09/10/2026
Falanqayn Cilmiyaysan: Saddexda Caqabadood ee Hannaanka Dawladnimo ee Somaliland iyo Aragtida Prof. A. I. Samatar.
Hordhac
Dhismaha iyo joogtaynta hannaanka dawladnimo ee casriga ah (State-building) ee ka jirta Somaliland waxa uu soo maray heerar kala duwan oo isugu jira guulo wax ku ool ah iyo caqabado maamul.
Aragtida fog ee Prof. Axmed Ismaaciil Samatar, oo ah aqoonyahan si qoto dheer u darsay siyaasadda iyo cilmiga bulshada ee geeska Afrika, waxay taabanaysaa udub-dhexaadka caqabadaha haysta hannaankan.
Prof. Samatar waxa uu si cilmiyaysan u kala saaray saddex tiro oo caqabadood oo hortaagan bisaylka dawladnimo: labada h**e waa kuwo isbeddel la gelin karo (inkasta oo ay ku kala duwan yihiin muddada iyo farsamada), halka ta saddexaad ay tahay tan ugu adag ee dhalisay doodaha qoto dheer ee la xidhiidha jiritaanka iyo aqoonsiga qaranka.
---'---
1. Maamul-Xumaanta iyo Musuqmaasuqa: Caqabad Farsamo iyo Rabitaan (Waa la Toosin Karaa)
Sida ay aamminsan yihiin Prof. Samatar iyo aqoonyahanno badan oo ku xeeldheer cilmiga maamulka dadweynaha (Public Administration), musuqmaasuqa iyo tabar-yarida hay’adaha dawladdu ma aha wax ku dhex milmay dabeecadda bulshada, balse waa natiijo ka dhalatay hoggaan-la'aan iyo habacsanaan dhinaca sharciga ah.
Caqabadani waa mid lagu xallin karo rabitaan siyaasadeed oo dhab ah (Political Will) iyo go'aan qaadasho adag.
Si maamulka loo toosiyo, hannaanka cilmiyaysani wuxuu farayaa:
* Hoggaan iyo Sharciga Korreeya: Sameynta hoggaan adag oo fuliya sharciga iyada oo aan loo eegin awood ama qabiil.
* Madaxbannaanida Hay'adaha lagula Xisaabtamo Hantida: Dhisidda iyo xoojinta hay'ado madaxbannaan oo leh awood sharci oo dhammaystiran, sida Hantidhawrka Guud iyo Maxkamadaha korjoogtada.
* Hab-raacyo Casri ah: Hirgelinta tignoolajiyada iyo hababka hufan ee maamulka maaliyadda (Financial Transparency) si lagula socdo dakhliga iyo kharashka dawladda.
Arrimahani waa kuwo farsamo iyo sharci oo qaadan kara muddo kooban haddii la helo cudud iyo go'aan dhab ah oo ka yimaada hoggaanka sare.
------------------------------
2. Qabyaaladda Siyaasadaysan: Hab-dhaqan Bulsho oo Isbeddel Kara (Generational Change)
Halkani waa udub-dhexaadka doodaha bulshada. Aragtida caanka ah ee orneysa "qabyaaladdu dhiigga ayay la falgashay oo waxba lagama qaban karo" waxay ka tarjumaysaa niyad-jabka laga qaaday fashilka maamulada isaga dambeeyey hoggaanka. Si kastaba ha ahaatee, marka laga eego cilmiga bulshada (Sociology), qabyaaladdu dhiigga kuma jirto oo ma aha hiddosidaha (DNA) qofku ku dhasho.
Reer-miyinnimada iyo garashada qabiilku waa aqoonsi dhaqameed, laakiin Qabyaaladda Siyaasadaysan (Tribalism) waa nidaam bulsho oo dadku u adeugsadaan badbaado iyo dano-ilaalin marka ay waayaan dawlad caddaalad ah oo dammaanadqaadda amnigooda, shaqadooda, iyo xuquuqdooda.
Khubaro badan iyo Prof. Samatar waxay qabaan in isbeddel lagu keeni karo hannaankan iyadoo loo marayo hawlgal qaadanaya jiilal badan (Generational Change), iyadoo la raacayo qodobadan:
* Dawladnimo Caddaalad ah: Marka uu muwaadinku dareemo inuu shaqo, xil, iyo cadaalad ku helayo muwaadinnimo ee aanu u baahnayn oday reer u dooda, baahida qabiilka ee dhinaca nidaamka dawliga ah way daciifaysaa.
* Wacyigelin iyo Waxbarasho: In manhajka kowaad ee waxbarashada lagu barbaariyo jiilka cusub jacaylka qaranka iyo waddaniyadda, iyadoo la reebayo adeegsiga qabiilka ee goobaha rasmiga ah.
* Hannaanka Xisbiyada Fikirka ku Dhisan: In xisbiyada siyaasadeed iyo doorashooyinku ku dhismaan afkaar iyo barnaamijyo horumarineed ee aanay ku dhisman isku-beled iyo tanaasul qabiil.
------------------------------
3. Arrimaha Gobolada Darafyada iyo Xuduudaha: Caqabadda Jiritaanka (Tan Ugu Adag)
Haddii labada qodob ee h**e ay yihiin kuwo la xidhiidha maamulka gudaha (Internal Governance), caqabadda saddexaad waxay si toos ah u taabanaysaa jiritaanka, midnimada, iyo aqoonsiga caalamiga ah ee Somaliland. Tani waxay la xidhiidhaa gobolada darafyada iyo loolanka ka dhashay xuduudihii maxmiyaddii h**e ee British Somaliland. Caqabadani waxay u qaybsantaa labo waji oo adag:
* Ka-gohnaanshiyaha Siyaasadeed (Political Alienation): Prof. Samatar wuxuu marar badan carrabka ku dhuftay in haddii aan la helo nidaam awood-qaybsi oo caddaalad ah (Inclusivity), oo aanay gobolada darafyadu dareemin inay si siman u leeyihiin dawladnimada, ay adkaanayso in la ilaaliyo midnimada dhuleed ee Somaliland.
* Is-diidada Sharciga Caalamiga ah iyo Rabitaanka Dadka (The Sovereignty Dilemma): Somaliland waxay ku doodi kartaa xuduudihii maxmiyaddii Ingiriiska si ay u hesho aqoonsi caalami ah, laakiin Prof. Samatar iyo falanqeeyayaal badan ayaa tilmaama in caalamku uu badanaaba miisaanka saaro rabitaanka iyo heshiiska dhabta ah ee dadka wada dega dhulkaas. Khilaafaadka gacan-ku-haynta goboladaas (sida dhacdooyinkii taariikhiga ahaa ee Laascaanood) waxay muujinayaan in caqabadani aanay ahayn mid ku xallismi karta go'aan maamul oo qudha, balse ay u baahan tahay dib u heshiisiin qoto dheer iyo nidaam federaali ah ama baahinta madaxbannaanida maamulka (Decentralization).
------------------------------
Shaxda Isbarbardhigga: Gorfaynta Saddexda Caqabadood:
Caqabadda | Dabeecadda Cilmiyaysan | Maxay u baahan tahay si loo xalliyo? | Muddada Isbeddelka |
| 1. Maamul-Xumaanta & Musuqmaasuqa | Waa curyanimo Farsamo/Sharci | Rabitaan siyaasadeed, hay'ado madaxbannaan, iyo fulinta sharciga korreeya. | Muddo gaaban (Sanado kooban) |
| 2. Qabyaaladda Siyaasadaysan | Waa Hab-dhaqan Bulsho (Social Construct) | Dawladnimo caddaalad ah, waxbarasho waddaniyadeed, iyo xisbiyo ku dhisan afkaar. | Muddo dheer (Jiilal isbeddela) |
| 3. Gobolada Darafyada & Midnimada | Waa Dhibaato Qaab-dhismeed (Structural Crisis) | Dib u heshiisiin dhab ah, awood-qaybsi siman, iyo maamul-daadejin ka fog qori-u-sheeg. | Lama saadaalin karo (Wuxuu ku xidhan yahay tanaasul taariikhi ah) |
------------------------------
Gabagabo
Aragtida Prof. Axmed Ismaaciil Samatar waxay xambaarsan tahay fariin cad oo ku saabsan dhismaha dawladnimo: Dawladnimadu ma aha oo qudhara in la nidaamiyo caasimadda iyo magaalooyinka waaweyn, balse waa in la abuuro kalsooni wadaaga ah oo ay wada leeyihiin dhamaan dadka wada dega xuduudaha dalku tilmaamayo. Haddii aan caqabadda saddexaad ee gobolada darafyada iyo dareenka dadka dega si miyir-qab ah iyo wadajir ah loo xallin, marnaba hannaanka dawladnimo ee Somaliland ma gaadhi karo aqoonsi caalami ah iyo xasillooni waarta, xataa haddii la toosiyo maamulka gudaha.
------------------------------
Suxufi Cabdi -Haybe Maxamed Jaamac
