06/01/2026
ISO/IEC JTC1/SC2/WG2 / Unicode UTC Санал
Гарчиг:
Уламжлалт монгол бичигт зориулсан зэрэгцээ, элементэд суурилсан кодчиллын загвар (Z52)-ын санал
Зохиогч:
Цог Намжил / Zcode баг ([email protected] )
Zcode Team members: Erhim, Zorigt, Narisu, Agula, ZrenNaima Harhatan, Nomcin, Alas
Огноо:
2026-1-2
Саналын төрөл:
Техникийн / Кодчиллын загварын өргөтгөл
Зорилтот стандарт:
ISO/IEC 10646 / Unicode стандарт
1. Саналын хураангуй
Энэхүү санал нь Уламжлалт Монгол бичигт зориулсан параллель, элементэд суурилсан Unicode
кодчиллын загварт тусгай блок хуваарилахыг хүсэж байна. Энэ загвар нь одоо байгаа Монгол бичгийн
блок (U+1800 муж)-ыг орлохгүй, харин зэрэгцэн оршин ажиллахаар төлөвлөгдсөн. Зорилго нь 20 гаруй
жилийн турш тус бичгийн дижитал хэрэглээний чадамжийг саатуулж ирсэн фонтод хэт хамаарах
байдал, тогтворгүй (детерминист бус) дүрслэл, өгөгдлийн хоёрдмол утга зэрэг системийн
архитектурын хүндрэлүүдийг шийдвэрлэхэд оршино.
2. Бичгийн тодорхойлолт
Бичгийн нэр: Уламжлалт Монгол бичиг
ISO 15924 код: Mong
Бичлэгийн чиглэл: Босоо, дээрээс доош, багана нь зүүнээс баруун тийш
Одоогийн Unicode муж: U+1820 – U+1842 (Хийсвэр авиа-зүйн загвар), U+180B – U+180F
Санал болгож буй Unicode муж: Нэмэлт Олон Хэлний Талбар (SMP / Plane 1)-д байрлуулахыг
зорьсон 52 кодын цэгтэй шинэ блок
3. Суурь мэдээлэл
Уламжлалт Монгол бичиг нь Согд бичгээс үүсэлтэй, наалданги, курсив шинжтэй бөгөөд үсэг бүр
дангаар, эхэнд, дунд, эцэст гэсэн байрлалын онцгой хэлбэрүүдтэй. 2000 оны орчим Unicode-д кодлох
үед эрдэм шинжилгээний байр суурийн зөрүүгээс болж буулт хийж, Unicode нь зөвхөн “хийсвэр суурь
үсэг”-ийг кодлон, бодит бичгийн хэлбэрүүдийг сонгон гаргах ажлыг фонтын shaping логик
(OpenType)-д даатгасан. Гэвч эдгээр бичгийн хувилбарууд нь сонголттой “стиль” биш, харин бичиг
үсгийн үндсэн зөв бичих шаардлага юм.
Практикт, фонтын shaping логик нь хийсвэр үсгийг бодит бичгийн хэлбэрт “яаж” хувиргах талаар
хэрэглэгчид, фонт хөгжүүлэгчид, эрдэмтдийн хамт олон хоорондын ил буюу далд зөвшилцөл дээр
тулгуурлаж ирсэн. Харин ийм зөвшилцөл нь ялангуяа бүс нутаг, платформ, үе үеийн хэрэглэгчдийн
хүрээнд тогтвортой хүрч тогтоон барихад бэрх байсаар ирсэн. Үүний улмаас дүрслэл нь өнөөг хүртэл
бутархай, зөрүүтэй хэвээр байна.
4. Асуудлын тодорхойлолт
Одоогийн “Хийсвэр авиа-зүйн” архитектур нь дараах таван системийн алдааг үүсгэдэг:
1. Фонт дээрх хэлзүйн/утгын ачаалал: Фонт нь хэл шинжлэлийн ба дүрмийн тайлбар хийж, бараг
“стандарт” шиг үүрэг гүйцэтгэхэд хүрдэг (стиль дамжуулагч байх ёстой атал).
2. Тогтворгүй дүрслэл: Ижил Unicode дараалал нь өөр өөр фонт, үйлдлийн систем, хөтөч дээр
өөрөөр харагддаг.
3. Өгөгдлийн хоёрдмол утга: Текст хадгалагдсан хэлбэрээрээ тухайн фонтыг мэдэхгүйгээр бодит
бичгийн утгыг ганцаараа тодорхой илэрхийлж чаддаггүй.
4. Платформоос хамааралт: Өндөр чанартай дүрслэл хийхэд OpenType-ийн ахисан түвшний
дэмжлэг шаардлагатай бөгөөд энэ нь мобайл болон суурилагдсан төхөөрөмжүүд дээр жигд
хэрэгжээгүй.
5. AI/NLP-д тохиромжгүй: Хоёрдмол кодчилол нь корпусын чанарыг муутгаж, хайлт, машин
орчуулга, Том Хэлний Загварууд (LLM) зэрэг орчин үеийн хэрэглээнд нийцгүй болгодог.
6. Хэрэглэгчийн зөвшилцөлөөс хамаарах байдал: Фонтын shaping зөв ажиллах эсэх нь
хэрэглэгчид ба фонт хөгжүүлэгчдийн хоорондох дүрмийн тайлбар, бичгийн хэлбэр сонголтын
урьдчилсан тохиролцоо-нд тулгуурладаг. Нэгдсэн зөвшилцөл байхгүй үед фонтууд өөр өөр
таамаглал кодолж, дүрслэлүүд хоорондоо нийцэхгүй болж, бутрал үргэлжилдэг.
5. Санал болгож буй шийдэл: Элементэд суурилсан загвар
Бид бичигдсэн Монгол хэлбэрийг ил тод төлөөлөх хоёрдогч кодчиллын загвар санал болгож байна.
Хийсвэр авиа-зүйн ойлголтыг кодлохын оронд, энэ загвар нь бичиг хэрхэн үнэндээ бичигдэж,
уншигддаг тэр бодит байдлыг тусгах детерминист, элементэд суурилсан архитектурыг ашиглана.
Одоогийн загвараас Z52 загварт шилжих нь дараах 3 тодорхой архитектурын алхам-аар хэрэгжинэ:
Алхам 1 — Хэлбэрт суурилсан кодчилол
35 хийсвэр авиа-зүйн үсгийг кодлохын оронд, кодчилол нь бичгийн бодит дүр төрхийг шууд
төлөөлөхийн тулд эхний, дунд, төгсгөлийн бичгийн хэлбэрийн түвшинд ажиллана.
Алхам 2 — Элементчилэн задлах
236 орчим эх–дунд–эцсийн хувилбарыг тус бүрээр нь бие даасан кодын цэг болгохын оронд, загвар нь
52 суурь бүтцийн элемент-ийг кодлоно. Эдгээр элементүүдийг детерминист байдлаар нийлүүлж,
нормчлогдсон 236 хувилбарыг бүтээнэ.
Алхам 3 — IME төвтэй эвлүүлэлт
Дүрслэх мөчид фонтоор маш нарийн shaping логик ажиллуулахын оронд, IME (оролтын арга) нь 52
элементээс шаардлагатай хувилбарыг оролтын үед урьдчилан сонгож, угсран бүрдүүлнэ. Ингэснээр
Unicode кодчилол тогтвортой хэвээр үлдэж, харин фонт хэрэгжүүлэлтийн нарийн төвөг ба ачаалал эрс
буурна.
Z52 архитектурын хүрээнд зөв ажиллах байдал нь фонтоор эсвэл хэрэглэгчдийн “дараа нь” тохиролцох
асуудал байхаа болино. Бичгийн хэлбэрүүд нь стандартчилсан элементүүдээр оролтын цэг дээр
тодорхой угсрагдаж, ижил Unicode дараалал нь үргэлж ижил бичгийн үр дүнг илэрхийлнэ. Тиймээс
нийцтэй байдал нь зөвшилцлөөр бус, загварын өөрийн баталгаа-гаар хангагдана. Энэ өөрчлөлт нь “зөв
байх” асуудлыг нийгмийн хэлэлцээрээс техникийн баталгаа болгон хувиргана.
Энэхүү элементэд суурилсан загвар нь Unicode-ийг энгийн, детерминист, тогтвортой байлгаж, харин
хэлзүй-дүрмийн “ухаан”-ыг ил тод удирдаж болох оролтын давхарга (IME) руу шилжүүлнэ.
6. Архитектурын зарчмууд
Бичгийн бодит байдал: Unicode нь бичиг хэрхэн харагддагаар нь шууд кодлох ёстой бөгөөд
ингэснээр хадгалагдсан өгөгдөл нь бичгийн бодит дүрслэлтэйгээ таарна.
Үүргийн салгалт:
o Unicode: Тогтвортой, детерминист төлөөлөл өгнө.
o Фонт: Хэлзүйн логик хийхгүй, зөвхөн харагдах чанар/стилийн танилцуулга хийнэ.
o IME: Дүрэм, бүс нутгийн ялгаа, эрдэм шинжилгээний маргааныг оролтын түвшинд
зохицуулж, “ухаан”-ыг өөртөө төвлөрүүлнэ.
Өгөгдлийн тогтвортой байдал: Ижил бичгийн хэлбэрүүд ижил Unicode дараалалд хөрвөх тул
нормчлол ба платформ хоорондын тогтвортой байдал хангагдана.
Зөвшилцөлгүй нийцтэй байдал: Z52 загвар нь зөв дүрслэлд хэрэглэгч эсвэл фонтын зөвшилцөл
шаардахгүй. Бичгийн шийдвэрүүд оролтын үед детерминист байдлаар шийдэгдэж, системүүд
харилцан нийцэхийн тулд “адил таамаглал” эсвэл “хэлэлцэж тохирох” шаардлагагүй болно.
Z52 загвар нь бүтцийн төвөгшлийг оролтын үеийн нэг удаагийн урьдчилсан боловсруулалт руу
шилжүүлж, хэлбэрт суурилсан, элементээр эвлүүлдэг, IME төвтэй архитектурыг хэрэгжүүлнэ. Оролтын
үед Z52 “lego” мэт элементүүдээр үсгийг угсрах замаар фонтын дизайн, Unicode кодчилол, дүрслэлд
тавигдах дарамт буурна. Ингэснээр Уламжлалт Монгол бичгийг хөгжүүлэх, арчлах, хэрэглэх нийт
зардал ба техникийн ачаалал буурч, ялангуяа Z үеийн залуу хэрэглэгчдийн оролцоо, нэвтрэлтийг
дэмжинэ.
Одоогийн загвар Z52 загвар
Оруулах арга (IME) Дунд Хүнд
Фонт Хүнд Хөнгөн
Unicode Хүнд Хөнгөн
Бичигч (input user) Хүнд Хөнгөн
Уншигч (output user) Хүнд Хөнгөн
Хөгжүүлэлт Хүнд Хөнгөн
Арчилгаа Хүнд Хөнгөн
Хэрэглэгчийн
зөвшилцөл
Хүнд Тэг
(шаардлагагүй)
7. Эрхэм зорилго: Техникийн хадгалалт
Дижитал хэврэг байдал нь нийгмийн хоцрогдол руу хөтөлнө. Хэрэв нэг бичиг ухаалаг утсан дээр жигд
ажиллахгүй, оруулах эсвэл хайх ажиллагаа төвөгтэй бол тэр бичиг залуу үеийн дунд орхигдох
эрсдэлтэй—энэ нь аль хэдийн ажиглагдаж байна. Zcode (Z52) нь Монгол бичгийг мобайл тооцоолол,
Хиймэл Оюун, өгөгдлийн эрин үед хамааралтай хэвээр байлгах техникийн хадгалалтын санаачилга юм.
Эрдэм шинжилгээний зөрчилтэй, үрэлт ихтэй асуудлуудыг IME давхаргад шилжүүлснээр бид Unicodeийн архитектурын тодорхой байдлыг сэргээж, эцсийн хэрэглэгчдийн ашиглахад хялбар байдлыг
сайжруулна.
8. Техникийн тойм (Z52)
Энэ хэсэг нь 5-р хэсэгт тайлбарласан элементэд суурилсан 3 алхмын архитектурын техникийн
үндэслэлийг өгч, 52 атом элемент нь бүх бичигдсэн Монгол хэлбэрүүдийг хэрхэн бүрэн, детерминист
байдлаар үүсгэдгийг харуулна.
Z52 загвар нь Монгол үсгийн бүтцийг түүхэн ба бүтцийн талаас шинжилж, 52 атом бүрэлдэхүүн-ийг
тогтооно.
Одоогийн асуудалтай хүрээ: Одоогийн Unicode загвар нь 35 хийсвэр авиа-зүйн үсэг (U+1820–
U+1842) болон 5 удирдлагын тэмдэг—FVS1–4, MVS (U+180B–U+180F)-ийг кодолдог бөгөөд энэ
нь бичгийн тогтолцоонд “бичиг-зүйн бус” гадаад удирдлагын механизмыг оруулж ирдэг.
Үүсэх тэлэлт: Хийсвэр үсэг бүр дангаар/эхэнд/дунд/эцэст гэсэн 4 байрлалын хэлбэр шаардаж,
нормчлолын дараа ойролцоогоор 236 ялгаатай бичгийн хувилбар үүснэ.
Z52 шийдэл: Эдгээр 236 хувилбар нь 52 атом элементтэй хаалттай багцаас детерминист
байдлаар угсрагдах боломжтой бөгөөд хийсвэр авиа-зүйн дам тайлбар эсвэл фонтын түвшний
утга зүйн тайлбар шаардлагагүй болно.
Тодорхой дараалал:
Z52 кодчилол нь нэг л зөв дараалалтай, ингэснээр харьцуулалт, хайлт, нормчлол бүрэн тогтвортой болно.
9. Одоогийн стандарттай харилцаа
Энэхүү загвар нь тасалдуулахгүй. Одоогийн Монгол бичгийн блок (U+1800) нь хуучин өгөгдөлд
хүчинтэй хэвээр байна. Z52 загвар нь өгөгдлийн бүрэн бүтэн байдал, AI нийцтэй байдал шаардсан орчин
үеийн хэрэглээнд зориулагдана.
10. Дүрслэл ба хэрэгжилт
Дүрслэл нь илүү шулуун, энгийн болно. Энэ нь OpenType-ийн GSUB/GPOS зэрэг нарийн төвөгтэй
боломжуудын хэрэгцээг бууруулж, Монгол бичиг нь энгийн текст засварлагч, хуучин хөтөч зэрэг
“энгийн орчин”-д ч зөв харагдах нөхцөлийг бүрдүүлнэ.
Z52 нь фонтын түвшний дараах ахисан механизмүүдээс зайлсхийсэн:
Холбоост нөхцөлт орлуулалт (calt, ccmp, rlig)
Кернинг ба нөхцөлт байршуулалт (kern, GPOS)
Нэг тэмдэгт орлуулалт (GSUB Single Substitution)
Олон тэмдэгт орлуулалт (GSUB Multiple Substitution)
Лигатурын орлуулалт (liga, rlig)
11. Буцах нийцтэй байдал ба шилжилт
Шилжилт нь заавал биш бөгөөд IME-ийн нэвтрэлтээр удирдагдана. Хэрэглэгчид шинэ өгөгдөл
үүсгэхдээ Z52-д нийцсэн IME ашиглах боломжтой бөгөөд хуучин текстээ өмнөх хэвээр нь хадгалж
үлдэнэ.
12. Unicode ба ISO/IEC 10646-д өгөх ашиг тус
Архитектурын зөв байдлыг сэргээх: Монгол бичгийг бусад детерминист бичгүүдтэй ижил
зарчимд ойртуулна.
Зөрчлийг арилгах: Хэлзүйн тайлбарын ачааллыг фонт хөгжүүлэгчдээс салгана.
Дэлхийн хайлтыг боломжтой болгох: Бүх платформ дээр 100% хайлтын нарийвчлалд хүргэнэ.
Ирээдүйд бэлтгэх: AI/NLP-д хэрэгтэй цэвэр, бүтэцтэй өгөгдлийг хангана.
Зөвшилцлөөс хамаарах хамаарлыг арилгах: Зөв дүрслэл нь хэрэглэгч, фонт нийлүүлэгч,
платформуудын хооронд байнга зөвшилцөл байгуулах шаардлагагүй болж, урт хугацааны бутрал
ба хэрэгжилтийн эрсдэлийг мэдэгдэхүйц бууруулна.
13. Дүгнэлт
Z52 санал нь техникийн хувьд болгоомжтой, буцах нийцтэй, архитектурын хувьд тогтвортой шийдэл
юм. Хэлзүйн логикийг кодчиллын давхаргаас салган IME-д төвлөрүүлснээр Уламжлалт Монгол бичиг
Unicode экосистемийн “толгойны өвчин” биш, харин дэлхийн дижитал орчинд идэвхтэй, ажилладаг
бичиг болж үлдэх нөхцөл бүрдэнэ.
14. Загварын философи ба түүхэн жишээ
Энэхүү санал нь монгол бичгийг хамгийн тогтвортой, задрах боломжгүй бүтэц рүү буцаахыг зорьдог.
Энэ зарчим нь олон арван жилийн турш амжилттай ашиглагдсан механик монгол бичгийн машин-ы
туршлагатай нийцнэ.
Unicode нь суурь элементүүдийг кодчилж, бичгийн нарийн логик нь оролтын шатанд шийдэгдэнэ.
Ингэснээр тогтвортой байдал, харилцан ажиллах чадвар, урт хугацааны ашиглалт хангагдана.
https://github.com/zmongol/z52-traditional-mongolian-unicode-proposal
