Studia Philosophiae Christianae

Strona główna
Polska
Warsaw
Studia Philosophiae Christianae

Czasopismo filozoficzne redagowane w Instytucie Filozofii UKSW w Warszawie Studia Philosophiae Christianae ukazuje się nieprzerwanie od 1965 roku.

Jest czasopismem filozoficznym redagowanym przez Wydział Filozofii Chrześcijańskiej Akademii Teologii Katolickiej, a od 2000 roku - przez Instytut Filozofii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Publikuje oryginalne artykuły z zakresu filozofii, a także recenzje książek i sprawozdania z wydarzeń o tematyce filozoficznej. Artykuły publikowane są głównie w języku polskim i angiels

kim, a sporadycznie – także w innych językach kongresowych. W SPCh publikowane są oryginalne artykuły z zakresu wszystkich subdyscyplin filozofii, a także recenzje książek i sprawozdania z wydarzeń naukowych o tematyce filozoficznej oraz wspomnienia biograficzno-naukowe osób należących do środowiska filozoficznego. Spektrum odniesień tematycznych może także sięgać do innych nauk, zwłaszcza nauk humanistycznych i społecznych. Specyfiką SPCh jest publikowanie artykułów z zakresu filozofii klasycznej, a w szczególności jej kontynuacji w ramach szeroko rozumianej filozofii chrześcijańskiej, mieszczących się w kręgu zagadnień filozofii teoretycznej oraz praktycznej. Ta specyfika wynika z historii czasopisma, a także z charakteru światopoglądowego ośrodka naukowego, w którym jest ono wydawane. Stąd pochodzi nazwa czasopisma, która jest uwarunkowana głównie historycznie, ale ma oddawać także jego specyfikę, choć nie oznacza to zamknięcia się na inne nurty myśli filozoficznej. Czasopismo znajduje się na liście czasopism punktowanych MEiN (70 pkt.) Artykuły publikowane w SPCh są oparte na standardzie Libre Open Access oraz objęte warunkami licencji Creative Commons CC BY-ND 4.0. Więcej: https://czasopisma.uksw.edu.pl/index.php/spch/about

09/03/2026

W imieniu wszystkich Pracowników Instytutu Filozofii UKSW w Warszawie, a szczególnie w imieniu nowej redakcji SPCh, składamy serdeczne podziękowania prof. Adamowi Świeżyńskiemu, redaktorowi naczelnemu SPCh w latach 2020–2026, oraz dr hab. Dariuszowi Kucharskiemu, sekretarzowi redakcji, za wieloletnią pracę na rzecz naszego czasopisma. Jesteśmy wdzięczni za trud włożony w regularne ukazywanie się kolejnych numerów SPCh, zorganizowanie obchodów 60-lecia czasopisma oraz troskę o jego poziom merytoryczny.

Marek Porwolik, redaktor naczelny, wraz z Członkami redakcji

23/02/2026

Nowy redaktor naczelny SPCh

Informujemy, że od 1 marca 2026 funkcję redaktora naczelnego "Studia Philosophiae Christianae" będzie pełnił dr hab. Marek Porwolik, pracownik Instytutu Filozofii UKSW w Katedrze Logiki i Metodologii Nauk.
Nowemu redaktorowi naczelnemu życzymy wielu sukcesów w pracy redakcyjnej.

16/02/2026

Nowy numer SPCh: 2/2025 dostępny na stronie czasopisma

Na stronie SPCh opublikowany został najnowszy numer czasopisma (2/2025), w którym znajduje się 11 artykułów, 3 recenzje książek i 2 sprawozdania z wydarzeń filozoficznych. Większość tekstów opublikowano w j. angielskim. Wśród autorów m.in. Fiona Ellis, Mark Harris, Robert A. Larmer.

Spis treści:

Artykuły

🟥 Adam Grzegorzyca, Stworzona Natura Stwarzająca w systemie filozoficznym Jana Szkota Eriugeny
🟥 Fiona Ellis, Naturalism and Christian Philosophy: Identifying Some Common Ground
🟥 Piotr Bylica, In What Sense Is Theistic Evolution More Rational Than Naturalistic Evolution?
🟥 Bartosz Wesół, How Naturalism Refutes Itself: Pragmatist Challenges for Naturalism (William James and Charles Sanders Peirce)
🟥 Mirosław Rucki, Can a Naturalistic Explanation of Miracles Be Satisfactory? The Case of the Man Born Blind (John 9:1-12)
🟥 Robert A. Larmer, Two Unsuccessful Objections to the Apologetic Worth of Miracles
🟥 Marc Pauly, How We Can Speak to Nature: Insights from Dialogical Philosophy and the Bible
🟥 Mark Harris, Christ and the Quantum: Fundamentals of Theology of Science
🟥 Anna Maria Karczewska, Agnieszka Karczewska, Why Can’t God Know Something But Not Everything?
🟥 Karol Wołk, Thomas M. Scanlon’s Critique of the Doctrine of Double Effect: Intention and Permissibility
🟥 Andrzej Waleszczyński, Martyna Filcek, Osoba w centrum włoskiej debaty bioetycznej

Recenzje i sprawozdania

🟥 Andrzej Kobyliński, "W kręgu etyki, literatury i filozofii. Księga Jubileuszowa z okazji 45-lecia pracy naukowo-dydaktycznej prof. Ewy Podrez", red. K. Rozmarynowska, P. Duchliński, Wydawnictwo Naukowe UKSW, Warszawa 2023, ss. 280
🟥 Piotr Orecki, Joseph E. LeDoux, "Cztery rodzaje istnienia. Nowa koncepcja człowieka", tłum. A. Binder, Copernicus Center Press, Kraków 2024, ss. 356
🟥 Damian Szczęch, Alexander Thomas, "The Politics and Ethics of Transhumanism. Techno-Human Evolution and Advanced Capitalism", Bristol University Press, Bristol 2024, ss. 257
🟥 Andrzej Kobyliński, Sprawozdanie z ogólnopolskiej konferencji naukowej pt. "Perspektywy etyki chrześcijańskiej w XXI wieku", Instytut Filozofii Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie, Kraków, 4.06.2025 r.
🟥 Jakub Płoski, Bartłomiej Uzar, Report on the Conference "Philosophy and Christianity. Past – Present – Future", Institute of Philosophy, Cardinal Stefan Wyszynski University in Warsaw, Warsaw, 12-13 June, 2025

https://czasopisma.uksw.edu.pl/index.php/spch/issue/view/1055

Zapraszamy do lektuty!

03/02/2026

Podsumowanie Jubileuszu 60-lecia SPCh

Rok 2025 był rokiem jubileuszu 60. lat istnienia Studia Philosophiae Christianae.
🔸Z tej okazji zorganizowana została międzynarodowa konferencja naukowa pt. "Philosophy and Christianity. Past – Present – Future" (12-13 czerwca 2025) z udziałem 16 prelegentów z 9 krajów z 3 kontynentów, w tym zaproszonych gości: prof. Marka Harrisa (University of Oxford) i prof. Roberta A. Larmera (University of New Brunswick).: https://sites.google.com/view/ph-and-ch-conf/
🔸Ponadto przez cały rok przypominane były wybrane teksty, pochodzące z wydanych numerów SPCh w cyklu: "60/60 the best of SPCh". Przypomniano 60 artykułów autorów polskich i zagranicznych, które oddają specyfikę czasopisma i jego zakres tematyczny.
🔸Dodatkowo w ramach cyklu: "60 lat minęło..." publikowane były informacje historyczne i ciekawostki , dotyczące SPCh z całego okresu istnienia czasopisma. M.in. przypomniano sylwetki redaktorów naczelnych i innych postaci związanych z SPCh.
🔸W numerze 1/2025 opublikowany został specjalny artykuł poświęcony historii SPCh - A. Świeżyński, "Filozofia wolna od uprzedzeń. 60 lat czasopisma filozoficznego 'Studia Philosophiae Christianae'": https://czasopisma.uksw.edu.pl/index.php/spch/article/view/15685
🔸Na stronie SPCh przygotowano indeks wszystkich autorów, którzy publikowali swoje teksty w SPCh: https://czasopisma.uksw.edu.pl/index.php/spch/indeksautorow

Dziękujemy wszystkim, którzy uczestniczyli i wspierali wydarzenia jubileuszowe, a także wszystkim sympatykom SPCh.

30/01/2026

Z cyklu "60/60 the best of SPCh" [60 - ostatni]
[60 najciekawszych publikacji z 60 lat istnienia SPCh]

John Finnis: "Capital Punishment and Lethal Acts in War" [Studia Philosophiae Christianae 60(2024)2, s. 7-34]

Link do tekstu: https://czasopisma.uksw.edu.pl/index.php/spch/article/view/15054

John Finnis (ur. 1940) jest australijskim prawnikiem i filozofem, jednym z najwybitniejszych współczesnych teoretyków prawa naturalnego. Jest emerytowanym profesorem prawa i filozofii prawa na Uniwersytecie Oksfordzkim oraz profesorem prawa na Uniwersytecie Notre Dame.
Przypomniany artykuł zawiera filozoficzną analizę i ocenę stanowiska moralnego wobec kary śmierci wyrażonego w najnowszych wypowiedziach KK na ten temat. W odpowiedzi na łatwe do wywnioskowania zaprzeczenie, zawarte w paragrafie 304 papieskiej adhortacji Amoris Laetitia, że istnieją normy moralne bez wyjątków, niniejszy artykuł (1) przypomina i potwierdza tezę tradycji filozoficznej i doktrynalnej, że takie normy istnieją. Następnie (2) nakreśla, na czym polega identyfikowanie rodzaju czynu na podstawie jego przedmiotu; (3) krótko rozważa trzy kolejne i różne wersje nauczania Katechizmu Kościoła Katolickiego na temat kary śmierci; oraz (4) zwraca uwagę na godne uwagi, ale rzadko omawiane, niepacyfistyczne nauczanie Katechizmu przeciwko wszelkim zamiarom zabijania, nawet w wojnie sprawiedliwej.
"Dokument cytowany w nowo sformułowanym paragrafie 2067 Katechizmu oraz w liście przewodnim Kongregacji Nauki Wiary z dnia 1 sierpnia 2018 r. to przemówienie wygłoszone w 2017 r. przez tego samego papieża, który wydał sekcję 304 Amoris Laetitia. Nie jest więc zaskoczeniem, że teologiczne lub moralne powody zmiany w paragrafie 2067 nie wyrażają podstawy lub podstaw, które, jak sugerowałem, mogłyby rzeczywiście potwierdzić rozwój doktryny wykluczającej karę śmierci jako intrinsece inhonestum: że ze względu na swój cel – zamierzenie śmierci jako środka – kara śmierci jest sprzeczna z poszanowaniem życia ludzkiego, które wynika z absolutnej władzy Boga nad życiem i śmiercią. Te dwa dokumenty budzą lub wzmacniają poważne obawy, ponieważ skupiają się prawie wyłącznie na godności ludzkiej, jakby stanowiła ona dla naszych praw i obowiązków nie tylko (jak to ma miejsce) niezbędny warunek wstępny i podstawę, ale raczej quasi-mapę określającą sens lub ratio tych praw oraz wyznaczającą ich treść i granice (rodzaj wybranych działań istotnych z moralnego punktu widzenia, wyłączonych przez te prawa)" (s. 31-32).

Spis treści: 1. Introduction. 2. Inspiration from Anscombe. 3. Catechism’s teaching. 4. Human dignity and the intention of the acting person. 5. Development of the Catholic Church’s moral doctrine. 6. Conclusion.

26/01/2026

Z cyklu "60/60 the best of SPCh" [59]
[60 najciekawszych publikacji z 60 lat istnienia SPCh]

Juuso Loikkanen: "The design argument salvaged? Assessing the contemporary argument from improbability" [Studia Philosophiae Christianae 56(2020)3, s. 51-70].

Link do tekstu: https://czasopisma.uksw.edu.pl/index.php/spch/article/view/8858

Juuso Loikkanen to fiński badacz, związany głównie z University of Eastern Finland (UEF). Jego badania koncentrują się na relacjach między nauką a religią, w tym na zagadnieniach ewolucji, inteligentnego projektu oraz działania Bożego w świecie.
Przypomniany artykuł dotyczy zagadnienia naukowej użyteczności koncepcji tzw. inteligentnego projektu. Niektóre cechy fizycznego wszechświata wydają się być tak dobrze uporządkowane, że uznano je za dowód istnienia nadprzyrodzonej istoty, która je zaprojektowała. Historia tzw. argumentu z projektu sięga tysięcy lat wstecz i przedstawiano różne jego wersje. W niniejszym artykule autor analizuje jedną ze współczesnych wersji tego argumentu, zaproponowaną przez ruch tzw. inteligentnego projektu, autorstwa W. Dembskiego, i porównuje jej zalety i wady z jedną z najsłynniejszych klasycznych wersji tego argumentu.
„Podsumowując, moim zdaniem zasadnicza różnica między tradycyjnym argumentem projektowym a nowym polega na tym, że gdyby określona złożoność była niezawodną metodą wykrywania projektu, gdyby metodę tę można było zastosować do zjawisk naturalnych i gdyby niektóre z tych zjawisk wykazywały określoną złożoność, wówczas z bardzo dużym prawdopodobieństwem udowodniono by istnienie nadprzyrodzonego projektanta. Wnioskowanie o tym, że obiekty są zaprojektowane, nie opierałoby się już wyłącznie na intuicji. Zwolennicy ID, a w szczególności William Dembski, zasługują na uznanie za próbę stworzenia skomplikowanej metody wykrywania projektu. Niestety, w obecnej formie argument ten nie wnosi zbyt wiele do dyskusji” (s. 69).

Spis treści: 1. Introduction. 2. The intuition of a design: the analogical design argument. 3. Hume’s critique against the analogical argument. 4. The persistence of the design intuition and the need for evidence. 5. Intelligent Design and the New Design Argument. 6. Detecting design through specified complexity. 7. From design to a designer. 8. Problems with the ID’s design argument. 9. Conclusion.

23/01/2026

Z cyklu "60/60 the best of SPCh" [58]
[60 najciekawszych publikacji z 60 lat istnienia SPCh]

Stanisław Kamiński: "O prawdach koniecznych" [Studia Philosophiae Christianae 4(1968)1, s. 47-72].

Link do tekstu:https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-philosophiae-christianae/1968-tom-4-numer-1/studia_philosophiae_christianae-r1968-t4-n1-s47-72.pdf

Stanisław Kamiński (1919-1986) był związany z Katolickim Uniwersytetem Lubelski. Przez wiele lat kierował Zakładem Logiki i Teorii Poznania, a także Sekcją Filozofii Teoretycznej. Związany był z dwoma kierunkami w filozofii: scholastycznym i szkoły lwowsko-warszawskiej. Zajmował się logiką i historią logiki, filozofią i metodologią nauki, w szczególności językiem i metodą klasycznej teorii bytu. Pielęgnował ideał poznania racjonalnego, nawiązując do dziedzictwa przeszłości i do najnowszych osiągnie logiki i filozofii nauki. Współtworzył tzw. lubelską szkołę filozoficzną.
Autor przypomnianego artykułu próbuje wskazać drogę do odpowiedzi na pytanie: czy istnieją prawdziwie konieczne twierdzenia i jak one wyglądają? Nie chodzi tu tylko o istnienie koniecznych prawd, ale także o to, czy można bez wątpienia stwierdzić, że dane stwierdzenie jest prawdziwe. Po wstępnych wyjaśnieniach terminologicznych następuje historyczny zarys problemu. Następnie wskazane są przeszkody, jakie tradycja stawia na drodze do pozytywnego rozwiązania problemu istnienia koniecznych prawd. Są to głównie: 1) zbyt duża autonomia przyznana językowi, a także częściowo poznaniu; 2) nadmierna izolacja różnych rodzajów wiedzy, zwłaszcza zmysłowej i intelektualnej (tutaj również klasyczna kontrowersja między empiryzmem a aprioryzmem); wreszcie 3) zawężone lub przynajmniej niepewne pojęcie doświadczenia. Pozytywne rozwiązanie tego problemu wydaje się możliwe, pod warunkiem że uda się ustalić 1) istnienie stanów rzeczy koniecznych, 2) rodzaj wiedzy apodyktycznej i, co najważniejsze, kryteria jej rozpoznawania, 3) środki budowy aparatu narodowego pozwalającego na wyrażanie, przekazywanie i kontrolowanie konieczności wiedzy. Wszystkie te operacje przenikają się i kontrolują nawzajem, przy czym język jest najłatwiejszym środkiem rozpoznawania.
„Zatem sąd oczywiście prawdziwy materialnie ma miejsce wtedy i tylko wtedy, gdy intelekt przez konieczny stan rzeczy (będący przedmiotem tego sądu) jest poruszony i zmuszony nieodwołalnie uznać prawdziwość tego sądu ze względu na treść poznawczą przedstawiającą się językowo analitycznie. Rozstrzyga się zaś o tym wszystkim równocześnie w trzech płaszczyznach i we wzajemnym ich powiązaniu: językowej (analityczność zdania), poznawczej (oczywistość intuicyjnego ujęcia) i ontycznej (konieczność stanu rzeczy). Praktycznie nie jest to jedynie spontaniczna i ‘błyskowa’ operacja. Aby do niej doszło trzeba ją gruntownie przygotować, powtarzać i semiotycznie skontrolować” (s. 71).

Spis treści: 1. Wstępne wyjaśnienia terminologiczne. 2. Bliskoznaczne terminy w stosunku do nazwy prawda konieczna. 3. Dzieje problemu prawdy koniecznej. 4. Potrzeba harmonijnie wielostronnego traktowania problemu prawd koniecznych. 5. Przeszkody utrudniające właściwe podejście do rozwiązania problemu prawd koniecznych. 6. Zarys drogi rozwiązania problemu istnienia prawd koniecznych.

22/01/2026

Z cyklu "60/60 the best of SPCh" [57]
[60 najciekawszych publikacji z 60 lat istnienia SPCh]

Stanisław Judycki: "Głębia i kontyngencja fenomenu: fenomenologia i filozofia XX wieku" [Studia Philosophiae Christianae 39(2003)2, s. 187-203].

Link do tekstu:https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-philosophiae-christianae/2003-tom-39-numer-2/studia_philosophiae_christianae-r2003-t39-n2-s187-203.pdf

Stanisław Judycki (ur. 1954) jest filozofem aktualnie związanym z Uniwersytetem Gdańskim. Zajmuje się epistemologią, filozofią religii i historią filozofii współczesnej.
Przypomniany artykuł stanowi próbę pokazania wkładu fenomenologii w filozofię XX wieku. Teoretyczna wartość fenomenologii zostaje podkreślona poprzez ujawnienie cech charakterystycznych pojęcia zjawiska, tak jak jest ono używane w fenomenologii. Autor rozpoczyna od omówienia przyczyn i motywów, które stały za ideami fenomenologicznymi na początku XX wieku. Za najbardziej charakterystyczne cechy fenomenologicznego pojęcia zjawiska autor uznaje: (1) charakter nie-teoretyczny; (2) charakter translingwistyczny; (3) charakter nadzmysłowy; (4) wykraczanie poza treść codziennego doświadczenia; (5) charakter nadhistoryczny; (6) nieredukowalność do struktur pozazjawiskowych. W dalszej części dyskusji autor skupia się na pojęciach głębi i kontyngencji, które mają zastosowanie zarówno do zjawisk zmysłowych, jak i nadzmysłowych. Zjawiska są kontyngentne ze względu na leżące u ich podstaw przyczyny naturalne oraz psychofizyczną konstytucję człowieka. Artykuł kończy się rozważaniem, czy filozofia XXI wieku powinna być uprawiana w sposób fenomenologiczny.
„Czy żyjąc w XXI w., mamy dalej pracować jako fenomenologiczni filozofowie? Jako bardzo ogólne wezwanie do poszukiwania tego, co pierwotne i tego, co konieczne, jest to postulat naturalny w odniesieniu do filozofii po prostu, a nie tylko w odniesieniu do jakiejś filozofii fenomenologicznej. W tym znaczeniu każde filozofowanie powinno być fenomenologiczne. Z drugiej jednak strony, autentycznym pokarmem filozofii nie są ogólne postulaty co do metody, lecz raczej nowe koncepcje, nowe idee, doktryny, systemy, a fenomenologia w znaczeniu właśnie przedstawionym nie była ani osobną doktryną, ani systemem. Wiek XX skończył się pewną formą sceptycyzmu i relatywizmu nazywaną postmodernizmem. Zgodnie z dotychczas napotkaną logiką dziejów ludzkiego myślenia po tym czasie destrukcji powinniśmy teraz oczekiwać nowych konstrukcji filozoficznych, mieć nadzieję na pojawienie się nowych koncepcji” (s. 203).

Spis treści: 1. Uwagi historyczne. 2. A-teoretyczność fenomenu. 3. Sensoryczność i ponadsensoryczność fenomenu. 4. Fenomen a doświadczenie potoczne. 5. Ponad-historyczność
fenomenu. 6. Nieredukowalność fenomenu. 7. Głębia fenomenu. 8. Kontyngencja fenomenu. 9. Fenomenologia i filozofia XX w.

21/01/2026

Z cyklu "60/60 the best of SPCh" [56]
[60 najciekawszych publikacji z 60 lat istnienia SPCh]

Timo Helenius: "Reflections on Poetic Work: Heidegger and Ricoeur" [Studia Philosophiae Christianae 49(2013)4, s. 41-67].

Link do tekstu:https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-philosophiae-christianae/2013-tom-49-numer-4/studia_philosophiae_christianae-r2013-t49-n4-s41-67.pdf

Timo Helenius wykładał filozofię i etykę na Boston College, Mount Ida College, a ostatnio na Uniwersytecie New Brunswick. Jego badania koncentrują się na współczesnej filozofii kontynentalnej, a w szczególności na twórczości Paula Ricoeura. Jego praca 'Ricoeur, Culture, and Recognition: A Hermeneutic of Cultural Subjectivity' została opublikowana przez Lexington Books w 2016 roku. Helenius pracuje obecnie nad kolejną książką poświęconą fenomenologii ekspresji religijnej.
W niniejszym eseju autor analizuje filozofię obiektów kulturowych P. Ricoeura jako alternatywę dla hermeneutyki ontopoetyckiego pochodzenia sztuki M. Heideggera, która wyraźnie pozostaje powściągliwa w akceptowaniu punktu wyjścia opartego na rozróżnieniu między podmiotem a przedmiotem. Po przedstawieniu poetyki bytu Heideggera – którą nazywa ontopoetyką – wyjaśnia, w jaki sposób Ricoeur proponuje podejście mitopoetyckie oparte na pojęciu obiektywności. Koncepcja dzieła poetyckiego pozostaje głównym tematem artykułu, analizowanym najpierw z punktu widzenia Heideggera, a następnie z punktu widzenia jego rywala Ricoeura. Autor stwierdza, że propozycja Ricoeura dotycząca poetycko-spekulatywnego ujawnienia tego, co jest, pozostaje silnie powiązana z pojęciem obiektywności, a także pojęciem dzieła, podczas gdy analiza Heideggera stopniowo przesuwa się od ergon do energeia, zastępując pojęcie dzieła pojęciem aletycznej walki.
„Nieustanna sztuka interpretacji jest najwyższym dziełem umysłu, który nieustannie łączy to, co wewnętrzne i zewnętrzne, spekulatywne i poetyckie, znaczenie i świat, jednocześnie delikatnie uświadamiając człowiekowi jego istnienie jako istnienie i przekazując mu sposób jego istnienia jako człowieka pełnego możliwości” (s. 66).

Spis treści: 1. Introduction. 2. Heidegger’s poetics of Being. 3. Ricoeur: The “signs of man” and works of art. 4. Thoughtful works, embodied Being, and expressive acts. 5. Λόγος: the communicative works of l’esprit. 6. Work: Ricoeur’s dialectics of discovering interpretation.

20/01/2026

Z cyklu "60/60 the best of SPCh" [55]
[60 najciekawszych publikacji z 60 lat istnienia SPCh]

Adam Grzeliński: "Miejsce etyki w systemie filozoficznym Dawida Hume’a" [Studia Philosophiae Christianae 43(2007)2, s. 74-91].

Link do tekstu:https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-philosophiae-christianae/2007-tom-43-numer-2/studia_philosophiae_christianae-r2007-t43-n2-s74-91.pdf

Adam Grzeliński to polski historyk filozofii, profesor nauk humanistycznych związany z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu (UMK). Specjalizuje się w nowożytnej filozofii brytyjskiej, estetyce oraz epistemologii.
W przypomnianym artykule autor zauważa, że komentatorzy myśli Davida Hume’a nie są zgodni co do kwestii jej spójności i nierzadko twierdzą, że jest ona zbiorem sceptycznych wątpliwości skierowanych wobec XVII-wiecznej metafizyki substancji. Jednym z najciekawszych problemów jest rzekoma rozbieżność między fenomenologicznym podejściem epistemologii Hume’a, przedstawionym w pierwszej części jego Traktatu oraz w Rozprawie o rozumie ludzkim, a zdroworozsądkową teorią filozofii praktycznej: etyki, polityki, ekonomii, zawartą w Rozprawie o zasadach moralności i niektórych esejach. W artykule autor broni systematycznego charakteru jego filozofii. Zgodnie z własnymi stwierdzeniami Hume’a, różne części jego filozofii stanowią kolejne części jego „nauki o człowieku”, np. o naturze ludzkiej. Związek między dwiema głównymi częściami filozofii Hume’a można znaleźć w jego teorii etyki. Odrzuca on metafizyczne pojęcie „substancji”, typowe dla myśli XVII wieku, i stara się stworzyć nową teorię opartą na metodzie „eksperymentalnej” lub empirycznej. W ten sposób pokazuje, że nasze rozróżnienia moralne nie mają nic wspólnego z założeniami metafizycznymi.
„Nieuprawnione sądy metafizyczne stają się zabobonami, dopóty dzięki właściwemu opisowi ludzkiej natury nie wskażemy, że wiele sądów nie sprowadza się do samych operacji rozumu, ale ma u swej podstawy ‘jedynie’ uczucia. Zdaniem Hume’a, wiele dotychczasowych sądów metafizyki należy właśnie do tego rodzaju twierdzeń. Właściwe zakreślenie granic rozumu każe postawić, zdaniem Hume’a, możliwość tradycyjnego, tzw. ontologicznego dowodu na istnienie Boga, czy dowodzenie istnienia świata. Istnienie Stwórcy musi pozostać sprawą wiary, istnienie niezależnego od człowieka świata – sprawą przeświadczenia. (…) Czego zatem na dobrą sprawę dotyczyłaby ocena moralna? Tradycyjnie chcąc określić czyjąś odpowiedzialność za dokonany czyn, samorzutne, celowe i przemyślane działanie człowieka przeciwstawia się uwarunkowaniom, na które nie miał wpływu: na przykład przyczynowo-skutkowemu działaniu czynników naturalnych czy nawet silnemu zaburzeniu emocjonalnemu, które sprawia, że człowiek nie mógł w chwili dokonania czyny w pełni za nie odpowiadać. Jednakże takie przeciwstawienie dwóch porządków: celowościowego, właściwego świadomemu człowiekowi, i mechanicznemu, przyczynowemu porządkowi czynników nieświadomych, opierałoby się na założeniu dwóch rodzajów substancji. Zamiast tego Hume przedstawia projekt, w którym ocenie podlegałyby mniej czy bardziej zmienne cechy czyjegoś charakteru” (s. 89-90).

19/01/2026

Z cyklu "60/60 the best of SPCh" [54]
[60 najciekawszych publikacji z 60 lat istnienia SPCh]

Teresa Grabińska: "Determinizm i redukcjonizm w świetle matematyki współczesnej" [Studia Philosophiae Christianae 28(1992)1, s. 19-30].

Link do tekstu:https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-philosophiae-christianae/1992-tom-28-numer-1/studia_philosophiae_christianae-r1992-t28-n1-s19-30.pdf

Teresa Grabińska jest doktorem fizyki teoretycznej i doktorem habilitowanym nauk filozoficznych, profesorem w Akademii Wojsk Lądowych we Wrocławiu. Opublikowała około 400 prac naukowych, publikowanych w Polsce i za granicą, poświęconych fizyce kwantowej, kosmologii fizycznej, filozofii przyrody, filozofii nauki, personalizmowi, transhumanizmowi i sekuritologii.
W przypomnianym artykule autorka omawia fraktalną konceptualizację zjawisk naturalnych i jej związek z iteracyjnymi rozwiązaniami nieliniowych równań różniczkowych. Jej zdaniem tradycyjny związek między determinizmem a redukcjonizmem należy ponownie zrewidować, biorąc pod uwagę modele fraktalne: preferowane jest holistyczne połączenie części i całości. Rozważania dotyczące regularnych rozwiązań nieliniowych równań różniczkowych i ich chaotycznych odpowiedników implikują twierdzenie Metallmana o ścisłym i statystycznym determinizmie. Nie można jednak podważać indeterminizmu chaosu.
„Przyjęcie tezy Metallmanna o determinizmie uwalniania nas od kłopotliwej (także z punktu widzenia opisu fraktalnego) relacji między determinizmem (ścisłym) a redukcjonizmem: związek między kolejnymi stanami obiektu może być także holistyczny lub strukturalistyczny. W pierwszym przypadku gwarantuje go procedura konstrukcji (fragmentacji), w drugim – procedura symulacji lub procedura iteracji. Nie możemy jednak zaakceptować stanowiska Metallmanna odnośnie odrzucenia indeterminizmu. Przebieg zjawisk nieliniowych może się stać chaotyczny w sensie silnym. Wtedy zdeterminowanie statystyczne nie występuje ze względów zasadniczych: podstawowy wyróżnik zdeterminowania zjawiska, który podał Metallmann nie ma w tym wypadku zastosowania. Obiekt w stanie silnego chaosu zachowuje się niedeterministycznie: nie można określić związku między kolejnymi stanami. Prawdą jest, że stan silnego chaosu (atraktor dziwny) jest spowinowacony matematycznie ze słabym chaosem (w którym opis statystyczny jest możliwy), że chaos ma naturę fraktalną, że można badać jego strukturę jako strukturę obiektu matematycznego. Nie zmienia to wszakże faktu, że gdy a traktor dziwny wystąpi w procesie naturalnym, to proces ten staje się indeterministyczny” (s. 29).

Spis treści:
1. Regularność rozwiązań równań różniczkowych a determinizm zjawisk fizycznych. 2. Związek między determinizmem a redukcjonizmem. 3. Holistyczna koncepcja struktury obiektu w świetle geometrii fraktalnej. 4. Deterministyczny przebieg procesów w świetle teorii atraktorów. 5. Nowa rola matematyki wobec fraktalnych i atraktorowych modeli zjawisk. 6. Determinizm opisu fraktalnego i indeterminizm chaosu.

16/01/2026

Z cyklu "60/60 the best of SPCh" [53]
[60 najciekawszych publikacji z 60 lat istnienia SPCh]

Zygmunt Hajduk: "Wartościowanie i wartości w nauce" [Studia Philosophiae Christianae 42(2004)2, s. 13-38].

Link do tekstu:https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-philosophiae-christianae/2004-tom-40-numer-2/studia_philosophiae_christianae-r2004-t40-n2-s13-38.pdf

Zygmunt Hajduk (1935-2025) był wybitnym polskim filozofem, wieloletnim profesorem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Jego badania skupiały się na filozofii przyrody, metodologii nauk oraz filozofii nauki, w tym aksjologii nauki. Jego prace metodologiczne stanowią podstawę dydaktyczną dla studentów kierunków humanistycznych i ścisłych.
Przypomniany artykuł składa się z dwóch części, zatytułowanych odpowiednio: zarys teorii wartościowania i wartości w nauce oraz problemy wartościowania w wybranych działach logiki filozoficznej. W pierwszej części zwrócono uwagę głównie na takie kwestie, jak: charakter oceniający metodologii R. Carnapa, K. Poppera i T. Kuhna, które uwzględniają obecność wartościowania w nauce. W tym kontekście uwzględniono również aktualne dyskusje na temat dobrze znanej tezy o aksjologicznej neutralności nauki (M. Weber). W drugiej części rozważanych jest kilka głównych problemów aksjologicznych, traktowanych z perspektywy logicznej. Wśród nich znajdują się: zagadnienia związane z nieklasycznymi lub filozoficznymi teoriami logiki; logika wartościowania absolutnego i porównawczego; struktura logiczna wartościowania – cztery wyróżnione w niej elementy; opozycja między opisem a wartościowaniem z semiotycznego punktu widzenia; wartościowanie jako jedna z kategorii epistemicznych; formalne i nieformalne warunki racjonalności takich pojęć.
„Na racjonalność pojęć epistemicznych nakłada się również wymogi natury rzeczowej. I tak, wymóg racjonalności nie będzie zachowany w przypadku, gdy na gruncie epistemologii będzie występować dedukcyjna infallibilność, a także logiczna wszechwiedza. Podtrzymywałoby się wtedy możliwość znajomości wszystkich konsekwencji wiedzy. Utrzymywałoby się też, że wszystkie dające się udowodnić zdania, a więc co najmniej wszystkie zdania logicznie prawdziwe, byłyby również znane, bądź znane jako prawdziwe” (s. 37).

Spis treści: 1. Zarys teorii wartościowania i wartości w nauce. 2. Problematyka wartościowania w wybranych działach logiki filozoficznej; elementy treściowe tych działów logiki.

Adres

Wóycickiego 1/3
Warsaw
01-938

Strona Internetowa

http://spch.uksw.edu.pl/

Ostrzeżenia

Bądź na bieżąco i daj nam wysłać e-mail, gdy Studia Philosophiae Christianae umieści wiadomości i promocje. Twój adres e-mail nie zostanie wykorzystany do żadnego innego celu i możesz zrezygnować z subskrypcji w dowolnym momencie.

Skontaktuj Się Z Firmę

Wyślij wiadomość do Studia Philosophiae Christianae:

Skróty

Chcesz aby twoja firma była na górze listy Firma Medialna w Warsaw?

Udostępnij

Kategoria

Witryna informacyjna