05/02/2024
"Thói quen chính là lối tắt học được từ kinh nghiệm."
2 lý do chính vì sao chúng ta gặp khó khăn trong việc xây dựng thói quen tốt và từ bỏ thói quen mới.
1. Chúng ta thay đổi sai việc
2. Chúng ta thay đổi sai cách
Sai việc được nhắc đến ở đây là chúng ta cố gắng thay đổi hành vi dựa trên kết quả đầu ra và niềm tin cũ. Thay vào đó, chúng ta nên bắt đầu với việc thay đổi niềm tin cũ (căn tính) để định nghĩa lại kiểu người ta muốn trở thành, và từ đó thực hiện những hành vi tương ứng với kiểu người mới ấy. Ta gọi hoạt động này là thay đổi dựa trên căn tính.
Ở bài viết này, mình sẽ bàn về lý do thứ hai, thay đổi sai cách.
Trước tiên, cùng nhìn lại cách cũ cùng ta vẫn thường làm khi thay đổi một thói quen nào đó.
- Bạn muốn hình thành thói quen đọc sách và bạn nghĩ rằng mình cần mua thật nhiều sách và cố gắng hoàn thành mục tiêu đọc 50 trang sách mỗi ngày. Nhưng rồi bạn chợt phát hiện ra đọc 5 trang sách trong ngày đầu tiên thôi cũng là thử thách quá khó khăn. Hay là đặt sách xuống lượt Top Top một lúc rồi quay lại với việc đọc. Sau đó,... và không có sau đó nữa.
- Bạn muốn xây dựng thói quen tiết kiệm tiền và bạn lên YouTube học được vài mẹo nhỏ như là gửi tiết kiệm trước chi tiêu, tự nấu ăn, cắt bỏ chí phí trà sữa, đồ ăn vắt, giảm chi phí mua sắm online....
Bạn hào hứng áp dụng các mẹo nhỏ đó vào cuộc sống của mình.
Sau 7 ngày, 14 ngày bạn cảm thấy mình thật giỏi biết bao và bạn càng tin tưởng các mẹo nhỏ kia hữu ích với mình. Nhưng rồi, bất chợt bạn thân của bạn rủ bạn đi thưởng trà ngày chủ nhật. Bạn nghĩ rằng mình đã sống tiết kiệm và cố gắng kỷ luật bản thân trong suốt những ngày qua, và giờ là lúc mình cần tưởng thưởng cho bản thân. Bạn nhận lời cô bạn, và sau đó bạn thấy mình xách về túi lớn túi nhỏ những quần áo, mĩ phẩm và tệp hóa đơn ăn uống lộn xộn.
Tài khoản của bạn bỗng chốc trở về hiện trạng như chưa từng có mẹo nhỏ nào được áp dụng trong đời. Bạn tự an ủi bản thân rằng đó chỉ là sự cố. Nhưng rồi bạn thấy mình không còn nhiều tiền trong tài khoản, và dù cố gắng ăn mì gói thì bạn cũng chỉ đủ sống trong 5-7 ngày nữa mà thôi.
Khi tài khoản cạn kiệt, bạn nghĩ tới số tiền tiết kiệm gửi đi vào đầu kỳ lương. Ồ, rút ra một nửa chi tiêu chắc không sao cả. Và cái bẫy của những thói quen chi tiêu không lành mạnh lại quay trở về với bạn. Thật sầu nản!
Bạn thấy mình trong đó không?
Đâu đó, trong hai ví dụ trên mình đều thấy mình ở đó, hừng hực quyết tâm kỷ luật bản thân để đạt được kết quả mới. Sau đó, dần dần bị chính những kỷ luật khắt khe đó nhấn chìm trong mệt mỏi và kiệt sức.
Có lẽ đây không phải chuyện của riêng cá nhân mình!
Ở bài trước chúng ta bàn về chủ thể cần thay đổi, thì trong bài viết này chúng ta sẽ thảo luận về PHƯƠNG PHÁP để thay đổi.
Trong cuốn sách Atomic Habit tác giả James Clea có chia sẻ về vòng lặp thói quen, mà trước đó đã được trình bày trong cuốn The Power of Habit của tác giả Chales Duhigg rằng:
"Tất cả thói quen đều tiến triển qua bốn giai đoạn theo một trật tự như sau: tín hiệu - cơn thèm muốn - phản hồi - phần thưởng."
Bạn sẽ dễ dàng nhận thấy vòng lặp này xuất hiện ở hầu hết các hoạt động xung quanh cuộc sống của mình.
Như là:
- Khi điện thoại có chuông báo tin nhắn mới, bạn phát sinh nhu cầu muốn biết nội dung tin nhắn. Do vậy bạn cầm lấy điện thoại và mở phần tin nhắn ra đọc. Bạn cảm thấy thỏa mãn khi nhu cầu muốn biết nội dung tin nhắn của mình được đáp ứng.
- Bạn thức dậy vào buổi sáng và muốn mình tỉnh táo hơn, bạn quyết định pha một tách cafe và uống. Sau đó, bạn thấy mình tỉnh táo hẳn ra và bạn cảm thấy nhu cầu của mình đã được thỏa mãn.
- Bạn ngửi thấy mùi thơm từ tiệm bánh mì pate trên đường đi bộ đến chỗ làm, bạn bắt đầu thèm bánh mì pate và bạn quyết định mua một cái để ăn. Bạn lập tức được thỏa mãn mong muốn được ăn một chiếc bánh mì pate của mình.
Đầu tiên, có một TÍN HIỆU nảy ra, nó kích hoạt não bạn khởi động một hành vi nào đó như là tiếng chuông báo tin nhắn, bạn thức giấc vào buổi sáng, mùi thơm từ tiệm bánh mì. TÍN HIỆU này có nhiệm vụ báo động về một phần thưởng nào đó, như là thỏa mãn cảm giác tò mò về nội dung tin nhắn, sự tỉnh táo hay cơn thèm ăn.
Tiếp theo, CƠN THÈM MUỐN tạo ra động lực thúc đẩy đằng sau mọi thói quen. Bạn muốn biết nội dung tin nhắn, bạn muốn tỉnh táo, bạn muốn ăn bánh mì. CƠN THÈM MUỐN đại diện cho sự khao khát có được phần thưởng, khao khát đó càng mạnh thì cơn thèm muốn "càng vật vã", động lực càng mãnh liệt.
Sau đó, PHẢN HỒI là bước mà thói quen được biểu hiện, nó có thể dưới dạng suy nghĩ hoặc hành động. Bạn cầm điện thoại và mở tin nhắn, bạn pha cafe và uống, bạn mua bánh mì. PHẢN HỒI chính là hoạt động để bạn có được phần thưởng sau cùng.
Cuối cùng, sau những phản hồi sẽ đưa ta đến PHẦN THƯỞNG, phần thưởng chính là mục tiêu cuối của mọi thói quen.
Nếu thiếu 3 bước đầu tiên TÍN HIỆU - CƠN THÈM MUỐN - PHẢN HỒI thì hành vi sẽ không xảy ra. Nếu thiếu cả bốn thì hành vi sẽ không lặp lại.
Nghĩa là, dù bạn thực hiện cả 3 bước đầu tiên, nhưng không đạt được PHẦN THƯỞNG gì thì bạn sẽ không lặp lại hành vi đó của mình nữa.
Thời đại học, trong bộ môn TRIẾT HỌC có một ý làm mình ám ảnh tới bây giờ, đó là: Mọi hành vi của chúng ta đều hướng tới một LỢI ÍCH nào đó, bao gồm cả vật chất và tinh thần.
Nó giống như là, bất cứ khi bạn làm điều gì đó trong cuộc sống thường ngày thì đều để đạt được một lợi ích nào đó.
Ví dụ như:
- Bạn làm việc chăm chỉ để kiếm được nhiều tiền hơn.
- Bạn đi ngủ để đảm bảo sức khỏe sinh học của mình.
- Bạn đánh răng mỗi ngày vì bạn muốn có cảm giác răng miệng sạch sẽ.
- Bạn bật ti vi vì bạn cần được giải trí.
Tất nhiên, không phải ai thực hiện một hành vi nào đó cũng vì một lợi ích giống nhau.
- Có người đọc sách để giải trí.
- Có người đọc sách để cai mạng xã hội
- Có người đọc sách để mở mang kiến thức.
- Có người đọc sách để làm màu
- Có người đọc sách để giết thời gian...
Chỉ bản thân chúng ta mới biết ta muốn gì!
Và chỉ chúng ta mới có thể tạo ra chuỗi hoạt động để thay đổi thói quen hiệu quả nhất với mình. Và đòn bẩy ở đây chính là dựa trên 4 giai đoạn của vòng lặp thói quen: TÍN HIỆU - CƠN THÈM MUỐN - PHẢN HỒI - PHẦN THƯỞNG.
Phần thưởng là thứ cực kỳ quan trọng trong chuỗi vòng lặp thói quen này, nó quyết định chuỗi hành vi có được lặp lại hay không, nếu hành vi không được lặp lại, thói quen sẽ không hình thành.
Dựa trên vòng lặp này, ta có thể xây dựng nên 4 NGUYÊN TẮC để xây dựng thói quen tốt:
1. Tín hiệu: Hãy khiến nó trở nên rõ ràng.
2. Cơn thèm muốn: Hãy khiến nó trở nên hấp dẫn.
3. Phản hồi: Hãy khiến nó trở nên dễ dàng.
4. Phần thưởng: Hãy khiến nó tạo ra cảm giác thỏa mãn.
Bất cứ khi nào bạn muốn thay đổi hành vi của mình, thì vì hỏi rằng: Làm sao để thay đổi thói quen ABC?
Hãy thử hỏi bản thân:
- Làm sao để khiến nó trở nên rõ ràng?
- Làm sao để khiến nó trở nên hấp dẫn?
- Làm sao để khiến nó trở nên dễ dàng?
- Làm sao để khiến nó tạo ra cảm giác thỏa mãn?
Với thói quen xấu, bạn chỉ cần làm ngược lại đến khiến hành vi không xảy ra và lặp lại nữa.
Mục đích tối hậu của thói quen là giải quyết vấn đề trong đời sống với ít năng lượng và nỗ lực nhất có thể.
Tạo ra thói quen tích cực là cách để dành năng lượng cho những thử thách mới.
Chúc bạn một ngày tốt lành!
_St_
