga gina-separar sini ang mga hurisdiksyon sa National, Congressional District, City, Province, Municipality, Parylist kag bisan pa seguro sang Baranggay.
Katulad seguro sang pag-upod dalagan kag pungko sa elective position sa isa ka Distrito nga may tatlo ka munisipyo, kon diin ang pamilya dira may kongresista kag mayor sa kada munisipyo kag iban pa nga elective posts.
Norrtwithstanding sining prohibition, madamo ang nagapamatok gihapon sini kay ginapabilin sini ang mabakod nga “concentrated power” kag dynastic influence sang pamilya tungod wala sang prohibisyon tubtub sa 4th Degree sang pamilya.
Ang 3rd kag 4th Degree sang pamilya galakip sang mga tiya/tiyo kag mga hinablos tubtub sa magpakaisa (1st cousins), halin sa great-great grandparent nga ginakahadlukan gihapon sang mga nagareklamo bangod sang pagka-closed-knit sang pamilya Filipino.
Gin-denounce gani ining HB 8389 kag gintawag nga “fake” sang mga grupo sng workers’ rights advocates, nga ginapangunahan sang Partidong Lakas ng Masa nanday Ka Leody de Guzman kag Luke Espiritu sa isa ka press conference sa San Juan, Metro Manila sadtong Hunyo 6, 2026.
Tungod sini, sunu sa ila, indi gihapon mabugras ining dynastic rule sang HB 8389 bangod wala ini naga-prohibir sa mga hinablos (nephews/nieces) kag magpakaisa (1st cousins) sa pagdalagan kag pagpungko sa elective positions sa pareho nga hurisdiksyon.
On the other hand, gapati man ang pila ka respetado nga mga business kag civil society organizations. nga indi gihapon makasabat ang HB 8389 sa “equal access” sa public service sang mga pumuluyo.
Sa isa gani ka joint statement, ang Management Association of the Philippines, Makati Business Club, Financial Executives Institute of the Philippines, Shareholders’ Association of the Philippines, Justice Reform Initiative, Parish Pastoral Council for Responsible Voting, kag Philippine Institute of Arbitrators, ila gin-stress nga ang House Bill No. 8389 indi ini gihapon makapugong sang pagdominar sang political dynasties.
In fact, sunu sa ila, ginapabakod pa gani ini sang pagpungko pa sa pwesto sang mga suod nga mga hinablos kag magpakaisa (1st cousins).
Tungod sini, gakinahanglan gid ang “careful review and consideration” sang HB 8389 pag-abot sini sa Senado, siling nila.