05/19/2026
Sống chung an lạc là khả năng chấp nhận và trân quý những khác biệt nơi nhau; biết lắng nghe với tâm cởi mở, biết công nhận, tôn trọng và nâng đỡ nhau để có thể cùng chung sống trong hòa bình và tình huynh đệ.
HIỆP ƯỚC SỐNG CHUNG AN LẠC
(Trích trong pháp thoại ngày 09/11/1997 của Sư Ông Làng Mai)
Chúng ta là những người chưa phải là thánh nhân. Chúng ta còn bị kẹt vào những tri giác sai lầm của mình rất nhiều. Và chúng ta ôm giữ những nghi ngờ, những hờn giận không có căn cứ. Người kia không muốn làm ta khổ, nhưng ta cứ tin chắc rằng người kia muốn trừng phạt, muốn làm ta đau khổ. Vì vậy, chúng ta kéo dài sự giận hờn ấy, có khi suốt cả cuộc đời.
Cho nên, hai người đừng làm như chàng Trương và người thiếu phụ Nam Xương. Hai người là ai? Hai người là vợ chồng với nhau. Hai người là ai nữa? Hai người là cha con với nhau. Nhiều khi vợ chồng, cha con, mẹ con giận nhau chỉ vì một tri giác sai lầm mà cứ tiếp tục làm khổ nhau. Vì vậy, phải tìm đến với nhau để nói cho rõ.
Nhưng khi đến với nhau, phải có khả năng ngồi yên, sử dụng ngôn ngữ hòa ái và phương pháp lắng nghe. Trong đạo Phật, phương pháp lắng nghe gọi là đế thính. Tiếng Anh gọi là deep listening hay compassionate listening. Đó là hạnh của Đức Quan Thế Âm.
Còn ngôn ngữ hòa ái thì gọi là ái ngữ. Tiếng Anh gọi là loving speech. Loving speech và deep listening là hai điều mà mỗi người đoàn sinh, mỗi người huynh trưởng phải thực tập cho thật vững, rồi mới có thể tạo dựng và khôi phục hạnh phúc trong gia đình cũng như trong đoàn của mình.
Hiệp ước chung sống trong an lạc sở dĩ có thể thực tập thành công là nhờ hai phương pháp ấy, hai sự thực tập ấy. Tức là deep listening — lắng nghe sâu — và loving speech — ái ngữ.
Từ bây giờ, theo hiệp ước này, khi chúng ta viết một mảnh giấy đưa cho người kia thì có thể viết rằng:
“Anh ơi, em đang giận anh. Em đang khổ và em muốn anh biết điều đó. Thứ Sáu này chúng ta sẽ ngồi lại để cùng quán chiếu.”
Quán chiếu tức là deep looking — nhìn sâu. Nhưng muốn nhìn sâu thì phải có hai phương tiện thực tập: lắng nghe và ái ngữ. Nếu không có hai điều đó mà ngồi lại với nhau thì chỉ dẫn đến cãi vã và tổn thương thêm.
Vì vậy, trong gia đình mọi người đều phải thực tập hai điều ấy. Đức Quan Thế Âm Bồ Tát là người có khả năng lắng nghe rất sâu và rất giỏi. Ngài cũng sử dụng những lời nói đầy hòa ái. Ngoài ra còn có một vị Bồ Tát khác tên là Diệu Âm. Quan Âm thì lắng nghe rất giỏi, còn Diệu Âm thì nói ra những lời rất hòa ái. Hai vị Bồ Tát ấy đều có mặt trong kinh Pháp Hoa.
Có được hai điều ấy thì việc khôi phục hạnh phúc trong gia đình sẽ trở nên rất dễ dàng.
Từ giờ cho đến thứ Sáu, ta thực tập. Nếu nhận ra rằng mình đã thất niệm, đã vô ý trong lời nói hay hành động và gây khổ cho người kia, thì phải gọi điện thoại xin lỗi ngay. Hoặc nếu trong quá trình thực tập, ta thấy rằng nỗi khổ và sự giận hờn của mình phát sinh từ sự hấp tấp, từ nhận thức sai lầm — rằng người kia không hề muốn làm ta khổ mà ta cứ tưởng như vậy — thì ta phải lập tức gọi điện thoại và nói:
“Anh ơi, em đã giận lầm anh rồi. Em đã có nhận thức sai lầm, đã quá vội vàng và hấp tấp, nên mới sinh ra tri giác sai lầm và vọng tưởng như vậy. Thôi, thứ Sáu này mình chỉ ngồi chơi với nhau, uống trà hay ăn bánh thôi, khỏi cần quán chiếu gì nữa.”
Nói như vậy để người kia bớt buồn.
Nhưng nếu đến chiều thứ Sáu mà vẫn chưa giải quyết được, thì hai người phải ngồi lại với nhau trong không khí thân tình và thanh thản. Trước tiên, thực tập thở khoảng năm phút. Sau đó, một người được phép cầm bông hoa trên tay, và người ấy sẽ nói hết tất cả nỗi khổ niềm đau của mình cho người kia nghe.
Trong bình hoa đặt giữa hai người chỉ có một bông hoa thôi. Chỉ khi cầm bông hoa trên tay thì mới có quyền nói. Người không cầm hoa thì không được nói. Người nói phải bày tỏ hết những điều trong lòng mình, nhưng với điều kiện là phải sử dụng ái ngữ. Nếu trong lúc nói mà cơn giận dâng lên quá mạnh, đến mức cảm thấy mình không còn có thể dùng lời hòa ái nữa, thì phải dừng lại ngay. Nếu không, mình sẽ vi phạm hiệp ước sống chung an lạc.
Nói tóm lại, theo nguyên tắc, mình có quyền nói hết nỗi khổ niềm đau của mình cho người kia biết, và cũng có bổn phận phải nói ra. Nhưng điều kiện là phải nói bằng ái ngữ. Nếu cảm thấy mình chưa thể nói bằng ái ngữ, thì có thể xin lỗi:
“Em xin lỗi anh. Em đã cố gắng hết sức, nhưng hôm nay em chưa đủ khả năng để nói bằng lời hòa ái. Xin anh cho phép em hoãn lại khoảng năm ngày hoặc đến tuần sau.”
Làm cha cũng vậy, làm mẹ cũng vậy, làm vợ hay làm chồng cũng vậy. Phương pháp này rất hay. Có những cặp vợ chồng mới cưới thực tập theo phương pháp này và sống rất hạnh phúc. Mỗi tuần, dù không có giận nhau, họ vẫn ngồi lại để “làm mới” với nhau. Vì ngay từ đầu đã có những hạt giống nhỏ của sự không hạnh phúc. Nếu không chăm sóc và chuyển hóa, những hạt giống ấy sẽ lớn dần thành những khối nội kết rất khó tháo gỡ.
Cho nên, mỗi tuần làm mới là điều rất cần thiết.
Trong gia đình, mỗi tuần nên thực tập “làm mới”. Tiếng Anh gọi là beginning anew. Danh từ xưa gọi là “sám hối”. Nhiều người nghĩ sám hối là lạy lên lạy xuống để cầu xin Bụt tha tội. Nhưng bản chất của sám hối không phải là cầu xin tha tội, mà là làm mới lại tâm mình. Những vụng về, lỗi lầm đều phát sinh từ tâm. Nếu mình làm mới và làm sạch được tâm mình, nguyện từ nay không tiếp tục như vậy nữa, thì đó chính là sám hối.
Có câu:
“Tội tùng tâm khởi, tùng tâm sám.
Tâm nhược diệt thời, tội diệt vong.
Tội vong tâm diệt, lưỡng câu không.
Thị tắc danh vi chân sám hối.”
Nghĩa là những lỗi lầm phát sinh từ tâm mình. Nhưng nếu tâm mình chuyển hóa rồi thì lỗi lầm ấy cũng không còn nữa.
Và khi mình thấy được rằng mình đã vụng về, vội vã, đã vì vọng tưởng và tri giác sai lầm mà nói hay làm những điều gây đổ vỡ, rồi nay mình tỉnh thức và thấy ra điều đó, thì mình phát nguyện từ nay sẽ không tiếp tục như vậy nữa.
“Anh ơi, em biết rằng trong lúc vội vã, bực bội và thất niệm, em đã nói và làm những điều gây đổ vỡ. Em thấy được điều đó rồi. Em nguyện từ nay về sau sẽ cẩn thận hơn, có chánh niệm hơn, sẽ không nói và làm như vậy nữa.”
Đó gọi là “làm mới”, hay theo danh từ xưa là “sám hối”.
Thành ra trong gia đình, mỗi tuần đều nên thực tập làm mới. Dù không có giận hờn, mình cũng nên ngồi lại với nhau, uống trà, ăn bánh và hỏi xem có ai muốn cầm bông hoa lên để nói hay không. Bông hoa lúc nào cũng có đó. Nếu mình có chuyện gì hơi buồn hay hơi bực một chút thì đừng nên giữ lại một mình, vì để lâu rất nguy hiểm. Cho nên, hễ có điều gì buồn hay giận thì đó chính là cơ hội để nói ra và làm mới lại với nhau.
Lúc ấy, mình chắp tay lại và nói:
“Con xin được nói. Con xin được cầm bông hoa để nói.”
Khi bố gật đầu, mẹ gật đầu, anh chị em gật đầu, thì mình đứng dậy, đi từng bước nhẹ nhàng đến bình hoa. Mình nâng cành hoa lên, rồi trở về chỗ ngồi, thở ba hơi thật sâu và bắt đầu nói:
“Hôm trước ba nói như thế này, con thấy đau khổ lắm. Tại vì ba chưa hiểu con nên mới nói như vậy. Sự thật là như thế này, như thế này… Con muốn ba hiểu con hơn.”
Mình nói ra hết tất cả những điều ấy. Phương pháp này rất tốt, rất nhẹ nhõm. Nó giúp đưa những độc tố của giận hờn ra khỏi cơ thể mình — get it out of your system.
Trong khi mình nói, tất cả mọi người trong gia đình đều thực tập lắng nghe. Bởi vì không ai có bông hoa trên tay nên không ai có quyền nói. Chỉ người đang cầm bông hoa mới có quyền nói thôi. Nói xong, mình đi từng bước trở lại, đặt bông hoa vào bình rồi chắp tay cảm tạ mọi người đã lắng nghe mình. Bởi vì tất cả những người ngồi quanh bình hoa đều là đệ tử của Đức Bồ Tát Quan Thế Âm, nghĩa là ai cũng có khả năng lắng nghe sâu.
Một gia đình mà không ai biết lắng nghe nhau thì gia đình ấy là một địa ngục. Mà hiện nay có rất nhiều gia đình như vậy. Không ai biết lắng nghe ai, cũng không ai biết dùng ái ngữ với nhau. Hễ mở lời là nói chua chát, trách móc, lên án nhau. Vì vậy, chúng ta phải học hai điều: hạnh lắng nghe của Bồ Tát Quan Âm và hạnh ái ngữ của Bồ Tát Diệu Âm.
Ví dụ như mình là cha, và con mình đang có đau khổ nên nói ra. Khi nghe con nói, mình đừng trả lời ngay lập tức. Trả lời liền thường không có hiệu quả tốt. Mình chỉ nên nói:
“Con đã nói, và bố đã nghe, đã ghi nhận rồi. Bây giờ hai cha con mình uống trà nhé.”
Dù con có nói chưa đúng sự thật, hay còn hiểu lầm, mình cũng cứ để cho con nói hết. Mình chưa cần phản hồi ngay. Cách đó rất hay.
Rồi đến tuần sau, hoặc vài ngày sau, khi con đã nhẹ lòng rồi, mình mới nói lại. Vì nếu phản ứng ngay lúc đó thì rất dễ biến thành đôi co, tranh cãi, và làm mất đi niềm hạnh phúc của người vừa được nói ra nỗi lòng mình. Phải để cho người ấy được hưởng cảm giác nhẹ nhõm ấy trong vài ngày.
Vài ngày sau, trong lúc hai cha con đang vui vẻ với nhau, người cha có thể nhẹ nhàng nói:
“Con ơi, hôm trước con nói thì cha chỉ lắng nghe thôi. Nhưng có lẽ con hiểu lầm cha rồi. Cha đâu có ý như vậy, cha muốn nói thế này nè…”
Trong khung cảnh hòa ái như vậy, con sẽ nghe được. Phương pháp này ở Làng Mai chúng tôi thực tập rất thường xuyên.
Trong phương pháp “làm mới”, bình hoa chỉ có một bông hoa thôi, và người cầm bông là người duy nhất được nói. Tất cả những người khác đều thực tập lắng nghe theo hạnh của Đức Quan Thế Âm. Còn người cầm bông thì thực tập hạnh của Bồ Tát Diệu Âm, tức là nói bằng lời từ ái.
Nếu mình có cơ hội nói mà cảm thấy hôm nay mình chưa đủ khả năng nói bằng ái ngữ, thì mình có thể xin lỗi:
“Hôm nay con chưa đủ vững chãi để nói bằng lời hòa ái. Xin cho con được nói vào dịp khác.”
Bây giờ tôi xin mời một vài thầy và sư cô lên trình bày thêm về hiệp ước sống chung an lạc này. Mỗi chúng ta rồi sẽ có một bản văn để nghiên cứu thêm.
Trước đó, tôi muốn kể thêm một chuyện. Hôm trước, trong một buổi giảng cho ba ngàn người Mỹ ở Santa Monica, tôi có chia sẻ một phương pháp rất đơn giản. Vì chỉ có một tiếng rưỡi để thuyết pháp nên tôi không thể trình bày đầy đủ về “Hiệp ước sống chung an lạc”, mà chỉ đưa ra một phiên bản rất cô đọng.
Tôi nói rằng khi mình giận, sau khi đi thiền hành xong, mình hãy về viết lên một mảnh giấy ba câu.
Câu thứ nhất:
“Darling, I am angry at you. I suffer. I want you to know it.”
(Anh ơi, em đang giận anh. Em đang khổ và em muốn anh biết điều đó.)
Nhưng chỉ câu đó thôi thì chưa đủ. Nó cho thấy mình chưa biết thực tập. Vì vậy phải viết thêm câu thứ hai:
“Darling, I am doing my best.”
(Em đang cố gắng hết sức.)
Tức là mình đang cố gắng thực tập hơi thở chánh niệm, đi thiền hành và nhìn sâu. Mình không chỉ là nạn nhân của cơn giận. Mình là con của Bụt, là học trò của thầy, là người thương của anh — nên khi giận thì phải biết thực tập.
Rồi câu thứ ba:
“Please help me.”
(Anh hãy giúp em.)
Cả ba câu ấy đều là ngôn ngữ của thương yêu. Khi đau khổ và giận hờn, mình phải cho người thương của mình biết. Và mình cũng nói rằng mình đang thực tập chứ không buông xuôi theo cơn giận. Hơn nữa, mình không muốn thực tập một mình, nên mình mời người kia cùng thực tập với mình.
Nếu mình là người trẻ và lỡ giận ba mình thì cũng có thể làm như vậy:
“Ba ơi, con đang giận ba. Con đang khổ lắm và con muốn ba biết điều đó.”
Rồi thêm câu thứ hai:
“Con đang cố gắng thực tập theo lời Bụt dạy, theo lời thầy dạy.”
Và câu thứ ba:
“Ba ơi, ba giúp con với.”
Câu đó rất hay. Bởi vì khi giận, người ta thường nói:
“I don’t need you. Stay away from me. Leave me alone. I hate you.”
Tức là: “Tôi không cần anh nữa. Tránh xa tôi ra. Để tôi yên. Tôi ghét anh.”
Giận thường làm người ta nói những điều như vậy.
Vì thế, trong buổi giảng ở Santa Monica, khi tôi trao truyền phương pháp này cho ba ngàn người Mỹ, nhiều người đã rơi nước mắt. Phương pháp rất đơn sơ, nhưng nếu biết thực tập thì sẽ tránh được rất nhiều đổ vỡ
