11/07/2026
Noloshii iyo Dhaxalkii Faneed ee Abwaan Xasan Sheekh Muumin (AHUN)
1. Hordhac
Xasan Sheekh Muumin (1931–2008) wuxuu ka mid yahay hal-abuuradii ugu saamaynta badnaa ee suugaanta iyo fanka Soomaaliyeed. Waxa lagu tiriyaa hormuudka riwaayadda casriga ah, isagoo si qoto dheer uga qayb qaatay isku darka suugaanta, muusiga, riwaayadda iyo wacyigelinta bulsho. Sidoo kale, wuxuu ka mid ahaa aqoonyahannadii ka shaqeeyey horumarinta afka iyo qoraalka Soomaaliga (Mumin, 2008; Andrzejewski & Lewis, 1964).
2. Nolol iyo Waxbarasho
Wuxuu ku dhashay Saylac 1931, wuxuuna ku soo barbaaray Boorama halkaas oo uu ka bilaabay waxbarasho diini iyo mid maaddi ah. Wuxuu ka mid noqday ururkii Somali Youth League (SYL), isagoo ka qayb qaatay dhaqdhaqaaqyadii waddaniyadeed ee xilligii gumaysiga (Luling, 2002). Wuxuu geeriyooday 16 Janaayo 2008 isagoo ku geeriyooday Oslo, Norway, kuna aasnaa Boorama (BBC Somali Service, 2008).
3. Doorka Suugaanta iyo Riwaayadda
Xasan Sheekh Muumin wuxuu ahaa abwaan, riwaayad-qoraa, halabuur iyo laxamiiste. Wuxuu riwaayadda Soomaaliyeed ka dhigay madal wacyigelin bulsho iyo dhisid dhaqan, isagoo si gaar ah u taaban jiray arrimaha waxbarashada, caddaaladda iyo isbeddelka bulshada (Kapteijns, 1999).
4. Riwaayadaha iyo Hal-abuurka
Riwaayaddiisa ugu caansan waa Shabeel Naagood, oo loo aqoonsaday mid ka mid ah tiirarka fanka masraxa Soomaaliyeed (Mumin, 2008). Waxa kale oo lagu xusaa riwaayado ay ka mid yihiin Gaaraa-bidhaan, Gabadha Agoonta ah, Aqoontu Waa Iftiin, iyo Dunidu Maskaxday Magan u Tahay, kuwaas oo dhammaantood xambaarsan fariimo bulsho iyo wacyigelin (Kapteijns, 1999).
5. Hal-abuurka Heesaha
Xasan Sheekh Muumin wuxuu curiyey heeso badan oo ka mid noqday dhaxalka fanka Soomaaliyeed. Heesihiisa ugu caansan waxaa ka mid ah :
-Laalays – Hibo Nuura
- Macallinku Waa – Xasan A. Samatar
- Walaalaha Hanuunsanoow – Kooxda Waaberi
- Samo Ku Waar – Heesta Calanka Somaliland
- Babbaygii Jamaamiyo – Maxamed Mooge & Hibo Nuura
- Aqligii Wanaagsanaa – Hibo Nuura
- Waxan Nahay Waadiga Dugsiyada – Maxamed Mooge
- Shimirayahow Heesa – Kooxda Waaberi
- Raalliyo Ninkii Helaa – Maxamed Tubeec & Maryan Mursal
- Ilaahayoow Kugu Mahad – Hees caan ka ah baahinta raadiyaha
- Waa Su’aal Da’ Weyn – Cabdi Muxumed Amiin & Hibo Nuura
- Waqtigu Waa Hillaac Ordayee – Ardayda dugsiyada
- Nabaddu Waa Qaali – Magool, Cumar Dhuulle & Maryan Mursal
- Dadweynahaan Hanuuninaa – Kooxda Waaberi
- Marxab Marxab (Qasiido Ramadaan) – Xasan Sheekh Muumin (isaga oo ku luuqeeyey)
- Ma Ogtahay War Moogeey – Maryan Mursal & Axmed C. Cigaal
- Nimanka iyo Naagaha – Maryan Mursal & Cabdi Muxumed Amiin
- Arrintii Sindheernimo – Hibo Nuura
- Dadaal Soomaaliyeed – Hees waddani ah
- Carruurta Wax Bara – Hees wacyigelin ah
- Gobannimaa Gobannimaa – Hees waddani ah oo xorriyad dhiirrigelinaysa.
Kuwani waa Qaar Kamida Inta Uu Curiyey kuwooga ugu caansan,
Heesihiisu waxay isku darsadeen suugaan qoto dheer iyo fariimo bulsho oo wacyigelin ah (Luling, 2002).
6. Gunaanad
Dhaxalka Xasan Sheekh Muumin wuxuu ka mid yahay tiirarka aasaaska u ah fanka casriga ah ee Soomaaliyeed. Wuxuu door weyn ka qaatay horumarinta riwaayadda, muusiga iyo suugaanta, isagoo fanka u adeegsaday wacyigelin iyo dhisid bulsho. Saamayntiisa ayaa weli muuqata, waxaana lagu xusuustaa hal-abuurkii mideeyey fanka iyo fikirka bulshada Soomaaliyeed (Kapteijns, 1999; Andrzejewski & Lewis, 1964).
Tixraacyo (APA 7th Edition)
Andrzejewski, B. W., & Lewis, I. M. (1964). Somali poetry: An introduction. Oxford University Press.
BBC Somali Service. (2008, January 16). Geeridii Xasan Sheekh Muumin. BBC News.
Kapteijns, L. (1999). Women and the crisis of Somali culture. Haan Publishing.
Luling, V. (2002). Somali Sultanate and state formation. University Press.
Mumin, H. S. (2008). Shabeel Naagood [Riwaayad iyo kayd masraxeed].
Sadaam M.caqli ✍️
