Zamość w odmętach czasu

13/09/2026

Buława Jana Zamoyskiego 🇬🇧👇
⚔️ Zachowało się niewiele artefaktów po założycielu miasta. Jednym z nich jest przedstawiona na zdjęciu buława.
⚔️ Była ona darem dla króla szwedzkiego Jana III Wazy od Jana Zamoyskiego wręczonym podczas spotkania królów w Rewalu w 1589 roku. Władca podobno otrzymał do tego zdobioną złotem szablę, łuk z sajdakiem oraz… trzech Tatarów.
⚔️ Buława ma kulistą, odwróconą, gruszkowatą głowicę ze stali, wykonaną z dwóch połówek, połączonych poziomo lutem miedzianym. Jej boki są fasetowane. Pośrodku znajduje się pierścień z sześciobocznych faset, a poza nim fasety pięcioboczne, zwężające się ku biegunom. U góry ma okrągłą stalową płytkę, pośrodku śrubę (chyba – nikt nie sprawdzał, muzeum dało znak zapytania).
⚔️ Trzon buławy jest cylindryczny, złożony i połączony lutem miedzianym. Nierówna spoina lutownicza biegnie wzdłuż całego trzonu, występuje również przy głowicy.
⚔️ W dolnej części trzon jest sfazowany, na nim nasadzona jest rękojeść z pozłacanego srebra, na obu końcach zakończona zygzakowatymi pierścieniami. Na samym końcu znajduje się nieco spłaszczona kula, o średnicy 40 mm i wysokości 28 mm
⚔️ Dekoracja w płaskim reliefie jest puncowana i grawerowana (trybowana?), a ornamentyka okuciowa została wykonana techniką repusowania (?).
⚔️ Na rękojeści znajdują się owalne kartusze z antykizującymi postaciami wojowników, na kuli zaś dekoracja kwiatowa w owalnych kartuszach oraz w polach pomiędzy nimi.
Wewnątrz rękojeści zamocowany jest zwężający się ku przodowi drewniany pręt, widoczny na długości 514 mm, który wsuwany jest do trzonu. Pręt prawdopodobnie miał z przodu owijkę (przerwaną?).
⚔️ Długość trzonu: 420 mm, długość rękojeści: 123 mm.

🇬🇧 Post powstał na bazie szwedzkiego opisu muzealnego.
Few artefacts belonging to the founder of the city have survived.
One of them is the mace shown in the photograph.
It was a gift to the Swedish king John III Vasa from Jan Zamoyski, presented during the meeting of the kings at Reval in 1589. The ruler reportedly also received a gold-decorated saber, a bow with a sajdak (bow case and quiver) and… three Tatars.
The mace has a spherical, inverted pear-shaped steel head, made of two halves joined horizontally with copper solder. Its sides are faceted. In the middle there is a ring of hexagonal facets, and beyond it pentagonal facets tapering towards the poles. At the top there is a round steel plate with a screw in the centre (probably — no one has checked it; the museum itself has marked this with a question mark).
The shaft of the mace is cylindrical, made of two parts joined with copper solder. An uneven solder seam runs along the entire shaft and is also present at the head.
At its lower end, the shaft is bevelled; fitted onto it is a gilded silver grip, terminated at both ends with zigzag rings. At the very end there is a slightly flattened spherical finial, 40 mm in diameter and 28 mm high.
The decoration in low relief is punched and engraved (repoussé?), while the mount ornamentation was executed using the repoussé technique (?).
The grip is decorated with oval cartouches containing antiquizing figures of warriors; the spherical finial bears floral decoration within oval cartouches and in the fields between them.
Inside the grip there is a forward-tapering wooden rod, visible for a length of 514 mm, which is inserted into the shaft. The rod probably originally had a wrapping at the front (broken off?).
Shaft length: 420 mm; grip length: 123 mm.
This post was based on the Swedish museum description.



Ilustracje/pictures: Buława Jana Zamoyskiego/Jan Zamoyski’s mace (źródło/ source: domena publiczna/public domain, Statens historiska museer. Livrustkammaren/SHM, (CC BY 4.0)

13/09/2026

❓Co to może być❓
Pomysły proszę podrzucać w komentarzach😊

11/09/2026

🎁 Kilka dni temu obiecałam całkiem dużą, darmową niespodziankę...
🎁 Oto i ona.
🪶 Postać księżnej Gryzeldy w literaturze to jakiś kiepski żart.🤡🪶 Nawet Sienkiewicz, choć wykreował ją w „OiM” na kobietę niezwykłego formatu, to w kolejnych częściach potraktował ją tak, jakby wraz ze śmiercią męża rozum straciła.
🪶 O innych XIX-wiecznych kreacjach, to nawet szkoda wspominać, bo przedstawiona została jako bolejąca staruszka, opłakująca wspaniałego męża, spoczywająca na zgliszczach dawnego szczęścia i patrząca z politowaniem na jedyny owoc wielkiej a wzniosłej miłości. 🤦‍♀️
🪶 Radykalna zmiana nadeszła w wieku XXI, kiedy dla odmiany stała się facetem w spódnicy.
🙂‍↔️ Żadna z tych kreacji mnie nie zadowoliła, więc po przekopaniu się przez kilometry archiwaliów, postanowiłam sama oddać postać księżnej najwierniej, jak się dało na podstawie źródeł. Starałam się przy tym nie uderzać w patetyczne tony i unikać taniego sentymentalizmu. Ciepłe przyjęcie kilku historii na tym profilu zachęciło mnie do działania.
🎁 Jeśli macie ochotę zapoznać się z moją wizją tej kobiety, zapraszam pod link dostępny w komentarzu poniżej.
🎁Każdy tekst dodatkowo opatrzony jest komentarzem autorskim dotyczącym realiów i moich inspiracji.
🎁 Wszystko jest darmowe, żadnych paywalli, po prostu wchodzicie i czytacie.
🪶 To dopiero początek, więcej opowieści będę publikować z biegiem czasu. Można zasubskrybować, przyjdzie bezpośrednio na email.
Serdecznie zapraszam!🧡💛💚

08/09/2026

Ostateczna (oby) rozprawa z „francuską chorobą” 🇬🇧👇
🦠🔬🧬 Do Jana II Zamoyskiego nazwanego przez Sienkiewicza Sobiepanem przylgnęła łatka hulaki, pijaka i przede wszystkim rozpustnika. Oskarżany jest o to, że zaraził młodą żonę syfilisem, z którego skutkami zmagała się przez całe życie, traciła zdrowie, a jej dzieci umierały z tego powodu we wczesnym dzieciństwie.
🦠🔬🧬 Jakież więc było moje zdumienie, gdy przeczytałam w listach Sobieskiego, że Maria Kazimiera uważała, że Jan Zamoyski francuskiej choroby nie miał! Był to bardzo obiecujący argument na rzecz trzeciego ordynata, jednak brakowało niepodważalnego dowodu w postaci badań szczątków.
🦠🔬🧬 Okazuje się jednak, że badania były robione! P. Ewa Samiec i Ewa Dąbska znalazły informację w sieci, że kilka lat temu interdyscyplinarny zespół badaczy pod kierunkiem prof. Tadeusza Dobosza przebadał złożone w warszawskim kościele kapucynów serce Jana III Sobieskiego.
🦠🔬🧬 Wyniki badań okazały się niezwykle interesujące, o czym można poczytać w artykule, do którego link w komentarzu. Nas interesuje jednak jedna rzecz: Sobieski NIE MIAŁ kiły. Badacze nie znaleźli śladów obecności krętka bladego w pozostałych po królu tkankach.
🦠🔬🧬 Co to oznacza? Kiła w pierwszych dwóch stadiach jest chorobą bardzo zaraźliwą i w zasadzie nie da się współżyć z chorym i uniknąć zakażenia. Skoro zaś Sobieski na nią nie zachorował, to oznacza, że nie zaraziła go żona. Jeśli zaś żona nie miała kiły, to i nie mógł na nią cierpieć jej pierwszy mąż, którego posądza się o jej zakażenie. Tym samym można przyjąć za niemal pewnik, że Zamoyski kiły nie miał.
🦠🔬🧬 Okazuje się, że kolejny element czarnej legendy trzeciego ordynata jest tylko wymysłem późniejszych autorów, niemającym nic wspólnego z rzeczywistością. Dobrze by oczywiście było zbadać szczątki samego głównego zainteresowanego, jednak resztki jego serca zachowane w srebrnej puszce zostały zniszczone w czasie kradzieży, a na badanie zwłok na razie nie ma szans.

🇬🇧 A reputation as a rake, a drunkard, and above all, a libertine has clung to Jan II Zamoyski—dubbed "Sobiepan" by Henryk Sienkiewicz. He stands accused of infecting his young wife with syphilis, a disease whose consequences she allegedly suffered for the rest of her life—losing her health, while her children died from it in early infancy.
Imagine my astonishment, then, when I read in the letters to Sobieski that Marie Casimire believed Jan Zamoyski did NOT have the French disease! This was a very promising argument in defense of the third ordynat, yet an indisputable piece of evidence—in the form of skeletal analysis—was still missing.
As it turns out, however, research was indeed conducted! Ms. Ewa Samiec and Ewa Dąbska stumbled upon information online that a few years ago, an interdisciplinary team of researchers led by Prof. Tadeusz Dobosz examined the heart of King Jan III Sobieski, preserved in the Capuchin Church in Warsaw.
The findings proved to be exceptionally intriguing, as detailed in the article linked in the comments. But one key fact stands out for us: Sobieski DID NOT HAVE syphilis. Researchers found no traces of Treponema pallidum (the bacterium causing syphilis) in the surviving royal tissues.
What does this mean? In its first two stages, syphilis is highly contagious, making it virtually impossible to cohabit with an infected person without contracting it. Since Sobieski never contracted the disease, his wife could not have infected him. And if his wife did not have syphilis, then her first husband—accused of passing it to her—could not have suffered from it either. Thus, it can be taken as almost certain that Zamoyski did not have syphilis.
It appears that yet another element of the third ordynat's dark legend is merely a fabrication by later writers, bearing no resemblance to reality. Naturally, it would be ideal to examine the remains of the main subject himself; however, what was left of his heart inside the silver urn was destroyed during a theft, and exhuming his body for research remains out of the question for now.
Link do artykułu w komentarzu.
Autorka dziękuje p. Ewie Samiec i Ewie Dąbskiej za podrzucenie tego artykułu.
Ilustracja/picture: Puszka na serce Jana Zamoyskiego / The urn for the heart of Jan Zamoyski (źródło: fot. własna/ source: Author’s own photo)

07/09/2026

Pięknie dziękuję za przemiłe słowa🥰 Niech się dobrze czyta😊

Dziś na chwilę odkładamy szlaki warowni Północy, by skupić się na tym, co w naszej pasji najważniejsze – na żywej, rzetelnej historii i ludziach, którzy z pasją wyciągają ją z mroków archiwów.

Do naszych rąk trafiły właśnie dwie wyjątkowe pozycje autorstwa Justyny Bartkowskiej, prowadzącej profil Zamość w odmętach czasu:

„Zamość w odmętach czasu. Podsumowanie działalności profilu. Rok I” – kapitalna inicjatywa przeniesienia internetowych, starannie zbadanych postów i unikalnych dokumentów na papier. Zamiast ginąć w czeluściach algorytmów, te historie zyskały trwałą, namacalną formę.

„Działo się na zamku zamojskim... Tomasz Zamoyski i jego potomkowie” – coś dla miłośników głębszych, źródłowych opowieści o ludziach, którzy tworzyli historię ordynacji, barwnych postaciach XVII wieku i codziennym życiu za murami rezydencji Zamoyskich.

Niezwykle budujące jest to, że historyczna społeczność potrafi tworzyć tak wartościowe rzeczy. Kawał ciężkiej pracy, którą warto doceniać.

Wielkie brawa dla Justyny za pasję i konsekwencję. Oby jak najwięcej takich wartościowych publikacji na naszej półce! 👏

06/09/2026

Książki, książki! 📚📚
📣Jeśli ktoś z Państwa chciałby jeszcze nabyć "Zamość w odmętach czasu. Podsumowanie działalności profilu. Rok I" w wersji papierowej, to proszę dać znać, bo jest plan na zrobienie dodruku.
📣 Jeśli ktoś ma ochotę na coś poważniejszego o mieszkańcach zamojskiego zamku (a jeszcze nie kupił), zapraszam pod link w komentarzu. "Działo się na zamku zamojskim... Tomasz Zamoyski i jego potomkowie" czeka na kolejnych Czytelników.
📚 Kolejna książka się pisze🪶, ale nabranie ostatecznej formy jeszcze trochę jej zajmie, bo "zarobiona jestem"😁
📚 Dla niecierpliwych będę miała małą niespodziankę już wkrótce, całkiem sporą, całkiem za darmo i z całkiem innej beczki gatunkowej, choć oczywiście czasy te same, miejsce w dużej mierze też💛🧡❤️

04/09/2026

Szabla Jana II Zamoyskiego 🇬🇧👇
⚔️🛡️ „Szabla należąca do kompletu składającego się z pochwy, tarczy oraz karwaszy (nr inw. 7320–7323). Rękojeść szabli pokryta jest złoconym srebrem. Zewnętrzna strona ma gęsty, repusowany ornament reliefowy i jest bogato zdobiona 22 okrągłymi turkusami w podwyższonych oprawach. Wewnętrzna strona ma puncowany, drobny wzór siatkowy. Stalowa głownia jest typu kilij. Na zewnętrznej stronie zastawy znajduje się inkrustowana ornamentyka roślinną ze złota i srebra, biegnąca wzdłuż grzbietu do połowy długości głowni, gdzie przechodzi w arabskie znaki pisma. U nasady głowni znajduje się srebrny wzór kratkowy, a powyżej niego poprzeczny kartusz z arabską inskrypcją. Na wewnętrznej stronie nasady znajduje się srebrny wzór kratkowy, u góry zakończony złotą bordiurą o spiczastym konturze.”
⚔️🛡️ Rozmiary: szerokość ostrza 3,9 cm, długość całkowita 102 cm, długość ostrza 88,5 cm, datowana na 1600-1625 rok, wyprodukowana w Turcji, pochodzi z kolekcji Carla Gustava Wrangla.
⚔️🛡️ To opis muzealny szabli przechowywanej na zamku Skokloster w zbiorach (dopracowany przeze mnie) i uważanej za własność Jana II Zamoyskiego.
⚔️🛡️ Jednak Szwedzi nie dostali się do Zamościa. W jaki zatem sposób mógł się trzeci ordynat postradać takiego cacuszka? W miejscu należy zauważyć, że ówczesny podczaszy koronny nie siedział w świętym spokoju w Zamościu po tym, jak odprawił Karola Gustawa z kwitkiem, tylko wziął czynny udział w kampanii antyszwedzkiej prowadzonej przez króla Jana Kazimierza. Organizował oddziały wojskowe i artylerię oraz hojnie łożył z własnych funduszy na opłacenie żołnierzy.
⚔️🛡️ Otóż piękna szabla przeszła na własność Wrangla w trzecim dniu bitwy warszawskiej w 1656. W czasie odwrotu regimentu piechoty Zamoyskiego zbyt wielu żołnierzy próbowało jednocześnie przekroczyć Wisłę jedynym dostępnym mostem. Wskutek tego most częściowo się zawalił, a trzeci ordynat wraz z hetmanem wielkim koronnym Stanisławem „Rewerą” Potockim znaleźli się w wodzie i omal nie utonęli.
⚔️🛡️ Być może to o tym zdarzeniu pisała 5 sierpnia księżna Gryzelda do brata: „Że z tego niebezpieczeństwa Pan Bóg zdrowo WM dobrodzieja wyprowadził, cieszę się z tego życząc, aby i do końca szczęśliwie WM dobrodzieja do nas przyprowadzić raczył, o co Pana Boga prosić będziemy”. Niestety list nie ma daty rocznej.
⚔️🛡️ Piękna szabla to niska cena w sytuacji, gdy Jan Zamoyski mógł stracić życie.

🇬🇧 “A sabre belonging to a set consisting of a scabbard, a shield, and arm guards (inv. nos. 7320–7323). The hilt is covered in gilt silver. The outer side features a dense, repoussé relief ornament and is richly decorated with 22 round turquoises in raised settings. The inner side has a punched, fine-mesh pattern. The steel blade is of the kilij type. The outer side of the forte features inlaid floral ornamentation in gold and silver running along the spine to half the blade’s length, where it turns into Arabic lettering. At the ricasso, there is a silver grid pattern, with a transverse cartouche featuring an Arabic inscription above it. The inner side of the ricasso also features a silver grid pattern, topped with a pointed gold border.”
Dimensions: blade width 3.9 cm, total length 102 cm, blade length 88.5 cm. Dated to 1600–1625, made in Turkey, from the collection of Carl Gustaf Wrangel.
This is a museum description of the sabre kept at Skokloster Castle (refined by me) and believed to have been the property of Jan II Zamoyski. However, the Swedes never captured Zamość. How, then, could the 3rd Ordynat have lost such a treasure? It should be noted that the then Cup-bearer of the Crown did not sit idly in Zamość after sending Charles X Gustav away empty-handed, but took an active part in the anti-Swedish campaign led by King John II Casimir. He organized military units and artillery, and generously paid the soldiers out of his own pocket.
This beautiful sabre came into Wrangel’s possession on the third day of the Battle of Warsaw in 1656. During the retreat of Zamoyski’s infantry regiment, too many soldiers tried to cross the Vistula River at the same time using the only available bridge. As a result, the bridge partially collapsed, and the 3rd Ordynat, along with the Crown Grand Hetman Stanisław “Rewera” Potocki, ended up in the water and nearly drowned.
Perhaps it was this very incident that Princess Gryzelda referred to in her letter of August 5th to her brother: “I rejoice that Almighty God has safely delivered Your Grace from this danger, wishing that He may grant to bring Your Grace safely back to us in the end, for which we shall pray to Almighty God.” Unfortunately, the letter lacks a year date.
A beautiful sabre was a small price to pay when Jan Zamoyski could have lost his life.



Ilustracje/Pictures: Lernestål, Erik. Skokloster Castle/SHM, (CC BY 4.0)

Skorzystałam z opracowania M. Fredholm von Essen & M. Paradowski, „Confrontation of Kings, 1656. The Three-day Battle of Warsaw in the Swedish Deluge 1655-1660”. Publikacja dostępna online.