09/25/2026
Af-gaaffiin BBC Afaan Oromoo har'a sa'a muraasa dura gorsaa hoogganaa OLA/WBO obbo Jireenyaa Guddataa waliin taasise hundaa hordofnee jirra .
Qabiyyee fi haala itti deebiin kenneen dhiheessuun, sadarkaa dhaabichi gama sagantaa siyaasaa, kaayyoo fuulduraa fi bilchina siyaasaa irratti qabu kufaatii guddaa keessa jiraachuu kan saaxileedha. Obbo Jireenyaan gorsaa hoogganaa dhaaba waraanaa fi siyaasaa tokkoo ta'anii osoo jiranii, deebii taatota siyaasaa fi saayinsii siyaasaa uummataa dagate fi ilaalcha xiqqaaf saaxilame kenneera.
Kun immoo keessoon hooggansa dhaabichaa saayinsii siyaasaa kan wallaale, kaayyoo fi sagantaa qabatamaa kan hin qabne, akkasumas kallaattii siyaasaa fi tapha saayinsii siyaasaa idil-addunyaa fi biyya keessaa tilmaamuu kan hin dandeenye ta'uu isaanii saaxileera. Gorsaan akkasii kan hoogganaaf yaada kenne, maqaa hoogganichaa, maqaa dhaaba sanaa fi ilaalcha qabsoo uummata Oromoo uummata itti dhihaatu biratti xureessaa fi mancaasaa kan jiru ta'uu isaa agarsiisa.
Deebii obbo Jireenyaa keessatti dogoggora fi dadhabina saayinsii siyaasaa (Political Science) dhaabichi qabu giddogaleessa gochuun dhimmoota guguddoo xinxalaman kanneen beekuun danda'ama:
1. Sagantaa Post-Conflict (Erga Sirni Kufe Boodaa) Qabaachuu Dhabuu fi Manguummaa Siyaasaa
Dadhabbii Saayinsii Siyaasaa: Power Vacuum & Transition Theory
Xinxala: Gaaffii Faannee waliin garagarummaa qabdan irratti erga sirnicha kuffisnee booda mariyanna deebiin jedhu, bilchina siyaasaa dhabuu fi tapha siyaasaa wallaluu agarsiisa. Saayinsii siyaasaa keessatti humnoonni waraanaa sirna tokko diiguuf ka'an osoo humna mootummaa hin diigin dura waliigaltee fi sagantaa waliinii (political settlement) uumuu dhabnan, kufuun sirna sanaa nagaa osoo hin taane, gara waraana eenyummaa fi waraana gidduu factions (Warlordism) biyya diigaatti geessa.
Dhiibbaa: Sagantaa fi kaayyoo ifa ta'e osoo hin qabaatin humna waraanaatiin qofa mootummaa diiguuf yaaluun, biyya gara jeequmsa dhuma hin qabneetti geessa malee bilisummaa fi nagaa fiduu hin danda'u.
2. Tuffii Uummataa fi Ilaalcha Paternalism ("Natu Siif Beeka")
Dadhabbii Saayinsii Siyaasaa: Erosion of Popular Sovereignty & Paternalism
Xinxala: Yeroo gaziiteessaan uummanni nagaa fi marii barbaada jedhee gaafatu, "Uummanni garboome gaaffii akkasii gaafachuu hin danda'u" jechuun deebisuun, tuffii sagalee fi fedhii uummataaf qaban agarsiisa. Saayinsii siyaasaa keessatti taayitaa fi fudhatamummaan (legitimacy) kan burqisiisu uummata malee dhaaba waraanaa miti.
Dhiibbaa: Uummata bilisa baasaa jira jedhanii uummata sanawaan "Ati waan beektu hin qabdu, natu siif murteessa" jechuun ilaalcha abbaa irrummaa kan mootummoota garboomsoota irraa adda hin taane saaxila. Kunis deeggarsa uummataa jalaa mancaasa.
3. Waraana fi Siyaasa Addaan Baasuu Dhabuu (Clausewitzian Flaw)
Dadhabbii Saayinsii Siyaasaa: Failure of Strategic Means-End Alignment
Xinxala: Akka saayinsii siyaasaatti waraanni mi'a (instrument) kaayyoo siyaasaa ittiin galmaanga'aniidha malee, waraanni qofti galma ta'uu hin danda'u. Marii fi deebii nagaa geessisu itti fufiinsaan tuffachuu fi waraana qofa akka furmaataatti ilaaluun, dhaabichi galma siyaasaa ifa ta'e akka hin qabne agarsiisa.
Dhiibbaa: Kun dhaaba sana qabsoo bilisummaa irraa gara waraana dhuma hin qabne fi jaarraa 21ffaa keessatti fudhatama hin qabneetti (endless insurgency) jijjiira.
4. Tumsa Siyaasaa (Coalition) Uumuu Dhabuu fi Qofaatti Hafuu
Dadhabbii Saayinsii Siyaasaa: Realpolitik & Coalition Building Deficit
Xinxala: Dhaabni siyaasaa fi waraanaa tokko biyya keessattis ta'e idil-addunyaatti fudhatama argachuuf, humnoota biroo waliin mariyachuu fi waliigaltee uumuu qaba. Gaaffiiwwan marii fi waliigaltee abbootii irraa yeroo dhihaatan dhiessuun fi fageessuun, dhaabichi nidorsisaa fi dandeettii marii siyaasaa kan hin qabne ta'uu agarsiisa.
Dhiibbaa: Humnoota biroo waliin waliigaltee uumuu dhabuun dhaabicha adda baasa (isolate gocha); akkasumas akka humna biyya bulchuu danda'utti akka hin ilaalamne gocha.
Gudunfaa
Gorsaa hoogganaa dhaabichaa kan ta'an obbo Jireenyaa Guddataa deebiiwwan saayinsii siyaasaatiin alatti, tuffii uummataa fi unka siyaasaa wallaluun deebisan kun:
1. Dhaabichi gama sagantaa siyaasaa fi kaayyoo fuulduraa irratti qallina guddaa kan qabu ta'uu saaxileera.
2. Keessoon hooggansa dhaabichaa gorsitoota siyaasaa bilchina fi beekumsa saayinsii siyaasaa hin qabneen kan hoogganamu ta'uu agarsiiseera.
3. Obbo Jireenyaan gorsa fi deebii akkasiitiin maqaa hoogganaa dhaabichaa, maqaa OLA/WBO fi maqaaf kabaja qabsoo uummata Oromoo uummata biratti barbadaessaa fi mancaasaa jiraachuu isaanii dirreetti saaxileera.
Hoogganoonni fi gorsitoonni dhaaba kanaa yaada "Natu siif beeka" jedhu irraa fagaatanii, fedhii fi sagalee uummataa dhaggeeffachuu fi bilchina siyaasaa dhiheessuu dhabnaan, dhaabichi deeggarsa uummataa jalaa dhabuun deema.
Garee Ogeyyii seeraa Oromoo
