NewePel

19/09/2011

Meraq / Bedrîye Topaç

Mi Homayan ra nimite çekuyê xo arê kerdî, serê pelê huşkî de nuştî, to rê hewrî reyra ruşnay. Mi huyayîşê xo yo nêmezet mîyanê hezar çekuyan de to rê dîyarî kerd. To mîyanê hende çekuyan de ez dîya? Ez ziwane xo de bîya yew çeku û waştîya to ya verenê arde bi vîre to? Ez sey adirî ginaya çengê zerrîya to ro? Mi hewnê to kerdî leteyî?

To mîyanê hende çekuyan de bêvengîya mi dîye? Bêvengîya mi bêvengîya kutika kuçan a. Ez dekewta mîyanê mezgê to û mi to rê cuye kerd tenge? To bêhêvî xo eşt kuçe? Ez bîya yew dilopêka awa Munzurî ra vişîyaya û dekewta mîyanê hesîrê çimanê to? To hendayê qîyametî hesrî ra Homayan rê didanî qireçnay?

Ti mi meraq kenî? Ti meraq kenî ke bedenê mi senîn o? Bedenê mi çin o. Mi kerranê bedenê xo ra seba zerrîya xo zindanî viraştî. No semed ra duştê na cuye de teyna di destê mi mendî. Nê destî çekuyan ra awe gênê û vileyê xo kenê berz. Nê destî hêdî-hêdî benê hewzî.

Ti mi meraq kenî? Ti meraq kenî ke vengê mi kotî ra yeno? Ez zaf dûrî de nîya. Cayo ke merdimî seba qîsaweta wisarî mîyanê kitaban de vile kenê huşke, ez uca der a. Cayo ke merdimî seba merdene ra remayîşî sewdaya xo roşenê, ez uca der a. Cayo ke her şewe cuye kincanê xo vezena û merdene dana xo ra, ez uca der a.

Ti mi meraq kenî? Ti meraq kenî ke huyayîşê min o nêmezet kotî ra yeno? Ez zaf dûrî de nîya. Cayo ke her şewdir tîje bidejî porê xo yo rindek û sûrela ruçkinena, ez uca der a. Cayo ke koyî seba yew kemere bermenê, ez uca der a. Şaristano ke behrî xo vîr ra kerdê, ez uca der a.

Ti zana? Wexto ke merdena teyran ame, yenê nê şaristanî de vindenê. Ez kî sey înan ameya nê şaristanî de roja merdena xo pawena.

Ti hîna mi meraq kenî? Ti meraq kenî ke çimê mi kotî yê? Urze û qayîtê asmênî bike. Çimê mi asmên der ê. Çimê mi zereyê çimanê to der ê.

Ez tîya ya...
__________________________
http://www.zazaki.net/yazi/meraq-194.htm

19/09/2011

Seserra 19. de Pîran û 1838 de Ehmed Axa / M. Malmisanij

Hetanî nê demê (wextê) peyênî ez çimeyanê nuştekîyanê verênan, yanî kitab û nuşteyanê verênan de caran (qet) rastê nameyê Pîranî nêameynî. Nîhayet nê çend serranê peyênan de, ez çend kitabanê nuştoxanê armenî û îngilîzan de rastê tayê melumatî ameya. Herçiqas ke no melumat tay o zî ez wazena tîya de behsê ey bika. Çunke derheqê rewşe (halê) û nifûsê a mintiqa de melumato muhîm o. Beno ke tayê wendoxî nêzanî, aye ra ez verê vaja ke Pîran yew qezaya Dîyarbekirî ya û dewleta tirkan nameyê “Dicle”yî panayo.

Çimeyê ke ez tîya înan ra behs kena, tewr verênê înan 1838 de James Brantî nuşto. James Brant, Erzirom de konsolosê Brîtanya (Îngilîstanî) bîyo. Hamnanê serra 1838î de Kurdîstan de gêrayo (seyahet kerdo). Dima, derheqê nê gêrayîşê xo de nuşto. Bêguman o wext rayîr û wesayîtê modernî çin bîy. Brant bi estorî gêrayo. Şîyo Hêni, uca ra zî 10ê menga (aşma) temmuza 1838î de şîyo Pîran. Pîran o wext dewe bîya. Brant wina nuseno:

“Binê dewe [Pîranî] de baxçeyê zerzewatî estê, la seba ke ma nê cayan de yew ca nêdî ke ma ser o çadiranê xo piro dîy, ma şîy key serek (reîs) Ehmed Axayî. Serek newe Maden [Madenê Erxenî] ra agêrabi û va Hafiz Paşa ha Xarpêt de. Pîran de neway keyeyê muslumanan û heştay keyeyê armenîyan estê. Na dewe, pancas dewanê Mîreyê Gêlî ra yew a. Mîre, tim pabesteyê [îtaetkarê] muteserrifê Madenî mendo û çi rey [qet] sey mîreyanê bînan serokerdoxî (şelênayoxî) nêkerda. Netîceyê naye de şar huzurî mîyan de ciwîyayo. Mi asayîşê [eysayîşê] mintiqa ra texmîn kerd ke merdimê tîyayî pêt (zengîn) î. Axayî va ma verê pêt bîy la nê demê peyênî de, seba ke bacî (vergî) zaf vêşî bîy, refahê ma zaf kêmîya. Zirarê dewe tede estbo zî ê mecbur bîy madenê Erxenî rê 5000 baranê komirê îziman peyda bikîy, ke erja (qîymetê) nînan 250 lîrayî bîy. Mi va qey ê nê komirî “salyane”yî (bacê serraneyî) vera danî, la Axayî va ma mecbur î ke “salyane”yî û bacanê bînan ê normalan zî bidîy. Va komirê îziman koyanê vakurî de hazir beno la îzime ha lezkanî kêmî bena.

Nêzdîyê dewe de xirba yew kîlîseyê armenîyan esta; hewqê (qeyntirmeyê) eyo ke tena pay ra mendo nawneno (musneno) ke bîna zaf gird bîya, la verviraştkî (kabataslak) virazîyaya. Tîya, min û di yahudîyanê helebijan ma yewbînî şinasna. Yew tucaro ke dîndaşê înan o, ê xebitnaynî, memulatê helebî bi înan daynî rotiş. Înan, vera nê memulatî mazîyî girewtinî û efendîyê xo -ke Heleb de bi- rê şawitinî.”

Ewro struktur û fonksîyonê eşîr û baban sey verê nêmendo. La hetanî “wextê ma” zî mîyanê Pîranî de, baba ke mensubê aye tewr zaf bî, baba Key Axayî bî. Ehmed Axayo ke cor ra behsê ey beno, Ehmedê Hacî yo û o pîlê Key Axayî bîyo. Vanî şeş lajê ey estbîy: Elî, Îsmayîl, Pîrzeyd, Misfa, Mehme, Hesen.

Goreyê Salnameyê Dîyarbekirî yê 1905î, mudirê nahîyeya Pîranî Zilvî [Zilfî] Axa bîyo. O zî lajê Pîrzeyd Axayî, yanî tornê nê Ehmed Axayî yo.
Lajanê Ehmed Axayî ra ewro nufusêko zaf mendo. Dewleta tirkan peynameyê (soyadiyê) inasarênî înan ra nay: Adıgüzel, Ağar, Akalp, Akaman, Akaslan, Akaycan, Akbaba, Akçay, Akduman, Akelma, Akman, Akoğul, Akol, Aksu, Aksünger, Aktan, Aktay, Aktert, Aktuz, Aküzüm, Akyıldız, Avcı, Ayana, Ayaz, Aydoğan, Aydoğdu, Aydoğmuş, Aykaç, Aykutbay, Aylak, Ayna, Ayzit, Cengiz, Çelebi, Efe, Esendir, Işık, Karayel, Kılıçoğlu, Korkutan, Özyurt, Sabur, Sönmez, Tarlak, Yıldız. Eke şima bala xo bidîn ser, zafê nînan bi herfa “A”yî dest pêkenî. Çunke memûranê dewlete het lîsteyî estbîy. Wina fehm beno ke goreyê lîste, herfa A înan rê kewta! Xora eke ti Pîran de Mehlaya Hokî ra dest pêbikî, peynameyî reyna bi A û A dewam kenî: Ağarlı, Akay, Akarsu, Akbal, Akbaş, Akbudak, Akçer, Akçeken, Akdağ, Akdoğan, Akgök, Akgün, Akgüneş, Akgündüz, Akın, Akıncı, Akkoç, Akmeşe, Akkurt, Akkuş, Aktop, Aktulum, Alanko, Aldemir, Alınbay, Alpan, Alptekin, Altunay, Altınteri, Aslantaş, Atasoy, Atılgan, Atlı, Ayata, Aybar, Aydemir, Aydeniz, Ayverdi. Rasta zî dewleta tirkan pê nê miletî kay kerdo û kena.

Nika ma reyna bêrî çimeyanê nuştekîyan ser.

Nuştoxêko armenî Karekîn Vartabed Sirvantsdyants zî 1878 de Kurdîstan de gêrayo, dima kitabêk nuşto. Sirvantsdyantsî kitabê xo de behsê Gêl û Pîranî zî kerdo. Goreyê ey, Gêl de 200, Pîran de 40, Herîdan/Herdon de 42, Tilbexdad de 45, Hope (Hopik) de 15 keyeyê armenîyan estbîy. Nê cayan de kîlîseyê armenîyan zî estbîy. Nameyê nê kîlîseyan wina bîy:

Surp Nişan (Gêl de), Surp Asdvadzadzîn (1) (Pîran de), Surp Asdvadzadzîn (Herîdan de), Surp Kevork (Hope de).

Sirvantsdyants vano nêzdîyê Herîdanî de erjîj, gugird û sulfurîk asît vejîyênî. [Ma çimeyanê bînan ra zanî ke a mintiqa de Pîrajman/Pîrajmon de erjîj vejîyaynî.] Nêzdîyê Gêlî de manastirê Anabad, Havarî Tovmas û Sultanima estê. Dewa Herîdanî de manastirê Surp Hagopayî esto. La goreyê nuştişê ey, nê her çar manastirî xirbe yê.

Raymond H. Kévorkian zî nê wareyî de melumat dano la çend çîyê ke o nuseno, yê Sirvantsdyantsî ra cîya yê. Mavajî: Goreyê Kévorkianî, 1880 de, Hope de 5 keyeyê armenîyan û Gêl de kîlîseyê Surb Tagavorî, Tilbexdad de kîlîseyê Surb Hakobî, Pîran de kîlîseyê Surb Sargîsî estbîy.

O nuseno ke Gaplan de bi nameyê Surb Karapetî yew kîlîse estbi. Bi îhtîmalo zaf no Gaplan bi xo Qelbîn o. Qelbîn nika dewa tewr girda Pîranî ya. Sebebanê texmînê mi ra yew no yo ke, na mintiqa de bi nameyê “Gaplan”î dewe çin a. Sebebo hîna muhîm, yew xerîtaya J. G. Taylorî ya. Taylor Dîyarbekir de konsolosê Brîtanya (Îngilîstanî) bi. 1865 de şibi na mintiqa û yew xerîta viraştibî. A xerîta de dewêk bi nameyê “Qublee” [Qublî] nusîyaya ke cayê xo cayê Qelbînê ewroyênî yo. Eke no texmînê mi rast bo, yan nameyê Qelbînî bi xeletî sey “Gaplan” û “Qublee”yî nusîyayo yan zî no name verê “Qublee”/“Gaplan” bîyo, dima B û L’yî cayê xo bedilnayo, bîyo Qelbîn/“Qulbîn”. Ez naye zî vaja ke, Qelbînî ra ewro ge-ge Qelbî ge-ge zî bi kurmanckî Qulbîn/Qulbî vajîyêno. Yewna çî zî esto: Armenîkî de, herinda G û P’yî de tayê şîweyan de K û B vajîyêno. Merdim nameyê Herîdanî ra zî xeletnuştişê nameyan fehm keno. Mesela nê çimeyan de, nameyê na dewe çar tewirî nusîyayo: Heredan, Hiredan, Hredan, Hiretan.

Nuştoxanê armenîyan ra Migirdîç Margosyano herîdanij zî yew notê xo de, derheqê Pîranî û dewa xo Herîdanî de tayê melumat dano la mabênê nê melumatî û yê corênan de zî ferq esto. Goreyê Margosyanî: Serranê 1870yî de Pîran de nêzdîyê 450 keyeyî estbîy û nînan ra 22 keyeyî, Herîdan de 50 keyeyî estbîy û nînan ra 18 keyeyî yê armenîyan bîy. Pîran de yew wendegehê (mektebê) armenîyan estbi, 12 wendekarê (telebeyê) xo estbîy. Herîdan de zî mektebêkê qijek yê armenîyan estbi. Armenîyanê herîdanijan hîna zaf bi çulagî û dulgerî debara xo kerdinî (2).

_________

(1)Surp Asdvadzadzîn: Dayîka Pîroza Homayî (Hezretî Meryeme)

(2)Mıgırdiç Margosyan, Biletimiz İstanbul’a Kesildi, Aras Yayıncılık

NOT: No nuşte, Newepel, rojnameyo kulturî yo 15 roje, hûmare 9, 16-31 temmuze 2011, rîpel 4 de weşanîyayo.
___________________________________________
http://www.zazaki.net/yazi/seserra-19.-de-pran-1838-de-ehmed-axa-195.htm

19/09/2011

Xasî û Şaşika Vilikine / Xurşîd Mîrzengî

Seydayê Xasî yewêko rîglover, zincbelik, çimbelek û rîgewez bî. Hêdî û nerm qisey kerdê. Şelwarê êyê rêsînî zî, îçilik û heşoyê ê zî zey şaşikey yê sipî bî. Şaşikey yê pîle nêbî. Hêlekê yê rêsîn û şelwaranê yê ra bî. Saetey cî Serkîsof û bi zencîrêka sîmîne bi qulpikey hêlekê yê wa bî. Her çiqas metafê dewa ma fasûnê şelwaran û hêlekê ci metefnayne zî, yê o fasûn berdêne Dîyarbekir, terziyê armenî hete feselnayne û ewca deştêne.

Bi zehfî Seyda çarmêrkî niştêne ro. Serê sekuya fekê eywaney xwi de zî, serê şeltikêke de çarmêrkî rûniştê û wendê. Kitabê giranî nêbîyêne, paştey xwi dayne başna, kitab di destê çepî, divîte di destê rastî de wendê. La ke kitab zey yê Hafizê Şîrazî qalin û giran bîyêne, serê kursî de nayne ro û reyna çarmêrkî peyê kursî, serê şeltikî ra wendê.

Wexto rûnişte bîyêne şaşikey xwi sereyê xwi ra vetêne, serê çokê xwi yê rastî de nayne ro. Her tim cilê yê zî û şaşikey yê zî şitey û pakî bî. Porê yê zêde bi don bi. Cênîy yê xanima Bedrîya vatê, lazim o ez di rocan ra reyke serey ci bişoy.

Seydayî vatê, sinet o û çimê xwi kil kerdêne. Xwi ra yewêkew çimesîya bi, gava mijangê xwi kil kerdê, sipîyê çimanê yê zey vewrey zozananê koyê Bilîcanî vecyayne teber. Lewend bî. La yê kilê çiman, o di reyê bînî lewendtir kerdê.

Çay ra zehf hez kerdê, çar qulatî şekir kerdê qedehey xwi û çay werdê.

Seyda zêde-zêde hazir-cewab bi. Ca de cewabê merdimî dayne. Zey nimûneyî, reyke midîumûmê Licey, yewo ereqwer bi, ci ra perseno vano:

- Seyda, eraq heram o?

Seyda vano:

- Belê, heram o.

Midîumûm vano:

Dims engure ra virazêno, heram nîyo. Eraq zî engure ra virazêno, çî rê heram o?

Seyda vano:

- Ti bi şitê maya xwi pîl bî, ana niya?

Midîumûm vano:

- Belê.

Seyda vano:

- Şitê maya to helal bi, to lit. To çî rê mîzey maya xwi nêwerde?

Midîumûm bêveng maneno. Seyda zî birneno.

Wexto Seyda yewî ra zêde sû bibîyêne, te ra vatê: “Exlaqsiz! Densiz!”

Bi qey babê Seydayî Hesen dewey Cebaxçûrî Xasan ra amebî Hezan de nabî ro, loma nameyê ci Seydayê Xasî bi. Dewa Hezanî de, taxey yîne ra vane, “Mehley Xasan.”

Seydayê Xasî şîyêne mîyanê rezê xwi, vernîyê xecîkî de pal dayne, pelê cixara qutîya xwi ra vetêne û dayne hewa. Temaşey ê pelan kerdê. Çi hindav de yenê war, çi hawey nanê ro… Bi yê miqamî qasê pancîyes-vîst pelê cixara veradayne, dima ra şîyêne, mîyanterê yîne bi bincewê xwi pêmawitê, di defterê xwi de nuştê û reyna yê pelê xwi kerdê mîyanê qutiya xwi.

Yenîyê Goley Dîyarî, peyê dewa Hezanî, di verpalê Koyê Dêrî de, ew cawo berz de wo. Gava hewa weş bîyêne, Seyda tenî şîyêne kalekey yenî de rûniştê, goştarî vengê awe kerdê û tefekur bîyêne... Qey çî hameyne vîrê yê, rey-rey zî nûştê.

Hema wesar nêameyne. Wesarî, merdim eşkayne di riyê Seydayî de kêfweşîya yê bivîno. Zaf wesarî ra hez kerdê. Ez eşkena vacî, di mîyanê serewextan de, Seyda aşiqê wesarî, gulan û vilan, micewr û nefele bi. Endêke yê gulan û vilan ra hez kerdêne, yê gul û vilî çirpinayne û di verê fetlanê şaşikey xwi de zey porê keynan mûnayne. Bi huner, şaşike bi yê gul û vilan xemelnayne. Rengê yîne zey şehr û temezîyanê kofîya veyvan ro yewbînî ardê û kerdê tacey Keyanîyan… Nayêne xwi sere. Ana hunerêke, senetêkey mûntişê gul û vilan de bikar ardê ke merdim heyran mendê. Zey dirûvzaneyanê boyaxê rûnînî, yê şagirdê di unîversîteyan de wanenê, tablo viraştêne. Bi rastî taca vilistanî û rengîney Keyanîyan viraştêne. Xumara bûka pancîyêsrocî senî girêdayîya, şaşikey vilan zî ana serê sereyê Xasî de zey tacey Keyanîyan di heftey pira mendê. Bi a şaşike limac kerdê, duay wendê û tîzbey antê. Şaşike ro ci kewtê. Eynî yê gul û vilanê tewirînan ra, qevdêke zî kerdê cêbey hêlekî, hetê çepî, ya sere zerî…

Seydayî hawnîyayne xwi ra, wer bi sexbîr werdê û qelew nêbî. Şîrane ra zehf-zehf hez kerdê. Serre çende lênî dims û aqît rezê ci yê Çale ra ameyne. Bê dims û aqîtî, lênêkew pîl şîre kerdê bastêq, nîm lên kerdêne meşlûlê sûrî, nîm lên zî kerdêne meşlûlê çalmey, yê kefî. Çende hebî lepikê esîde û yê beyan zî viraştêne. Şîyêne hetê Hevêdan, dewey Hacanan Hecî Zibeyrî hete û serre des weqeyî hengemînê hevêdanî ardêne.

Seyda di mîyanê dewe de, dewican dir kirdkî, zereyê keyê xwi de bi cênî û keynaya xwi dir zî kurmancî qisey kerdê. Xwi ra Şêx Mehmed Selîm zî kurmanc bi û yê û Seyday zî kurmancî qisey kerdê.

Seydayî cixare şimitê. Hergû serre, ya o şîyêne Helhel keyê Hecî Wisifî rocêke di-hîrê rocî mendê, pistikê pelanê titunî te ra antê, titunê xwi mengene kerdê û ardê. Yan zî Hecî Wisifî bi xwi titunê yê zege Seydayî waştê, kerdê hedre û ci rê ardê. Wexto Hecî Wisif bi xwi bihameyne, şewêke-di şewî meymanê Seydayî mendê. Yê Seyday rê hîkayetî vatêne, Seydayî zî ci rê ayetî wendê, qalê rewa û bêrewayî kerdê. Ew û Hecî Wisif dostê yewbînan ê rewênî bî. Wexto ew nêşîne zî, Hecî titunê yê ardê pêser, mengene kerdê û ardê. Tenî vaya mengenî te ra girotê. Seydayî ew tituno mengene kerde bi destê xwi pardax kerdê, vistê ra, kerdê ziwa, dayne mûxle ro, birmotî te ra vetê. Eger tede qisrik û darikê veradayey bibîyêne, yê zî pak kerdê û bi destê xwi kerdê xilike. Yew beya sembolî ya wişke kerdê mîyanê titunê xwi û niqêl ante fekê xilike. Ya beye hem nêverdayne titun zêde wişk bo, him zî boyêka weşe dayne.

Xasî melayê dewe ra vatê, “Ti serê sibay wirzenê şinê mîyanê bêwaneyî, heyanî vereşan di qeraxê bêwaneyî de, erqelan vecenê. Ti vetişê pirêze û qarûşe wa mijûl benê û paştey xwi nêkenê raste. Bi qetûfan û selekan, boxrikanê mîyanê bêwaneyî danê serê paştey cênî û veyvan, ancenê fekê dereyî. Bi qey awey varanî wele nêşo, xwi dir nêbero, ti qirmê daranê miroyan û bihîban de sekuyan virazenê. To teli bendan de nêverda, heme kor kerd. Qey ti go malê ena dinya xwi dir berê gor, çimê to nêbeno mird? Persan bimûse, bê mi ra biperse, ez to bimûsnî îlm û îrfan. Bi qey ti bimûsê ge feleke çawayî dorê xwi de viz bena, heto rast ro yan çep ro şina. Ena dinya min û to rê nêmanena, zûreyîn a. Yewî rê nêmanena. Lazim o merdim rêçêke, şopêke yînanê dimayê xwi rê verdo, bi qey torinanê merdimî di naşîtiyê xwi de reyîran nas bikerê, şar yîne nêxapêno. Bizanê xwi rê kar bikerê, nêbê êrxat û rêncberê verê beranê nenasan. Ti rêncberê dewrê erqelan bê, go torinê to zî êrxatê binê berîyan, şiwane û gawanê sere koyan bê, Mela. Go destê îne yê kuling û zengenî bê, ne yê divîtan. Ne bi erqelanê bêwaneyê dewrê dewe, ne zî bi hamayîşê fitr û îsqatan ti nêşkenê pirêzan dimayê xwi de verdê, Mela. Bê bê. Bê ez to ra vacî. Ti zî di kaxidêke de binûsne. Çîyo ez to ra vacî, go raver de lac û keynanê ma rê lazimî bê, Mela. Vatişê min zêrîn ê. Ez mîyanê şima ra şorî, şima go xeylî ro min bigeyrê, Mela.”

Heyanî heşê ma kurdan o peyin yeno, o verîn şino!
________________________________
http://www.zazaki.net/yazi/xas-sasika-vilikine-182.htm

19/09/2011

Vate Çalışma Grubu ve Vate Dergisi Çalışmaları / J. Îhsan Espar

Kürtçenin bir lehçesi olan Kırmancca (Zazaca) bu lehçeyi konuşanlar tarafından yer yer Kırmancki, Kırdki, Dımılki ve Zazaki gibi değişik adlarla adlandırılmaktadır. Vate Çalışma Grubu yukarıda saydığım adlardan Kırmanccayı tercih ettiğinden, ben de bu adı kullanacağım. Bu yazıda yazılı Kırmanccanın tarihçesi ile birlikte Kırmancca lehçesinin standartlaştırılması amacıyla Vate Çalışma Grubu’nun yaptığı çalışmaların amaç ve yöntemlerini özetleyceğim. Daha sonra da Vate dergisi ve bu derginin Kırmancca yazı dilinin oluşumuna sunduğu katkıları bazı verilerle açıklamaya çalışacağım.

Metnin tümünü okumak için tıklayınız>>> http://www.zazaki.net/yazi/vate-calisma-grubu-ve-vate-dergisi-calismalari-155.htm

19/09/2011

“Xeyr”ameyîşê Burkayî / Murad Canşad

Hîris û yew serran dima birêz Kemal Burkay ame bi Tirkîya.

Nêbeno ke ez nika ra bivaja “Ti xeyr ameyî!” Hîna nêameyo welatê xo; xeyrî ser, çi wext ke ame…

Ez ameyîşê ey muhîm û musbet vînena.

Muhîm o. Beno emsal. Rayîrê tayê çîyan akeno.

Seba ke doza welat û miletê xo kerda, çendayê hezar merdimê ma vîst-hîris serrî yê ke welatanê xerîbîye de nefî yê. Tayê xerîbîye de şîyê rehmet. Yê tayîne zî, verê xo ginayo gerise, resayê payîzê peyênê xo. Beno ke ameyîşê birêz Burkayî înan rê zî rayîr akero.

Ez nêvana ke ma nîske bikerê gîske la dewleta ke kurdî û ziwanê înan înkar kerdêne û çîyo ke nêbîyo kerdêne, muawinê walîyê xo seba xeyrameyîşî rusna û va “Ti xeyr ameyî!” Hîris û yew serrî verê cû eke birêz Burkay bikewtêne destê dewlete, kam çi zaneno, çi nêbîyayeyî ardêne bi sere de. Ewro ver bi ci şina. No lutfê dewlete nîyo, serkewtişê mucadeleyê kurdan o.

Nê serranê peyênan, mîyanê kurdan de refleksêko ecêb kewto kar. Timûtim aqilê xo şino çîyanê menfîyan ser. Çi beno bibo, danê xo ro bermenê, vanê “Ancî mij-dûmanê sereyê ma yo!” Çend çîyanê qijekan anê çimê xo ver, tena û tena nê çîyan ser o tenga-teng sîyasetê xo awan kenê.

Ez vana no sîyaset kurdan aver nêbeno. Ma do tena çend çîyan ney, heme welat û miletê xo biyarê çimê xo ver.

Ma qebul bikerê-mekerê, birêz Burkay meselaya kurdan ser o sereyê xo xeylê rencnayo, mîyanê kurdan de sîyasetêk, xetêk ronaya. Pêqayîlbîyayîş û nêbîyayîş yewna çi yo.

Meselaya kurdan tena meselaya sîyaset û pêrodayîşî nîya. Kompleks a. Çendayê lingê xo estê. Linga xo ya kulturî esta, linga xo ya hunerî, ziwanî, felsefeyî, tarîxî, edebîyatî û ruhîyatî esta… Eke merdim tena yew linge de bigêro û bivajo ez her çî na linge ser o payîdar kena, nêbeno! Eke wina bibîyêne “sîyaset”o tewr pîl dêrsimijanê ma kerd! Dest eşt bi heme meselayanê dinya!

La ewro hel-hewalê xo verê çimî de yo. Pêrodayîşo tewr xidar erdê kirmancan ser o bî la halê ziwan û kulturê kirmancan eyan-beyan o.

Na babete ser o, bi nezerê mi, Yilmaz Guney nimüneyêko balkêş o. Zaf xurt û çêr bî. Çimsûr bî. Tersê xo kesî ra çin bî. O wextê tarî û zulmatî ra qîreno, qirika xo dirneno ke kam o, eslê xo çi yo. Homa bextê ci weş bikero, lajêkê xo esto. Lajekê ey çiqas rayîrê pîyê xo ra yo, çiqas ma ra yo?

Zaf şêrgeleyî estbîy ke asin cawitêne, sifir viritêne. Qet qerşuna xo nêginayêne erd. Qereqolî têser-têbin ra kerdêne. La nika? Nika verê linganê dewlete de bîyê sey pisînge.

Doza kurdan rayîrêko tenik û barî yo. Ci rê eşq û sewda lazim a, zerrî lazim a, ruh lazim o. No rayîr rayîrê fort û furtan nîyo!

Birêz Burkay ke ewro şiro, çîyo ke ey dima yadîgar maneno, esto. La êyê ke xo asmênê hewtine ra vînenê, beno ke înan ra muyêk zî pey de nêmano.

Mucadeleyê kurdan tey veto ke teselîya dewlete înkarkerdişê kurdan ra kewta. Kurdê ke verî “çin” bîy, ewro “estê”. La her çî bi statuyê xo esto, bi heq û huqûqê xo esto.

Di serran ra zêde yo ke Tirkîya de “Kürt Açılımı” dest pêkerdo. Meselaya kurdan ser o munaqeşe bîyo germ û giran. Çi heyf ke no munaqeşe statu û heq-huqûqê kurdan ser o nîyo. Timûtim çîyê teferuatî, çîyê qijkekî yenê rojeve. Mesela, sey doza KCK…

Rast a ke neheqîye bi nê embazan bîya. Di serran ra zêde yo peyê beran de yê. Sebeb çi yo? Wazenê ke mudafeaya xo bi ziwanê dayîka xo bikerê. Mehkeme qebul nêkena. Çike statuyê kurdkî çin o. Dewlete nêwazena ke kurdkî bibo wayîrê statuyî. Çîyo ke munaqeşe beno, texlîyebîyayîş û nêbîyayîşê nê embazan o. Kes statuyê kurdkî nêano xo vîr. Gelo nê embazê ke texlîye bîy, kurdkî bena serbest û azade?

Çîyo bîno ke bîyo vînceyê fekan, vanê, êyê koyan wa peyser biancîyê ohêmê sînoranê Tirkîya…

Şima ohêmê sînoran pers kenê, xora zêde ra zêde ucayan de yê. Diwês serran ra ver nohêm de kes nêmend. Ma havila xo kurdan rê çi bî? Ê ke ancîyayî ohêm, kurdî benê wayîrê heq û huqûqê xo? Yan verg û vereke pîya çerenê?

No demo hesas de çîyo musbet ke birêz Burkay bikero, esto. O, mesela û teferuatanê corênan ra dûr nîyo. Beno ke bi ameyîşê ey, hebêk zî bibo, meselaya kurdan raste-rast çarçewaya heq-huqûqî de munaqeşe bibo.

Birêz Burkay emrê xo bi mucadeleyê kurdan vîyarnayo. Tena bi sîyaset qîmê xo nêardo. Ziwanî ser o xebitîyayo, kulturî ser o, edebîyatî û tarîxî ser o… Hetanî nika welatê xerîbîye de bî, mesulîyetê xo hende giran nêbî. Nika ame, cayê orteyî de cayê xo girewt, payîzê xo yê peyênî de barêko giran û xeternak da piştîya xo ser. Heqberê ci ra yeno yan nêno, ez nêzanena. Ez hêvî kena ke bêro. Ey zaf çî dîyê, wayîrê tecrubeyî yo. Wina mebo, çaraneya cêrine nuseno?

“Embazo, bi vengê çepikan xo şaş meke

Eslê xo ra dûrî mebe, nameyê xo qelaş meke

Xoperestîye nêweşîya hunermendan a

Qîymetê hunerê xo kewaşe û belaş meke”
_____________________________________
http://www.zazaki.net/yazi/xeyrameys-burkay-193.htm

19/09/2011

Türkiye'nin Akademik Dünyayla İlişkileri! / Roşan Lezgîn

Bugün, Milliyet gazetesinin internet sayfasında yayınlanan bir haberde, tarihçi Taner Akçam’ın, Türkiye’nin, Ermeni soykırımına karşı tezlerin yaygınlığını artırmak için bazı akademisyenlere para dağıttığı iddialarından söz ediliyor.

Haberi okuduktan sonra İsmail Beşikçi Hoca’nın Haziran 2009’da yayımlanan ve arşivimde sakladığım bir yazısını hatırladım. Beşikçi, “Profesör Kemal Karpat’a Sorular” başlıklı yazısında “Dil Uzmanı Bir Profesör” alt başlığıyla yayımlanan bölümü tekrar okudum.

İsmail Beşikçi Hoca’nın yazısındaki bölümü Taner Akçam’ın iddialarıyla ilgili haberle birlikte sunarak, yorumu okurlara bırakıyorum.

Önce Taner Akçam’ın iddialarıyla ilgili haberi verelim.

‘Türkiye, soykırımı yalanlayanlara para dağıtıyor’

Ermeni soykırımı tezini savunmasıyla tanınan ünlü tarihçi Taner Akçam, ABD’de katıldığı bir konferansta Türkiye’nin, karşı tezlerin yaygınlığını artırmak için bazı akademisyenlere para dağıttığını iddia etti.

Arizona’daki Glendale Public Library’de geçen ay bir konferansa katılan Akçam, Türkiye’nin soykırım karşıtı tezlerini savunan yayınlar yapan Amerikalı akademisyenlere para verdiğini öne sürdü.

Sistemli kampanya
ABD’deki Ermeni diasporasının tanınan yayınlarından Asbarez’de Harut Sassounian imzasıyla yayımlanan habere göre Akçam konferansta, “Türk hükümeti ABD’de çok sistemli ve agresif bir kampanya yürütüyor” dedi. Habere göre Akçam aralık ayında Türkiye’ye geldiğinde Türk Dışişleri’nin ABD’de Ermeni tezlerine karşı verdiği mücadeleyi yakından takip eden bir isimle görüştü. Bu kişi Akçam’a 2004-05 yıllarında Amerikalı bir profesörün Türk yetkililerle görşerek, en iyi yolun yaygın Ermeni soykırımı tezlerine karşı yeni akademik çalışmalar yayınlanması olduğunu söylediğini aktardı. Akçam’a göre Dışişleri bu fikri benimsedi ve “ABD’ye yüklü miktarda para gönderdi.”

Belgeler arşivde
Akçam, kaynağının kendisine, soykırım karşıtı kitapları için Türkiye’den para alan akademisyenlerin isimlerini de verdiğini iletti. İsimleri açıklamazken, bu kişilerin imzaladığı belgelerin Dışişleri arşivlerine girdiğini söyledi. Akçam yalnızca Michael Gunter isimli araştırmacının son kitabında 600 bin Ermeni’nin öldüğünü ancak bunun soykırım olmadığını savunduğunu anlatarak bunun kendisine garip geldiğini söylemekle yetindi. Asbarez sitesi daha önce Hakan Yavuz, Guenter Lewy, Jeremy Salt ve Edward J. Ericson gibi araştırmacıların Türkiye’den para aldığı yönünde iddialar olduğunu hatırlattı, bu kişilerin Michael Gunter’in kitabını övdüğünü de sözlerine ekledi.

Kaynak: http://dunya.milliyet.com.tr/-turkiye-soykirimi-yalanlayanlara-para-dagitiyor-/dunya/dunyadetay/14.07.2011/1414029/default.htm
* * *

İsmail Beşikçi Hoca’nın yazısındaki bölüm:

Dil Uzmanı Bir Profesör

1990'ların sonunda, basına şöyle bir haber yansımıştı. Türk basınında, Bir Japon dil uzmanının, dünyanın sayılı dilbilimcilerinden biri olduğu söylenen bir uzmanın, “Kürtçe ilkel bir dildir, Kürtçe bilim dili olamaz” şeklinde bir demeci yer almıştı. Bunun üzerine köşe yazarları, “Bir Japon dilbilimcinin, dünyanın sayılı dilbilimcilerinden birinin de belirttiği gibi Kürtçe bilim dili olamaz, Kürtçe ilkel bir dildir” şeklinde yorumlar yapmışlardı. 1990'ların sonunda bu olayı bu kadar biliyordum. Olayın basına yansıdığı kadarıyla biliyordum.

Haziran 2009 başlarında Malmîsanij Türkiye'ye geldi. Malmîsanij ile çeşitli konular üzerinde sohbet ederken bu olay da gündeme geldi. Malmîsanij olayın basına yansımayan bölümlerini de anlattı. Olay şöyle gelişmiş: Bir Japon dil uzmanı devlet arşivinde çalışmak istemiş. Klasik diller üzerinde çalışacakmış. Arşivde çalışmak için yöneticilerden izin istemiş. Yöneticiler de ona, “Kürtçe ilkel bir dildir, bilim dili değildir” şeklinde basına bir açıklama yaparsan sana bu izni veririz. Aksi halde, arşive girmeye izin vermeyeceğimiz gibi, seni sınır dışı ederiz” demişler. Uzman kişi, yani profesör de, bu direktife uyarak istenen açıklamayı yapmış… Olayın dikkate değer yönü şudur. Önce dil uzmanı Japon'un ne kadar büyük olduğu, 7-8 dil bildiği, dünyadaki sayılı dil uzmanlarında biri olduğu anlatılıyor. Sonra da “işte bu büyük uzman, Kürtçe denen dil hakkında bunları söylüyor. Bir uzmanın görüşü şüphesiz daha inandırıcı olur. Çok büyük olduğu vurgulanan uzman, aslında bilim ahlakına sahip olmayan bir profesördür. Çürük bir duruşu vardır. Diyelim bu uzman, bu profesör 7-8 dil biliyor. On dil de bilse de bunun bir değeri yoktur. Bu tutum bilimi ilerleten bir tutum değildir. “Kürtçe ilkel bir dildir, bilim dili olamaz” önermesi de yanlıştır. Bu uzmanın, bu profesörün, böyle bir demeç veremeden önce Kürtçe'nin neden yasaklandığını sorgulaması gerekirdi. Kürtçe'nin neden yasaklandığın sorgulanmaması, yasakları onaylayan bir tavır olarak değerlendirilebilir. Yasakçılardan yana, ezenlerden yana bir tutum sergilenerek, bu tutum onaylanarak sosyal bilim geliştirilemez.

Vladımır Bartol'un, Fedailer Kalesi ALAMUT (Çev. Atilla Dirim. Yurt Kitap-Yayın, Mart 1998) kitabını okurken, bir tutum çok dikkatimi çekti. Romanda, sık sık Gürcü, Rum, Ermeni, Yahudi, Arap,Türk gibi sözcükler geçiyordu. Ama Kürt sözcüğü geçmiyordu. Halbuki, olayın önemli bir kısmı Kürdistan topraklarında geçiyordu. Örneğin, Selçuklu ordusu Rey'den Bağdat'a gidiyordu, veya Bağdat'dan Rey'e dönüyordu. Bu sırada ordu şüphesiz Kürdistan topraklarından geçiyordu. Ama romanda Kürt adı geçmiyordu. Belki bir-iki yerde geçmiştir. (b.n.:kitapta vahşi kürtlerin toprakları diye geçiyor) Halbuki, Rum doktor, Ermeni tüccar, Yahudi dişçi, Gürcü hamamı, Arap ev sahibi, Türk atlılar… gibi ifadeler çok sık geçiyordu. Vladımır Bartol'un da bu romanı yazabilmek için Devlet Arşivi'nde bir süre çalıştığını bir yerde okumuştum. Arşivde çalışan yabancı yazarlar, arşiv yöneticilerinden, hassas konularda brifing alıyor olabilirler.
______________________________________
http://www.zazaki.net/yazi/turkiyenin-akademik-dunyayla-iliskileri-178.htm

18/09/2011

Na hûmara Newepelî de nuşteyê çend nuştoxanê ke reya verêne nusenê estê. Roportajêko muhîm ke Prof. Mehmed S. Kayayî reyde derheqê program û statuyê şaranê cayîyan (yerli halklar) yê Yewîwa Neteweyan (Birleşmiş Milletler) de virazîyayo na hûmare de weşanîyayo.

Hewna çend xeberê orîjînalî ke hetê xebatkaranê Newepelî ra amade bîyê na hûmare de ca gênê. Xaçepersê diyine û cewabê xaçepersê verênî zî na hûmare de weşanîyayo.

Xebere: Zazakî.Net

16/09/2011

Pêşnîyazêk / Murad Canşad

Tirkîya de 15ê tebaxa 2006î ra nat o bi kurdkî rojane rojnameyêk vejêno. Seba ke zext û zorê dewlete ser o zaf ê, rey-rey yeno girewtene, bi yewna nameyî weşana xo domneno. Name bivurîyo zî muhtewa û polîtîkaya xo eynî ya.

Da-vîst serran ra ver munaqeşe bîyêne ke kurdkî esta yan çin a. Ewro bi kurdkî roje bi roje rojnameyêk vejîyeno û sera-ser heme Tirkîya de roşîyeno, vila beno. Merdim pê îftîxar keno!

Ya, merdim pê îftîxar keno, no yewna çî yo; la ez polîtîkaya weşane ya nê rojnameyî rast û adil nêvînena.

Rast nêvînena, çike qismê kirmanckî (zazakî) de xeletî zaf ê, kirmanckî nê xeletîyan ra zerar vînena.

Adil nêvînena, çike nîsbetê kirmanckî % 3 bîle nîyo!

Yê nê rojnameyî servîsê xo yê kirmanckî çin o. Rîpelê xo yê ke daîmî kirmanckî yê, çin ê. Tena şeş kunciknuştoxî estê, her kunciknuştox hewteyêk de yew nuşte amade keno.

La ziwanê nuştoxan yewbînan nêgeno. Ziwanê yewerî ke fehm bibo, yê yewerê bînî fehm nêbeno.

Di nuştoxê hêcayî bi ziwan û gramerê standardî nusenê. Nuşteyê xo averberdişê ziwanê sîyasetî û aktuelkerdişê kirmanckî rê xizmet kenê. Tede bellî yo ke nê di nuştoxê hêcayî kirmanckî ser o sereyê xo rencnenê, cehd kenê ke ziwanê xo hîna weş û delal bikerê.

Di nuştoxê xo, çiqas bi kirmanckî eleqedar ê, ez nêzanena. Ma bivajê, çiqas wanenê, çiqas gramer û standardîzasyon ra xeberdar ê. Nê kesî, wexto ke bi kirdaskî yan zî tirkî nusenê, rastnuştişê ci ser o sey çimê xo lerzenê. La dore ke ameye kirmanckî qet rastnuştiş nêanê xo vîr.

Maşela di nuştoxê bînî estê! Her diyan sere şanayo pê ke ti vana qey kirmanckî nînan afernayo! Qaydayanê çewt û çewtviran anê dekenê mîyanê ziwanî ke binê kemera huşke ra bo! Ti vana qey nînan ra ver kirmanckî qet nênusîyaya. Uslubê ci de qet tehmê kirmanckî çin o. Êdî ziwanê Mançurya yo êdî ke ziwanê Papua-Gîneya Newîye yo… Tena zagonê merdimî şono ser ke mîyan ra çend çekuyê xo kirmanckî yê!

Mi do qet name medayênê la ez tîya de mecbur a. Yewbîna, pêşnîyaza mi îfade nêbena. Yanî nuşteyê mi nêgineno cayê xo.

Xoser Welat…

Ez nêzanena kam o çi kes o, kirmanckî ser o xebat û lebata xo çi ya? Ez texmîn kena kam o, la texmînkerdiş yewna çî yo, zanayîş yewna çî… Texmînkerdiş cayê zanayîşî nêgeno.

Ça ra texmîn kena ez?

Tena yew çekuya xo bes yena!

No nuştoxê ma yo delal sereyê her qisaye xo de vano “ro ser”! Keyfê xo rê vano “ser o”. “Ro ser” ha “ro ser”! Nata “ro ser” weta “ro ser”!... Tebî kirmanckî de çîyêko winasî çin o. La seke nuştoxê ma yo delal “formel” fikirîyeno û kirmanckîya nuştekîye xo ra dano dest pêkerdene…

Pêşnîyaza mi a ya ke no nuştoxê ma yo delal nameyê xo bibedilno! Bikero ROSER WELAT!...

Ez ci rê selam û hurmetê xo vana û ez hêvî kena ke mi nêşikneno!
__________________________________
http://www.zazaki.net/haber/psnyazk-949.htm