Kultura Wsi

03/09/2026

"Ziemniaki pochodzą z Ameryki Południowej. Były tam uprawiane już w czasach prehistorycznych. Około 10000-8000 lat temu „udomowili” je Inkowie. Pierwsze uprawy, wraz z systemami nawadniającymi, odkryto niedaleko jeziora Titicaca na wysokości 4000 m. (…)
🌱
W XVI wieku imperium Inków zostało podbite przez Hiszpanów. Konkwistadorzy szukali głównie złota, więc wiele nieznanych roślin, wśród nich również ziemniaki, przywieźli do Europy „przy okazji”. Był rok 1554. Z Hiszpanii trafiły dalej do Francji i Włoch. W żadnym z tych państw nie wzbudziły początkowo kulinarnego zainteresowania. Pierwsze uprawy szybko zarzucono, widząc w roślinie więcej zagrożeń niż pożytku. Jedzenie bulw zaczęto kojarzyć z rozprzestrzenianiem się chorób zarówno wśród ludzi, jak i zwierząt domowych. Ziemniaka zaczęto nazywać diabelskim jabłkiem.
💐
Mimo „piekielnych konotacji” doceniono jego walory estetyczne. Kartofle hodowano jako roślinę ozdobną w ogrodach królewskich i arystokratycznych, podziwiając ich delikatne kwiaty. Ich wygląd był tak ceniony, że wielu papieskich dostojników tamtych czasów nosiło szaty, zdobione haftowanymi kwiatami kartofla.
🥼
W tym miejscu warto zauważyć, że we Włoszech ziemniaki nazywano truflami, ze względu na ich podobieństwo do tych smakowitych grzybów. Włoska wymowa tarttufel szybko przyjęła się na terenach niemieckojęzycznych w brzmieniu die Kartoffel. Hiszpanie pozostali przy inkaskiej nazwie patata, natomiast Francuzi podeszli do sprawy bardziej twórczo i nazwali roślinę pomme de terre czyli jabłko ziemi.
🍎
Ziemniaki trafiły na stół dzięki przypadkowi oraz praktycznym mieszkańcom Wysp Brytyjskich. W 1588 roku hiszpańska Wielka Armada, płynąca na podbój Anglii, została rozbita. Jej szczątki, wraz z ładunkiem, prądy morskie wyrzuciły na wybrzeże Irlandii. Miejscowa ludność, przeżywając trudny okres głodu, pozbierała wszystko, co nadawało się do zjedzenia lub dalszego użytku. Resztę, czyli śmieci spalono. Legenda głosi, że zapach pieczonych ziemniaków z dogasających ognisk spowodował ich „odkrycie” jako posiłku. Faktem jest natomiast, że nowa roślina pomogła zwalczać skutki głodu na Wyspach. (…)
🔥
Mimo że Kanał Angielski czyli La Manche ma w najwęższym miejscu tylko 34 km szerokości, to w Europie kontynentalnej ziemniaki stały się popularne dopiero 100 lat później. Około roku 1700 w austriackich Niderlandach (dzisiejsza Belgia), zakonnicy św. Piotra spod Gandawy tak się rozsmakowali w kartoflach, że swoim dzierżawcom nakazali płacić czynsz w bulwach ziemniaka. Po kilkudziesięciu latach uprawa rozpowszechniła się na całą Flandrię. (…)
💲
Dla pobliskiej Francji zalety ziemniaka odkrył sławny ekonomista (autor teorii i wolnej konkurencji i produkcji) i minister finansów króla Ludwika XVI, Anne Robert Turgot. Aby spopularyzować uprawę tej rośliny, nakazał rozdawać bulwy ziemniaka proboszczom i rolnikom za darmo, a podczas swoich podróży i wizytacji oczekiwał podania potraw tylko z ziemniaków.
💂
Jednak największym propagatorem uprawy ziemniaków we Francji był przyjaciel Turgota, agronom i farmaceuta Antoine Augustin Parmentier. W okresie wojny siedmioletniej (1756- 1763) pełnił funkcję naczelnego aptekarza armii francuskiej. Podczas działań wojennych dostał się do pruskiej niewoli, gdzie podstawą wyżywienia były kartofle. Po powrocie do Francji rozpoczął intensywną kampanię na rzecz powszechnej uprawy ziemniaków. W tym celu posłużył się ponoć fortelem. Pola, na których z jego rozkazu sadzono ziemniaki, za dnia były pilnowane przez uzbrojone patrole wojska. Wieczorem straż odchodziła, a okoliczna ludność nocą podkradała plony bulw i uprawiała je na własnych polach. (…)
🗡
W Prusach uprawa kartofli nie została wprowadzona podstępem, ale jak to w Prusach - na rozkaz. Król Fryderyk II Wielki, szykując się do wojny z Austrią, wydał dekret, nakazujący rolnikom uprawę ziemniaków na Pomorzu i Śląsku. Rozdawane za darmo bulwy szybko znalazły uznanie wśród praktycznych pruskich chłopów. Rozpowszechnienie uprawy ziemniaków uchroniło Prusy od klęski głodu, do jakiej mogło dojść podczas wojny, powszechnej mobilizacji i braku rąk do prac polowych przy żniwach. (…)

👑
Do Rzeczypospolitej ziemniak dotarł z pewnością po wiktorii wiedeńskiej króla Jana III Sobieskiego w roku 1683. Był to dar austriackiego cesarza Leopolda I i pochodził zapewne z jego wiedeńskich ogrodów. Jednak są ślady, że pierwsze kartofle na ziemiach polskich były hodowane przez wrocławskich aptekarzy pod koniec XVI wieku, a kilkadziesiąt lat potem w Małopolsce uprawiano je w majątkach polskich a***n. Wróćmy jednak do króla Jana. Bulwy ziemniaka, nasz monarcha, podarował oczywiście swojej ukochanej żonie, Marysieńce.
🥣
Uprawą egzotycznych roślin w królewskich ogrodach w Wilanowie zajmował się ogrodnik Paweł Wienczarek. Legenda głosi, że wyhodowane przez niego rośliny trafiły na ucztę nie w postaci gotowanych lub pieczonych bulw, lecz jako sałatka, przyrządzona z zielonych, naziemnych owoców rośliny. Smak potrawy tak rozłościł króla, że ten rozkazał wszystkie ziemniaki powyrywać i spalić.
🔥 Co też uczyniono. Pomocnik ogrodnika, zwabiony zapachem, spróbował upieczoną bulwę. Wedle legendy, w tym momencie miał obok przechodzić sam król jegomość, który również zjadł pieczonego ziemniaka. Od tej pory na królewskim stole miały już zawsze pojawiać się ziemniaki „po obróbce termicznej”. Jednak zgodnie z historią, prawdziwą popularność kartofle zyskały w Polsce za panowania króla Augusta Mocnego, za sprawą zięcia Wienczarka, Jana Łuby, który miał sprowadzać bulwy z Saksonii całymi wozami.
🥔
Mimo oporu części kleru i trudności z uprawą egzotycznej rośliny, ziemniak przyjął się na ziemiach polskich dość szybko. Ksiądz Jędrzej Kitowicz w swoim „Opisie obyczajów za Augusta III” pisał: Na końcu panowania Augusta III kartofle znajome były wszędzie w Polszcze, w Litwie i na Rusi. A gdy okazało się, że z ziemniaków można wyrabiać skrobię i alkohol, to powierzchnie upraw jeszcze wzrosły. (…)
🥔
Ziemniak przez te ponad trzy stulecia tak mocno zaistniał w naszej polskiej gospodarce i kulturze, że doczekał się nie tylko pomnika w miejscowości Biesiekierz, w województwie zachodniopomorskim, ale nawet całego Muzeum Pyry w Poznaniu.”

📗
Zachęcamy do przeczytania całego tekstu Rafała Karpińskiego „Kartofle, pyry, grule, ziemniaki…”, który opublikowaliśmy w nr 2/2021, link do wersji pdf w komentarzu

📸
Szparagi z gotowanymi ziemniakami, podawane z dodatkiem palonego masła, ziół i kiełków, fot. Kritzolina, Wikipedia, CC BY-SA 4.0

31/08/2026

„Choć początki szkolnictwa w Polsce sięgają średniowiecza, przez długie wieki edukacja na wsi była marginalizowana. Dostęp do nauki dla dzieci chłopskich pozostawał ograniczony, a wiejskie szkoły często działały w trudnych warunkach, gdzie brakowało podstawowego wyposażenia i dostosowanego programu nauczania.
👨‍🎓
Od X wieku wraz z chrześcijaństwem pojawiają się na ziemiach polskich szkoły zakładane przez Kościół. (…) Przeznaczeniem tych szkół wyższych było kształcenie duchownych. Były także szkoły niższe zwane parafialnymi, nauczycielami w nich zazwyczaj byli duchowni. Głównym ich celem było nauczanie podstaw czytania, pisania oraz katechizmu. (…) Te szkoły także miały charakter duchowny, a uczęszczała do nich młodzież szlachecka i miejska.
📚
Wraz z założeniem Akademii Krakowskiej w 1364 roku otworzył się kolejny rozdział w dziejach szkolnictwa. (…) Jako centralna wyższa uczelnia Akademia zakładała swoje kolonie i filie, tzw. szkoły wyższe drugorzędne, gdzie wysyłała nauczycieli, którymi byli jej uczniowie. Od wieku XV powstaje coraz więcej szkół parafialnych i miejskich, ten stan trwa do XVIII wieku. Nie mamy zbyt wiele informacji o liczebności szkół wiejskich w tym okresie, a samo ich funkcjonowanie nie przedstawiało się zbyt dobrze. (…)
📗
Nauka w szkołach wiejskich, o ile istniała, była bardzo prymitywna. Uczono czytać, pisać, katechizmu i łaciny. (…)
W XVIII wieku pojawiły się głosy postulujące reformy szkolnictwa. Dużą rolę odegrał Stanisław Konarski, który w utworzonym w 1740 roku Kolegium dla szlachty wprowadził nowy program nauki i nową metodę pedagogiki. Nauczano tam historii krajowej, prawa ojczystego, a także nauk przyrodniczych. (…)
👨🏻‍🎓
Wszelkie reformy i prace Komisji Edukacji Narodowej zostały zatrzymane przez rozbiory Polski. Kadra nauczycielska wykształcona przez Komisję Edukacji kontynuowała działalność w jej duchu długo po utracie niepodległości, wychowując kolejne pokolenia nowocześnie wykształconej młodzieży. (…)
🔎
Władze pruskie na początku dopuszczały język polski, dodatkowo utrzymywały szkoły polskie, które miały dobre podręczniki. Taki stan rzeczy trwał do lat 70. XIX wieku, kiedy rozpoczęła się germanizacja szkolnictwa polskiego. (…)
👦
W 1819 roku władze pruskie ustaliły obowiązek szkolny dla dzieci od 6 do 14 roku życia. Wprowadzano go stopniowo, w miarę rozwijania sieci szkół. (…) W zaborze austriackim obowiązek szkolny wprowadzono w 1869 roku. Początkowo dotyczył on dzieci w wieku od 6 do 14 lat, po kilku latach ten czas skrócono do 12 roku życia. Nauka w szkołach elementarnych była bezpłatna i prowadzona w języku ojczystym dzieci. Uczono w nich religii, czytania, pisania i rachunków (…)
👀 #
W zaborze rosyjskim nie istniał obowiązek szkolny. Likwidowano szkoły elementarne.(…)
⛓️‍💥
Różnice w dostępności do edukacji podstawowej pomiędzy zaborami utrzymywały się jeszcze po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. W 1918 roku zjawisko analfabetyzmu przedstawiało się następująco: tereny byłego zaboru pruskiego średnio 4,2% analfabetów, na terenie byłego Królestwa Kongresowego – 31,7% (przy czym na Kresach Wschodnich – 64,7%), natomiast w Galicji – 31,5%.
🔬
Po odzyskaniu niepodległości jednym z najpilniejszych wyzwań stało się ujednolicenie systemu edukacji na terenie całego kraju. (…)
Ważnym krokiem w kierunku rozwoju systemu edukacji było uchwalenie Konstytucji marcowej w 1921 roku, która zagwarantowała bezpłatny dostęp do nauki na poziomie podstawowym oraz ustanowiła obowiązek szkolny. (…)
💰
Mimo wysiłków na rzecz rozwoju edukacji w okresie dwudziestolecia międzywojennego większość dzieci kończyła swoją ścieżkę edukacyjną na poziomie szkoły podstawowej. Do szkół średnich trafiało jedynie około 4% absolwentów, natomiast
wykształcenie wyższe zdobywał zaledwie 1% młodzieży. Główną barierę stanowiły względy ekonomiczne – nauka na wyższych szczeblach wymagała opłat, a także wiązała się z kosztami związanymi z utrzymaniem się w mieście i była poza zasięgiem większości rodzin wiejskich i robotniczych.
🇵🇱
Niemniej jednak wprowadzenie powszechnej edukacji podstawowej miało ogromne znaczenie społeczne. Dzięki niej znacznie zmniejszył się analfabetyzm, który jeszcze na początku XX wieku był poważnym problemem w wielu regionach kraju. Szkoła podstawowa, choć często borykająca się z brakami kadrowymi i materialnymi, stała się fundamentem budowy nowoczesnego społeczeństwa, przygotowując dzieci nie tylko do dalszej nauki, ale przede wszystkim do świadomego uczestnictwa w życiu publicznym i gospodarczym odradzającej się Rzeczypospolitej.”

📗
Zachęcamy do przeczytania całego tekstu „Szkoła na wsi” Ewy D. Rutkowskiej-Wilbik z Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu. Znajdziecie go w nr 3/2025, link do wersji pdf w komentarzu.

📸
Izba lekcyjna w Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu, fot. Dariusz Krześniak ze zbiorów Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu

27/08/2026

„Historia święta plonów sięga czasów, kiedy rolnictwo stało się podstawą wyżywienia ludzi. Plonowanie roślin i ich zbiór decydowały o wielkości zapasów na okres zimowy i poziomie odżywiania się do następnych zbiorów. Pomyślne zbiory stały się okazją do szczególnego świętowania. W Polsce świętowanie zbiorów zbóż utrwaliło się jako jeden z ważniejszych obrzędów ludowych zwanych dożynkami lub zażynkami. (…)
💐
Najważniejszym atrybutem dożynek były wieńce, którymi żniwiarze wieńczyli głowy gospodarzy. Tworzono też duże wieńce, konstruowane bardzo pomysłowo, wypełniane kłosami zbóż, owocami, kwiatami, symbolami religijnymi. (…)
🏛
Po wojnie zlikwidowano duże prywatne majątki ziemskie, które kultywowały dożynkowy zwyczaj. Ich kontynuację przejęły różne struktury państwa. Najbardziej okazałe były dożynki krajowe, zwane też centralnymi, na których w roli gospodarzy występowali zwykle przedstawiciele najwyższych władz partyjnych i państwowych. Ich miejscem do 1973 r. był Stadion Dziesięciolecia w Warszawie, a później wybrane miasta wojewódzkie. Pierwszym organizatorem dożynek został w 1973 r. Białystok. Z tej okazji wyemitowano medal autorstwa Aleksandry Bortowskiej.”

📙
Zachęcamy do przeczytania całego tekstu „Dożynki w medalierstwie”, który opublikowaliśmy w nr 3/2022, link do wersji pdf w kalendarzu.

📕
Ciekawe wiadomości o zwyczajach na dawnej wsi znajdziecie także w tekście „Czas świętowania na polskiej wsi” Małgorzaty Oleszkiewicz, który opublikowaliśmy w nr 4/2023. Link do wersji pdf w komentarzu.
🍃
„Czym były i jaki był sens dożynek (znanych też jako plon, wieńcowiny, okrężne, wieńcowe, wieniec lub wyżynek) najlepiej w skrócie opowiedział Seweryn Udziela: >>Po ukończonem żniwie robią żniwiarki wieniec z kłosów zboża, które żąć ukończyły, zdobią go kwiatami, wstążkami, czasem jeszcze jabłkami i orzechami, i ze śpiewem zanoszą do gospodarza, który wieńce odbiera, a żeńcom wyprawia zabawę w nagrodę za pilną pracę w czasie żniw.
🌾
Ziarno z święconego wieńca dożynkowego zasiewają w pierwszy zagon, aby Pan Bóg pobłogosławił zasiewom i aby wydały plon stokrotny

16/08/2026

Dziś w Mikstacie obchodzone jest uroczyście święto Św. Rocha z tradycyjnym błogosławieniem zwierząt. Kultura Wsi objęła wydarzenie patronatem. Przypominamy jak obchody wyglądały w poprzednich latach.

🐴„Na Wzgórzu Świętego Rocha od ponad trzystu lat odbywają się wielkie uroczystości odpustowe, w których uczestniczą nie tylko mieszkańcy parafii, ale pielgrzymi i coraz liczniej przybywający turyści kulturowi z najodleglejszych zakątków kraju.”

🐮📗O tych wyjątkowych obchodach, których charakterystyczną częścią jest obrzęd błogosławieństwa zwierząt, przeczytacie w nr 3/2024. Link do wersji pdf w komentarzu.
Zachęcamy też do wzięcia udziału w tegorocznym wydarzeniu, główne obchody odbędą się w dniach 15-17 sierpnia, dokładny program w drugim komentarzu.

🐓„Kościół św. Rocha (w 2011 r. ustanowiony Diecezjalnym Sanktuarium św. Rocha), przy którym obecnie odbywa się obrzęd błogosławieństwa, zbudowany został jako wotum dziękczynne za uratowanie mieszkańców przed epidemią w roku 1786. Nie jest to jednak pierwszy kościół pod wezwaniem św. Rocha zbudowany w tym miejscu. Przez stulecia tereny te nawiedzane były często przez epidemie. Mieszkańcy miasta wierzą i tę wiarę przekazują w sposób skuteczny kolejnym pokoleniom, że to właśnie dzięki wstawiennictwu św. Rocha, ich przodkowie zostali ocaleni w czasie epidemii cholery. Dawniej wierzono, że udział w obrzędzie błogosławieństwa zapewni zwierzętom zdrowie, co było niezwykle ważne, gdyż dla mieszkańców wsi zwierzęta hodowlane stanowiły często jedyne źródło pożywienia, czy utrzymania rodziny.
(…)
🐔Bezpośredni czas świętowania w Mikstacie zaczął się w uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, nazywaną świętem Matki Boskiej Zielnej, kiedy to po mszy św. sprawowanej o godz. 18.00, procesja z Najświętszym Sakramentem i relikwiami niesionymi przez uczestników spotkań w „Szkole Świętego Rocha” wyruszyła do sanktuarium. Tu odprawione zostały nieszpory, ostatni dzień nowenny i rozpoczęło się całonocne czuwanie przy Najświętszym Sakramencie i relikwiach Patrona. O godzinie 24.00 odprawiona została pasterka, która przeprowadziła uczestników w dzień upamiętniający narodziny dla nieba św. Rocha. O godz. 8.00 sprawowana była msza św. wotywna w intencji gospodarzy, o błogosławieństwo Boże w pracy i utrzymanie inwentarza. Potem nadszedł czas na bardzo widowiskowy, ale mający głęboką wymowę religijną obrzęd błogosławienia zwierząt, poprzedzony specjalną modlitwą. Następnie przed ks. biskupem seniorem Antonim Długoszem, stojącym na podwyższeniu, przeszła „procesja” składająca się z najróżniejszych zwierząt i ich właścicieli. Wszyscy zostali obficie poświęceni. Dawniej na obrzęd błogosławieństwa przyprowadzano bądź przywożono konie, krowy, owce, świnie. W tym roku było dużo koni, cielątka (przywiezione na specjalnych platformach), ale także chomiki, króliki miniaturki, świnki morskie, żółwie, kanarki, koty, a nawet pszczoły. Dzieci przyniosły w udekorowanych klatkach świnki morskie, małe kurczaki, króliki miniaturki, a nawet gąskę w koszyku i pawie w klatkach. Nie zabrakło także psów różnej wielkości i ras. Wszak pies był wiernym towarzyszem św. Rocha na pielgrzymim szklaku, a w czasie choroby przynosił mu w pysku chleb. Obrzęd błogosławieństwa zakończyło wypuszczenie przez ks. bpa i ks. kustosza gołębi. Gołąb jest symbolem Ducha Świętego, ale także pokoju, tak bardzo potrzebnego światu.”

📸fot. Małgorzata Strzelec

06/08/2026

Już w najbliższą niedzielę odbędzie się ###I Iłżecki Jarmark Sztuki Ludowej, który redakcja "Kultury Wsi" objęła patronatem.
🎉🎉🎉
Zapraszamy serdecznie na to wspaniałe wydarzenie 9 sierpnia do pięknego miasta Iłża 🙂

###I IŁŻECKI JARMARK SZTUKI LUDOWEJ 2026 - IŁŻA, 9.08.2026 !

Szanowni Państwo, Miłośnicy Sztuki Ludowej oraz Wszyscy Zainteresowani Tradycją, Folklorem, i nie tylko, informujemy, że 9 sierpnia 2026 r. odbędzie się ###I Iłżecki Jarmark Sztuki Ludowej. Zapraszamy do udziału twórców, rękodzielników, wystawców, ale i darczyńców, sponsorów, media, jak również wszystkich zainteresowanych. Atmosfera wyjątkowa! Twórcy-artyści, jak zawsze wspaniali! Pamiętaj, będąc z nami wspierasz Twórców Ludowych i Sztukę! Wstęp bezpłatny!!!

W tym roku podczas Jarmarku upamiętniamy 100-lecie powstania Spółdzielni Wyrobów Garncarskich w Iłży (1926-2026) !
Tematem przewodnim konkursu dla Twórców i Rękodzielników jest hasło „Z natury ludowe – przyroda w sztuce ludowej i rękodziele”. Motyw specjalny - jubileuszowy „Glina, woda i ogień - w 100-lecie powstania Spółdzielni Wyrobów Garncarskich w Iłży (1926-2026)”.

Iłża Przystań - Aktywna strona Iłży - teren Miejsko-Gminnego Ośrodka Sportu i Rekreacji. Prosimy o udostępnienia, polubienia, i odwiedzanie nowej strony internetowej naszego Towarzystwa, gdzie będziemy informowali o szczegółach tegorocznego Jarmarku
- https://zawody-ginace.pl/
- https://zawody-ginace.pl/jarmark-sztuki-ludowej-2026/

Zadanie publiczne dofinansowane ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego. Zadanie publiczne współfinansowane ze środków Powiatu Radomskiego. Zadanie publiczne współfinansowane ze środków Gminy Iłża. Zadanie publiczne współfinansowane ze środków Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi.

Organizator ###I Iłżeckiego Jarmarku Sztuki Ludowej – Towarzystwo Ochrony i Promocji Zawodów Ginących w Iłży. Współorganizator Wydarzenia: Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi, Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna, Muzeum Regionalne w Iłży im. Adama Bednarczyka

Twórców ludowych, rękodzielników, wystawców a także solistów, kapele ludowe i zespoły śpiewacze zapraszamy do nadsyłania zgłoszeń – regulaminy oraz karty zgłoszeń już są dostępne na naszej stronie:
https://zawody-ginace.pl/regulaminy-2026/
https://zawody-ginace.pl/karty-zgloszen-2026/

Kocham Mazowsze Mazowsze serce Polski Powiat Radomski Iłża

29/07/2026

„Wielki Strajk Chłopski z 1937 r. był największą masową akcją protestacyjną w historii II Rzeczypospolitej. W dniach 16–25 sierpnia 1937 r. półtora miliona chłopów (głównie z terenów Małopolski) wstrzymało dowóz produktów rolnych do miast, blokowało drogi i organizowało manifestacje. Protest Stronnictwa Ludowego, kierowanego przez Wincentego Witosa i Macieja Rataja, miał charakter przede wszystkim polityczny i był skierowany przeciwko autorytarnym rządom sanacji. (…)
👀
Odrodzona po 123 latach zaborów II RP była państwem rolniczym, z bardzo słabym przemysłem. Na podstawie szacunków ocenia się, że wydajność polskiego rolnictwa była aż 2–3 razy niższa niż w rozwiniętych krajach zachodnioeuropejskich. Szczególnie dotkliwy dla polskiego rolnictwa był Wielki Kryzys z lat 1929–1933. Doprowadził on do spadku cen artykułów produkowanych i sprzedawanych przez wsie. W 1935 r. obniżyła się ich wartość o około 65 proc. w porównaniu ze stanem z 1928 r.
💰
Zadłużenie wsi w 1932 r. było szacowane na aż 4,3 mld zł. Spłata tej sumy była niemożliwa, ponieważ wartość całego zbytu produkcji rolnej w 1933 r. wyniosła tylko ok. 1,5 mld zł.
(…)
🌾
Pierwszym poważnym aktem sprzeciwu włościan były strajki chłopskie organizowane w latach 1932‒1933. Akcje polegały na bojkocie targowisk, wstrzymaniu dowozu produktów rolnych do miast oraz wymuszeniu obniżenia opłat rogatkowych i targowych. Strajkujący żądali zmniejszenia wygórowanych opłat targowych, przywrócenia równowagi pomiędzy cenami produktów rolnych i przemysłowych oraz ukrócenia wyzysku ze strony karteli.
👨‍🌾
Władze sanacyjne starały się ograniczyć działalność opozycyjną SL (Stronnictwa Ludowego - red.), stosując różnego rodzaju szykany policyjne wobec jego działaczy oraz inne środki administracyjne, jak rozwiązywanie zebrań, zakazy zgromadzeń publicznych i manifestacji.
👮
Jeden z najbardziej znanych aktów represji odbył się w Święto Ludowe w Łapanowie 5 czerwca 1932 r. Policja zaatakowała kilkudziesięciotysięczny pochód chłopski. Od kul policyjnych zginęły wówczas 4 osoby, wielu uczestników zostało rannych. Podczas tych wystąpień doszło do krwawych starć chło-pów z policją w Nockowej i Grabinach (powiat Ropczyce), Grodzisku Dolnym (powiat Łańcut) oraz Wólce pod Lasem (powiat Rzeszów), a także w wielu innych miejscowościach.
⚰️
W walkach zginęło łącznie ponad 20 chłopów. Zajścia miały charakter spontaniczny, ale skupiały się na terenie, gdzie dominowały wpływy SL, a jego członkowie wyróżnili się aktywnością i bojowością.
(…)
👨‍🌾
W 1936 r. w wydarzeniach organizowanych przez SL uczestniczyły dziesiątki tysięcy chłopów, wyrażających poparcie dla walki z sanacją. Aktywizowała ich szczególnie postać Witosa, naturalnego wodza, cierpiącego za ich sprawę. Największą manifestacją był wiec 29 maja 1936 r. w Nowosielcach. Uczestniczyło w nim około 150 tys. chłopów.
(…)
👀
17 stycznia 1937 r. odbył się Kongres SL w Warszawie, który opracował nową taktykę w walce z sanacją. Zebrani uchwalili wniosek Franciszka Książka o przeprowadzenie strajku generalnego. Mimo narastających represji wobec ludowców, zwłaszcza po spowodowanych przez policję krwawych wypadkach w Racławicach w kwietniu 1937 r., władze SL na czele z Ratajem ociągały się z ogłoszeniem strajku.
(…)
👨‍🌾
Wyrazem nastrojów SL i wsi był zorganizowany w dniach 16–25 sierpnia 1937 r. Wielki Strajk Chłopski, w którym uczestniczyło nawet półtora miliona włościan. Akcję proklamowano 15 sierpnia podczas obchodów Święta Czynu Chłopskiego w Jarosławiu – data nawiązywała do zwycięstwa nad bolszewikami w 1920 r., w którym chłopi odegrali ogromną rolę.
🥣
Manifestacja polegała na blokadzie dróg do miast oraz wstrzymaniu dowozu żywności, najsilniej zaangażowali się włościanie z terenów Małopolski. Włościanie żądali przywrócenia chłopom w Polsce praw do życia, a krajowi ładu, porządku i bezpieczeństwa, m.in. rezygnacji z władzy obozu pomajowego, przywrócenia konstytucji marcowej z 1921 r., demokratycznych wyborów do parlamentu, wzmocnienia obronności państwa oraz powrotu Witosa i innych emigrantów brzeskich do kraju. Do protestów przyłączyli się robotnicy socjalistyczni w Krakowie, Bochni, Wieliczce i Tarnowie.
(…)
🎋
Akcja SL była postrzegana poza Polską jako swoista >>wojna domowa

27/07/2026

„Wyobraźmy sobie dawną wieś, w której przy niemal każdym domu jest poletko z roślinami użytkowymi. Są tam gatunki jadalne, lecznicze, obrzędowe, ale też włóknodajne i barwierskie. Czyli w zasadzie pod oknem znajduje się sklep spożywczy, apteka, sklep odzieżowy i plastyczny.
🌱
Kiedyś na wsi ludzie byli samowystarczalni, co wynikało z biedy oraz odległości od miast skupiających specjalistów. Mieszkańcy wsi sami się leczyli, żywili, a także ubierali. Powszechnie istniały przydomowe ogródki barwierskie, a wiele gospodarstw miało pole lnu na włókna i własne owce na wełnę.
(…)
🍀
Barwniki pochodzenia roślinnego to substancje barwne zawarte w roślinach. Kolory w postaci związków barwnych znajdują się w różnych częściach roślin: liściach, łodygach, kwiatach, korzeniach, kłączach, owocniach, owocach, szyszkach, korze, drewnie, nasionach. Często inne barwniki mieszczą się w kwiatach, a inne w korzeniach tej samej rośliny. Niekiedy z jednego okazu możemy więc pozyskać kilka kolorów. Głównym sposo¬bem jest ekstrakcja wodna, ale barwniki można także ekstrahować do alkoholu lub tłuszczu.
🌼
Niektóre z barwników widzimy gołym okiem, np. postrzegamy kwiat jako żółty, a liście jako zielone. Przy tworzeniu kolorów często korzystamy z barwników roślinnych, których nie widać. Zdarza się też, że naturalne odcienie rośliny nie zwiastują otrzymanej barwy – bo czy można domyślić się, że z białych kwiatostanów krwawnika uzyskamy żółty lub zielony?”

📗
O roślinach barwierskich i naturalnym farbowaniu tkanin przeczytacie w teście Aleksandry Bystry – specjalistki, twórczyni pracowni Dzikie Barwy. Cały tekst opublikowaliśmy w nr 2/2026 „Kultury Wsi”, tu przedstawiamy fragmenty.
(…)

🌈
„Istnieje cała grupa zmiennych, które powodują „obudzenie” w roślinie danego koloru. Mamy wpływ tylko na część z nich, reszta pozostaje tajemnicą.
🌱
Co wpływa na kolor:
• Roślina, miejsce jej wzrostu, skład gleby, kondycja, moment wegetacji.
• Czynniki fizyczne, studyjne, jak użyta do ekstrakcji koloru woda, naczynia, narzę-dzia.
• Temperatura kąpieli barwiącej i czas poszczególnych etapów pracy.
• To, czy działamy w warunkach sterylnych, laboratoryjnych, czy raczej domowych, o naturalnej zmienności.
👀
Receptura, proporcje składników, nasycenie, zagęszczenie, użycie substancji pomocniczych (bejc, zapraw) czy katalizatorów. Z połączenia różnych elementów uzyskamy barwnik lub pigment o konkretnej barwie.
(…)
🌺
W świecie barwników roślinnych odcienie bliskie czerwieni nie są bardzo trudne do zdobycia. Ale już dobrej jakości czysta czerwień to rarytas.
(…)
🌼
W farbiarstwie naturalnym żółtego jest najwięcej. Na żółtym najlepiej zacząć naukę farbowania i wytwarzania pigmentów, jest on dostępny i łatwy w obsłudze, rzadko się nie udaje.
(…)
🧶
Dziś wszechobecny w modzie, we wnętrzach, niegdyś kolor niebieski był luksusem. Niebieski barwnik drzemie zaledwie w kilku gatunkach roślin. Najsłynniejsze jest indygo pozyskiwane z tropikalnych indygowców. Gotowy pigment może mieć postać granatowego proszku, kamienia lub sztabki.
(…)
🍀
Z zielenią nie jest tak łatwo, choć wydawałoby się, że w przyrodzie jest wszechobecna. A jednak główny zielony barwnik naturalny – chlorofil – nie pozwala na trwałe zapisanie odcieni zieleni na włóknach. Prawdziwą, soczystą zieleń można uzyskać jedynie poprzez barwienie dwuetapowe, łącząc kolory żółty z niebieskim.
(…)
🐑
Czerń naturalna powstaje różnorako. Najłatwiejsze jest wykorzystanie naturalnie ciemnego włókna, np. wełny z owiec odmian barwnych. Przy niewielkim stężeniu wybranych barwników łatwo wtedy o odcienie bliskie absolutnej czerni. Nieco więcej pracy wymagają włókna celulozowe. Jedną z opcji dla nich jest pogłębianie uzyskanej szarości poprzez nasycanie jej i przyciemnianie. Służy temu wykorzystanie zaprawy żelazowej i roślin barwierskich zawierających garbniki. Garbniki w kontakcie z żelazem ciemnieją, zbliżając się do czerni.
(…)
🎨
Barwniki roślinne mają też ogromną zaletę – są zdrowsze i bardziej przyjazne środowisku niż ich syntetyczne odpowiedniki. Zarówno twórcy, jak i odbiorcy mają do czynienia wyłącznie z naturalnymi surowcami, które nie niosą w sobie toksyn. Odzież farbowana w roślinach jest szczególnie pomocna w przypadku chorób skórnych (np. AZS) lub uczuleń na metale ciężkie, obecne w odzieży z tzw. sieciówek.
🍃
Podczas procesu farbowania nie dostają się do atmosfery żadne szkodliwe substancje, podobnie przy płukaniu lub praniu takich tekstyliów nie wpuszczamy chemii ani plastiku (bo barwniki naturalne łączą się tylko z naturalnymi włóknami) w obieg wody. Kąpiel barwiącą z powodzeniem możemy wylać do ogródka.”

📸
Barwniki roślinne, fot. Aleksandra Bystry