12/09/2026
FOLWARK I GMINA RUDA ( RUDA ZAJĄCZKOWSKA ).
Przed reformą carską z 1867 roku na ziemiach polskich, gminy nie były jednostkami administracyjnymi w dzisiejszym znaczeniu. Gminą nazywano wtedy duży majątek ziemski w tym dobra rządowe wraz z przynależnymi do niego wsiami i chłopami. Wójtem takiej „gminy” z urzędu stawał się dziedzic majątku lub jego dzierżawca - główny administrator.
Od 1854 roku dzierżawcą dóbr rządowych Ruda był Jan Saski herbu Sas. Z mocy prawa, jako główny dzierżawca tych dóbr składających się z kilkunastu wsi automatycznie sprawował też władzę policyjno-administracyjną czyli urząd wójta. Natomiast po uwłaszczeniu chłopów w latach 1867–1870 istniała już nowo powołana gmina wiejska Ruda, którą w 1870 roku przemianowano na gminę Zajączków. Jan Saski zmarł w 1868 roku, jest pochowany w Małogoszczu, dożył jedynie początków tej nowej jednostki administracyjnej. Wcześniej został aresztowany przez Rosjan i osadzony w więzieniu w Kielcach za działalność konspiracyjną w Powstaniu Styczniowym. Obecnie związki historyczne między mieszkańcami wsi wchodzących w skład dawnych dóbr Ruda, podtrzymuje parafia Wierna Rzeka która w znacznej mierze administruje na terenach dawnych dóbr królewskich a później rządowych Ruda.
Źródła foto: K. Zapałowa, Kielce 2003 „Rodzina Stefana Żeromskiego w Świętokrzyskim”. Architektura dworu nad rzeką Łososiną wygenerowana przez SI z historycznych opisów zabudowań folwarcznych.
Dariusz Dudek