Ilonggo Chronicles

06/06/2026

06/06/2026

06/06/2026

June 5 - 11, 2026🙏

06/06/2026

www.ilonggochronicle.weebly.com
June 5 - 11,, 2026
Editorial

Gapanghanda na ang gobyerno batok sa El Niño

ANG Pag-asa nagpasaan na sa publiko sang pagsugod na sang El Niño sining Hunyo 2026, nga mapakusog pa sang Super El Niño sa Oktubre tubtub Disyembre sa ini man nga tuig.
Iguon kita diri sang Super El Niño sa pagdaloy na diri sang bahin sang sea surface sang Pacific Ocean nga dala ang unusual temperature nga duha (2) ka degrees Centigrade (2oC).
Expectedly, mas makusog ang igu sini sangsa usual nga Weak kag Moderate El Niño nga na-experyensyahan na naton.
Nga dapat handaan naton sing bagay kag nagaigu nga ihibalo kag hilimuon. Batok sa mas mabaskug nga pagbinagyo, pagbinahan kag tagtuyot (drought) nga magadulot sang pagkakulang sang ikaon (food), pagduging sang mga pamalatian, pagkaguba sang aton pangabuhian, kag kon ano pa nga problema.
Angot diri, na-convene na ni PBBM ang mga natungdan ng mga ahensya sang gobyerno agud ma-assess ang sitwasyon kag ma-identify ang bagay nga interventions agud mapahagan-hagan ang epekto sang palaabuton nga El Niño events sugod sining Hunyo, labi na ang sunod nga pag-arangka na sang Super El Niño sa gahingapos nga binulan sang 2026.
Si Executive Secretary Ralph Recto nagpasalig man gani nga nakahanda na ang mga preparasyon agud matambagan kag mapahagan-hagan ang epekto sang El Niño sa mas vulnerable nga mga sector.
Samtang sige man ang tuon sang gobyerno kon ano pa ang pwede nila mahimo dugang sa mga nagligad nga interventions nga napamatud-an nga epektibo. Ang mga pumuluyo wala man gapatumbaya sa mahimo man nila agud malikaw sa kapahamakan ang ila mga pamilya kag pangabuhian.
Ang Pag-asa naman nagpaandam na sang 79% nga posibildad sang pagtupa sang El Niño diri sa aton sa Hunyo tubtub Agosto, kadungan sang Habagat season. Gapaandam pa gid ini sang posible nga pag-igu sang Super El Niño sa pungsod sa Oktubre tubtub Disyembre sa sini nga tuig 2026 kag ang pagpadayon pa sang El Niño tubtub early 2027.
Nagpahanumdum man ang Pag-asa sang drier-than-normal conditions nga matabo sa mga lugar nga masami ginaigu sang dry spells kag droughts.
Samtang ang Dept.of Agriculture gahimo man sang iya ikasangkol agud matambagan kag mapahaganhagan ang kapahamakan sang mga ma-produkto (food crops) sa kaumhan.
Wala man malipat ini sang pag-igu sang 2023-24 El Niño, samtang gapasalig sang tanan nga ikasarang sang gobyerno agud indi na maliwat ang kasubong nga kapahamakan.
Ano naman ayhan ang mapasalig nga mahimo sang DPWH parti sa matabo nga mga pagbinaha? Daw waay gid kita seguro matugda tungod wala pa ini sing nagakaigu nga pag-repair ang yadtong linibo nga mga flood control projects nga substandard kag ang wala pa natawo (ghost) nga mga proyekto, nga tuga sang kinawatay (kickbacks) sang pondo sining mga proyekto sang DPWH officials mismo, mga kongresita kag mga senador.
Basi liwat madamo gihapon sa aton mga pumuluyo ang maglangoy sa baha kag malumos pa ang iban.
Tungod sina, ang aton ma-suhestyon amo nga seguruhon na gid lang sang gobyerno nga may nagaigu nga evacuation centers kag mataas nga mga lugar agud madangpan sang nabahaan. Kag may masaligan nga quick alarm system kag mga search and rescue units kag personnel sa pagtabang sa ma-trap sa baha.
Ano man abe ang masilng ninyo nga mga kurakot sang pondo sang mga flood control projects, nga ang kakulangan sa pondo nagresulta sa mga substandard (ineffective) nga mga proyekto? Mabarangisi lang kag maglungo-lungo sang inyo ulo nga daw mga alipungoy nga daw balewala lang sa inyo?
Gaduha-duha kita ugaling kon may madutlan gid sa ining mga kurakot tungod sang “Power of Impunity” nga ginapabugal nga ma-enjoy sang mga poderoso sa aton largely corrupt nga gobyerno. Kag kon may madutlan gid man, indi lang pila ka bulan ukon tuig, samtang ang mga timoy nga mga partners-in-crime, nga equally guilty, maantos gid sang life imprisonment.
Well, basi may makapangisug gid man sa aton mga tagpatuman sang kasuguan nga indi sining mga kurakot mabakal kag mapahog. Kabay pa!

28/05/2026

www.ilonggochronicle.weebly.com
May 29 - June 2,, 2026
Editorial

‘Deadly’ Super El Niño

NAGAGWA sa mga anunsyo sang Pag-asa nga wala pa kita nakaagi experyensya sang isa ka Super El Niño. Mga Weak kag Moderate gid lang.
Ginapaabot pa lang naton nga matabo ini, on a 79% probability, sa sining ulihi nga forecast sang Pag-asa.
San-o? Sa binulan sang Oktubre tubtub Disyembre sa tuig nga ini, 2026, nga amat-amat pabaskugon sang panugod nga buylo sang El Niño sa bulan sang Hunyo tubtub Agosto, dungan sa tion sang southeast monsoon (Habagat) sa amo man nga binulan.
Kay super (very strong) ini nga El Niño, tungod sa expected nga pagtaas sang Pacific Ocean temperature sa 2oC, ukon sobra pa sa normal, natural lang nga ma-expektar man naton ang mas makakululba nga mga hitabo, nga mapahagan-hagan lang sang mahimo naton sa bulig sang aton gobyerno kag mga mabuligon nga civil societies (NGOs).
Gapanguna diri ang problema sang intense kag longer-lasting heat waves nga dapat likawan naton nga ma-expose sing lubos sa igu ni Haring Adlaw, labi na gid sa bahin sang aton mga elderly kag mas vulnerable.
Expected man ang malaka nga pag-inulan nga kulang sa kinahanglan sang aton mga talamnan, nga salamat kon madugangan sang shear line, thunderstorm, kag kasubong nga off-and-on nga mga hitabo sang panahon.
Kag, sa likod sina, ang mas malala kag long-lasting nga tagtuyot (drought) sa kaumhan, pagkahubas sang mga bubon, kag sang pag-ariya sang unod sang mga dams kag water reservoirs.
Angot diri, ma-problema na kita sa kakulang sang patubas sang kinahanglanon nga pagkaon (bugas, mais kag ulutanon), tubig sa irigasyon sa liwat nga pagtalanom, kag tubig nga ilimnon kag sa iban pa nga paggamit sa aton panimalay.
Kag, labaw kag labi, ang ginakahadlukan gid naton nga mas mabaskug nga pagbinagyo nga, kon indi malikawan, makahatag sang daku nga kahalitan sa kabuhi kag pangabuhian naton.
Ang mayor nga pag-init sang kadagatan sa kalibutan yara sa tropical zone sang equator, nga gatunga sa mapa sang Aminhan (Northern Hemisphere) kag Bagatnan (Southern Hemisphere) kon diin direkta ga-igu ang Haring Adlaw.
Diri man gakatabo ang pagsaylo sang warm ocean waters sa duso sang trade winds, ukon Easterlies, pakadto sa Sidlangan (East) halin sa neutral position sini sa Pacific Ocean padulong sa West coast sang Americas (North kag South America); kag sang warm ocean waters, sa pagguyod sang Pacific Jet Stream (Westerly wind) pakadto sa mga pungsod sang Asya kag Africa.
Gatuga ining mga hitabo sang El Niño nga kon mapabaskug sang unusually warm waters mangin Super El Niño sa pagtaas pa sang temperatura sa 2oC or higher. Sa pihak nga bahin, maka-forma man ini sang La Niña sa lugar diin nag-drop unusually (lower than normal) ang ocean temperature sa ginhalinan sang warm waters.
Tungod sini, ginatawag ang El Niño nga Warming episode sang ENSO Climatic cycle, samtang ang La Niña amo ang Cooling ukon Chilling episode, nga sa Filipinas masami naga-peak sa Disyembre. Nagakatabo ining ENSO climatic cycle sa lang-at nga duha (2) tubtub pitu (7) ka tuig.
May pila na ka beses nga na-experyensyahan sang kalibutan ang Super El Niño. Sadtong 1877-78, 1982-83, 1997-98, kag 2015-16.
Ang pinakamahaliton gid amo ang Super El Niño sadtong 1877-78, kun san-o wala pa sadto sang bagay nga scientific nga ihibalo kag pagpangamlig ang mga tawo batok sa kasubong nga paglain sang panahon.
Sadtong 1877-78 Super El Niño, luwas sa nahimo sini nga kahalitan sa pangabuhian sang mga tawo, mga 50 ka milyon gid ka tawo ang ginbalita nga napatay bangod sang famine, ukon kakulang sang makaon tuga sang malaparon nga kahalitan sang Super El Niño sa palibut, labi na gid sa India, China, Brazil, kag bahin sang Africa. Wala nabalita nga nalakip dira ang Filipinas.
Tungod ugaling sa pag-ulhot na sang mga mas masaligan nga scientific nga kinaalam, katulad sang early warning systems, mitigation kag adaptation measures, advanced agricultural technologies nga ga-anticipar sang droughts kag ga-mobilise sang resources napahagan-hagan ining mga problema.
Napadasig man ang hulag sang international aid networks, kag ang bulig mismo sang mga lokal nga mga gobyerno kag civil organisations sa paghatag sang ayuda katulad sang ikaon kag iban pa nga bulig sa panahon sang extreme crisis.
Sa karon, ginasaligan man gani naton, upod sa Ginoo, nga makabulig ang mga ini sa aton problema sa palaabuton nga Super El Niño 2026.

24/05/2026

www.ilonggochronicle.weebly.com
May 22 - 28, 2026
Editorial

Law deans, professors ginaduso
ang pag-aresto kay Senador Bato

INDI dapat talaguan sang “fugitives from justice” ang Senado, sunu kay anay law dean Mel Sta. Maria, samtang gin-outline man niya ang legal grounds sa pag-aresto kay Senador Ronald “Bato” Dela Rosa.
Angot ini sa Warrant of Arrest nga gin-isyu sang International Criminal Court sa Hague, Netherlands sa kay Senador Bato nga nabaton sang aton gobyerno sadtong Nobyembre 6, 2025 pa.
Luyag na tani i-presentar ini sang NBI kag maaresto na si Senador Bato sa iya pagbalik sa Senado sang Mayo11 tubtub May 13, pagkatapos nga nangindulaan ini sa sulod sang mga pitu (7) ka bulan tungod seguro kay nahibal-an na niya ang ICC Warrant of Arrest sa iya.
Ugaling kay namalibad sa pagbaton sini si Senador Bato kag nag-eskapo sadtong Mayo 13 sang nagkinagula na sa Senado sang ginapilit gid nanday bag-ong Senate President Allan Peter kag 12 ka senador sa iya grupo nga ipatuman ang ginhatag nila nga Protective Custody kay Senador Bato.
Sa amo man nga tion (Mayo 13) nabaton na sang Senado ang Articles of Impeachment halin sa Kamara agud masuguran na ang Impeachment Trial batok kay VP Sara Duterte.
Sunu kay Sta. Maria, ang Senado indi dapat mag-coddle (treat in an overprotective way) kag mag-protejer sa isa ka fugitive, adding nga ang paghatag sang protective custody kay Senador Bato isa ka “obstruction of justice”.
Ginpat-ud man ni Sta.Maria nga indi exempted ang Senate premises agud ma-enforce ang ICC Warrant of Arrest.
“There is no law expressly making the premises of the Senate a safe haven for fugitives or those charged with the commission of a crime,” paathag ni Sta. Maria.
Indi ang Senado, siling niya, katulad sang foreign embassies kon diin kinaandan nga gina-waive sang gobyerno sang mga pungsod ang maghimo sang kasubong nga hingyo sa premises sining mga embassies. In fact, ginakilala sang mga host countries ang sovereignty rights sang mga pungsod sa premises sining mga embassies dira sa host counntry.
Gin-stress ni Sta. Maria nga bisan “immune from arrest” ang mga senador samtang naga-sesyon, ina kon ang ila offenses punishable lang sing pagka-priso sa indi magsobra sa anom (6) ka tuig.
Indi ini applicable kay Senador Bato, paathag pa ni Sta. Maria, bangod ang iya akusasyon amo ang Crimes against Humanity, nga ang silot amo ang reclusion perpetua, ukon 40 anyos.
“Balido ang warrant of arrest sang ICC,” stressed pa gani ni Sta. Maria, kag “ang pagpatuman sina yara sa poder sang Executive Authority (Presidente)”.
“Foreign policy, peace and order, apprehension of a fugitive are executive functions,” pamat-ud pa ni Sta. Maria.
Tungod sini, sunu man sa iya, “Ang Lehislatura (Kamara kag Senado) indi dapat mag-interfere sa sining executive functions kay naga-violate ini sang Separation of Powers.”
Ginpangapinan man ni Sta. Maria ang aksyon sang mga ahente sang NBI. “Kinamatrong nila ang maglagas sa mga nagapalagyo (fugitive) sa ila nahimo nga krimen…” dugang pa niya.
Samtang, isa ka grupo sang law deans kag professors nagatulak (urge) man, sa ila group statements, sa mga otoridad agud mag-kooperar sa international legal processes nga ma-enforce ang Arrest Order sang International Criminal Court (ICC) batok kay Senador Bato.
Lakip sa mga signatories diri amo sanday retired Supreme Court Associate Justice Adolfo Azcuna, San Beda University law professors Antonio La Viña kag Gary Formoso, San Beda University law dean Ranhilio Callangan Aquino, Adamson University law dean Ada Maria Abad, kag Lyceum of the Philippines University law dean Ma. Soledad Margarita Deriquito-Mawis, nga upod man ang pila ka law professors.

19/05/2026

www.ilonggochronicle.weebly.com
May 15 - 21, 2026
Editorial

Ano ang matabo kon indi na naton
mapunggan ang Climate Change?

NAPAMATUD-AN na nga ang sige pag-init, ukon temperatura) sang kalibutan (Global Warming) bunga man ini sang padayon nga pagluntad sang greenhouse gases (GHG) kag pagpabilin sini sa kahanginan, ukon atmospera.
Tuga ining GHG sang padayon nga pagsunog sang fossil fuels (coal, gasoline, diesel, kag iban pa nga petroleum products) nga ginagamit sang mga industriya.
Gina-absorb sini ang ginabaton naton nga init sa Adlaw, nga sa lugar hilway nga maka-umpok pagwa sa ispasyo (open space) ma-trap pa ini sang GHG dira sa atmospera kag ibalik sa nawong (surface) sang kalibutan nga ang sige pagtipon sini nagadugang painit pa dira.
Pero, ano gid bala ang problema dira? Sadto wala man gani ginasapak sang mga siyentipiko ining Global Warming. Diutay man lang ining mga GHG (mga 1% of all air molecules) tubtub nangin makatulublag na ang dugang nga pagluntad sini sa atmospera.
Ginkahangawaan na gani ini subong. Dapat indi na magsaka, sunu sa mga Climate authorizes, ang init lapaw sa 2.0 degrees Centigrade agud mapabilin nga “relatively safe” ang kalibutan.
Ginpanugyan gid gani sang Paris Agreement on Climate Change nga, natukod sadtong 2016, ang pagpatuman sang Nationally Determined Contributions (NDC) sang mga pungsod agud mapanubo ang GHG emissions.
Wala ugaling ginasunod ini sing maayo sang madamo nga mga pungsod, labi na gid sang may mataas nga GHG emissions. Kag, sadly, lakip pa gani ang Filipinas sa mataas gihapon nga dependence naton sa coal, nga sobra 60% sang fossil fuels nga aton ginagamit napatungod naton sa electricity generation.
In fact, nakasaka na ang aton temperatura sa mga 1.5oC sa una nga pag-observe sang mga Climate authorities. Sang sini lang ang report gasiling nga nagsaka na ini sa 1.8oC, kag ginnakakulbaan nga basi magalab-ot na ini sa 2.7oC bag-o matapos ang ika-21 nga siglo (2000-2100).
Tungod sini, nakatugda gani si Martin Krause, Director of UNEP’s Climate Change Division: “Climate change is real. It’s happening and unless we do something about it soon, the consequences will be severe.”
Ano naman ining mga severe consequences?
Ini ang matabo, sunu sa Institute for Environnmental Research and Education (IERE) sa report sini sadtong Hunyo 16, 2025: “A Cascade of Catastrophes”.
Rising Temperatures. Ginakakulbaan diri ang pagsaka sang temperatura sa 4oC ukon sobra pa dira kon indi pa ini matagaan sing bagay nga aksyon bag-o matapos ang ika-21 nga siglo (2000-2100).
Heat Waves mangin mas masami na, mas intense, kag longer-lasting, nga lapaw sa human tolerance levels sa madamo nga mga rehiyon. Makatuga ini sang widespread heatstroke, dehydration, kag increased mortality, labi na gid sa bahin sang mga vulnerable population katulad sang mga elderly kag may pre-existing health conditions.
Droughts maga-intensify, nga makaapekto sa mga agricultural nga rehiyon nga maga-resulta sa crop failures, food shortages, kag widespread famine.
Flooding (pagbinaha) mangin mas prevalent bangod sang rising sea levels kag mas intense nga rainfall events. Madamo nga coastal communities ang ma-submerge sa dagat, nga maga-displace sang minilyon ka mga tawo kag makatuga sang immense economic damage.
Extreme Weather Events, katulad sang hurricanes, cyclones kag wildfires, nga makatuga sang lapnagon nga destruction kag loss of life.
Disappearing Ice and Rising Seas, nga may daku nga pamahog sa mga coastal communities kag ecosystems.
Saltwater Intrusion maga-contaminate sang drinking water kag agricultural land, kag mag-cause sang kakulang sang tubig (water scarcity).
Ecosystem Disruption sa coastal areas nga maga-impact sang fisheries, tourism, kag iban pa nga industriya nga gasalig sa healthy coastal environments.
Ecosystem Collapse and Biodiversity Loss. Sa pagsaka sang temperature, madamo nga species ang indi na maka-adapt sing maayo leading to extinction.
Forests mangin vulnerable sa wildfires, insect infestations, kag pamalatian nga makatuga sang widespread deforestation kag pag-release sang vast amounts sang carbon dioxide, nga daku ang bahin sa pagoalunad sang GHG sa atmospera.
Species Migrations maga-disrupt sang ecosystems, as animals kag plants nga mapilitan mangita sang suitable habitats, nga magaresulta sa competition kag extinction sang less adaptable species.
Food Insecurity mangin malapnagon as agricultural yields decline bangod sang droughts, floods, kag extreme weather events. Ang bili sang pagkaon magasaka, nga makapabudlay sa tawo agud makabakal sang ila basic necessities. Etcetera…
Kita diri sa Filipinas, daku gid seguro ang dapat naton himuon agud makabulig pugong sang pagsaka sang Global Warming sa kalibutan. Nga daan ang Filipinas isa sa “most-disaster prone” nga mga pungsod sa Climate Change.