10/13/2026
چرا قرآن می‌فرماید: «ذَٰلِكَ الْكِتَابُ»؛ در حالی که قرآن تازه در حال نزول بود؟
پرسش بسیار عمیق و مهمی است. الله متعال در آغاز سوره بقره می‌فرماید:
۱. آیات قرآن کریم
سوره البقرة، آیات ۱–۲
عربی:
الٓمٓ ١
ذَٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ ٢
ترجمه فارسی:
الف، لام، میم.
این است آن کتاب باعظمت که هیچ شکی در آن نیست؛ راهنمای پرهیزگاران است.
پرسش شما این است: وقتی این آیات در آغاز نزول قرآن نازل شد، هنوز تمام قرآن نازل نشده بود و قرآن به شکل یک کتاب کامل و صحافی‌شده در دست مردم وجود نداشت؛ پس چرا الله نفرمود «این کتاب»، بلکه فرمود «ذَٰلِكَ الْكِتَابُ»؛ آن کتاب؟
برای پاسخ، باید میان سه موضوع فرق بگذاریم:
1. قرآن به‌عنوان کلام الله و وحی الهی.
2. نزول تدریجی آیات بر پیامبر ﷺ.
3. گردآوری قرآن در یک مصحف کامل و صحافی‌شده.
این سه موضوع با یکدیگر مرتبط‌اند، اما یک چیز نیستند.
۲. پاسخ نخست: آیا سوره بقره اولین وحی قرآن بود؟
خیر. این نکته بسیار مهم است.
نخستین آیاتی که بر پیامبر ﷺ نازل شد، بنابر حدیث صحیح، آیات آغازین سوره علق بود:
عربی:
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ١ خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ ٢ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ ٣ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ٤ عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ ٥
ترجمه فارسی:
بخوان به نام پروردگارت که آفرید؛ انسان را از علق آفرید. بخوان، و پروردگار تو بسیار کریم است؛ همان کسی که به‌وسیله قلم آموزش داد و به انسان آنچه را نمی‌دانست آموخت.
منبع: سوره العلق، آیات ۱–۵؛ صحیح بخاری، حدیث ۳.
بنابراین، هنگامی که آیات آغازین سوره بقره نازل شد، پیش از آن آیات و سوره‌های متعددی در مکه نازل شده بودند. سوره بقره از سوره‌های مدنی است.
امام طبری رحمه‌الله در تفسیر آیه دوم سوره بقره، از مفسران نخستین نقل می‌کند که مقصود از «ذَٰلِكَ الْكِتَابُ» همین کتاب قرآن است؛ و یکی از توضیحات او این است که آیات پیش‌تر نازل‌شده نیز بخشی از همین کتاب الهی بودند. 
پس قرآن هنگام نزول سوره بقره کاملاً ناشناخته یا از هیچ آغاز نشده بود؛ بلکه بخشی از آن پیش‌تر نازل شده و پیامبر ﷺ آن را دریافت کرده بود.
۳. پاسخ دوم: چرا الله نفرمود «هَٰذَا الْكِتَابُ» و فرمود «ذَٰلِكَ الْكِتَابُ»؟
در زبان عربی:
هَٰذَا یعنی «این»؛ برای اشاره به چیزی نزدیک.
ذَٰلِكَ یعنی «آن»؛ برای اشاره به چیزی دور، و در کاربردهای بلاغی می‌تواند عظمت و بلندمرتبگی را نیز برساند.
اما نکته اساسی این است که نباید بگوییم تنها معنای قطعی «ذَٰلِكَ» در این آیه، عظمت است. مفسران توضیحات گوناگونی ارائه کرده‌اند.
امام طبری رحمه‌الله می‌گوید که بیشتر مفسران «ذَٰلِكَ الْكِتَابُ» را به معنای «هَٰذَا الْكِتَابُ»؛ یعنی «این کتاب» تفسیر کرده‌اند. 
در تفسیرهای دیگر نیز به بلاغت تعبیر و مقام بلند قرآن توجه شده است. 
پس می‌توان گفت که تعبیر «ذَٰلِكَ الْكِتَابُ» با مقام بلند قرآن و عظمت آن سازگار است؛ اما این را باید به‌عنوان توضیح بلاغی بیان کرد، نه اینکه تنها تفسیر معتبر آیه همین باشد.
نکته مهم: کلمه «کتاب» در اینجا الزاماً به معنای یک جلد کتاب صحافی‌شده نیست؛ بلکه به کتاب وحیانی و مجموعه هدایت الهی اشاره دارد.
۴. پاسخ سوم: اگر قرآن هنوز کامل نازل نشده بود، چگونه «کتاب» نامیده شد؟
این بخش، قلب پرسش شماست.
قرآن در زمان پیامبر ﷺ به‌تدریج نازل می‌شد؛ اما تدریجی‌بودن نزول، به معنای ناقص‌بودن علم الله یا نامعلوم‌بودن وحی برای الله نیست.
الله متعال می‌فرماید:
سوره الإسراء، آیه ۱۰۶
عربی:
وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَىٰ مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنزِيلًا
ترجمه فارسی:
و قرآنی که آن را بخش‌بخش کردیم تا آن را با درنگ و آرامش بر مردم بخوانی؛ و آن را به‌تدریج نازل کردیم.
توضیح
این آیه روشن می‌سازد که نزول قرآن تدریجی بود؛ پیامبر ﷺ آیات را دریافت می‌کرد، بر مردم می‌خواند و به آنان می‌آموخت.
اما باید بین دو چیز فرق بگذاریم:
1. نزول قرآن: آیات در طول دوران رسالت، مطابق حکمت الله نازل می‌شدند.
2. نام و حقیقت قرآن: این وحی از همان آغاز، کلام الله و هدایت الهی بود؛ لازم نبود تا آخرین آیه نازل شود تا بتوان آن را «کتاب» نامید.
برای مثال، وقتی یک سند یا برنامه در چند مرحله آماده می‌شود، می‌توان از همان آغاز درباره طرح یا اثر موردنظر سخن گفت؛ هرچند همه مراحل آن هنوز به پایان نرسیده باشد. البته این مثال فقط برای نزدیک‌کردن مفهوم است و نباید کلام الله را با نوشته‌های انسانی یکسان دانست.
در نتیجه، اینکه قرآن در یک دوره طولانی نازل شده، هیچ تناقضی با نامیدن آن به «کتاب» در آیات آغازین سوره بقره ندارد.
۵. آیا پیامبر ﷺ آیات را حفظ می‌کرد و وحی نوشته می‌شد؟
بله؛ قرآن هم حفظ می‌شد و هم نوشته می‌شد. ولی لازم است در بیان تاریخی دقت کنیم: از این شواهد نمی‌توان نتیجه گرفت که هر صحابی تمام قرآن را در هر مرحله حفظ کرده بود.
دلیل از سنت صحیح
در صحیح بخاری، زید بن ثابت رضی‌الله‌عنه روایت می‌کند که پس از درگذشت پیامبر ﷺ، ابوبکر رضی‌الله‌عنه به او مأموریت داد قرآن را گردآوری کند. زید توضیح می‌دهد که آیات را از نوشته‌هایی مانند شاخه‌های خرما، قطعات پوست و نیز از سینه‌های حافظان قرآن گردآوری کرد.
منبع: صحیح بخاری، حدیث ۴۹۸۶. 
این حدیث نشان می‌دهد که در زمان پیامبر ﷺ، آیات قرآن نوشته و حفظ شده بودند؛ اما گردآوری همه نوشته‌ها در یک مجموعه رسمی، مرحله‌ای جداگانه بود که پس از وفات پیامبر ﷺ انجام شد.
در حدیث دیگری از انس بن مالک رضی‌الله‌عنه، نام چند تن از صحابه‌ای آمده است که قرآن را در زمان پیامبر ﷺ گردآوری کرده بودند. منبع: صحیح بخاری، حدیث ۵۰۰۳. 
بنابراین، باید میان حفظ قرآن، نوشتن آیات و گردآوری نهایی مصحف تفاوت بگذاریم.
این تفاوت، پاسخ تاریخی مهمی به پرسش شماست: قرآن پیش از آنکه به صورت یک مصحف رسمی و کامل درآید، وحی الهی بود و آیات آن به پیامبر ﷺ نازل می‌شدند.
۶. حرف‌های «الٓمٓ» چه معنایی دارند؟
عربی:
الٓمٓ
ترجمه:
الف، لام، میم.
این حروف را «حروف مقطعات» می‌نامند؛ یعنی حروف جداگانه‌ای که در آغاز برخی سوره‌های قرآن آمده‌اند.
در مورد معنای دقیق «الٓمٓ»، مفسران دیدگاه‌های مختلفی دارند. شماری از عالمان گفته‌اند که معنای نهایی آن را الله بهتر می‌داند. برخی نیز درباره حکمت آمدن این حروف توضیحاتی ارائه کرده‌اند.
اما نباید معنای قطعی و مشخصی برای «الٓمٓ» تعیین کنیم، بدون اینکه دلیل معتبر و روشنی از قرآن یا سنت داشته باشیم.
این احتیاط خود بخشی از امانت‌داری در تفسیر قرآن است.
۷. جمع‌بندی پاسخ شما
پرسش شما را می‌توان این‌گونه پاسخ داد:
قرآن هنگام نزول آیات آغازین سوره بقره، هنوز به پایان نرسیده بود؛ اما پیش‌تر نیز آیاتی از آن نازل شده بودند.
«ذَٰلِكَ الْكِتَابُ» از نظر تفسیری به همین قرآن اشاره دارد. در زبان عربی، «ذَٰلِكَ» می‌تواند برای اشاره به مقام و منزلت بلند نیز به کار رود؛ با این حال، مفسران در توضیح دقیق آن دیدگاه‌های مختلفی دارند.
قرآن در زمان پیامبر ﷺ حفظ و نوشته می‌شد، ولی گردآوری آن در یک مجموعه رسمی پس از وفات پیامبر ﷺ انجام گرفت.
درباره «الٓمٓ»، باید به اختلاف دیدگاه‌های مفسران احترام گذاشت و چیزی را که دلیل قطعی ندارد، به‌عنوان معنای حتمی کلام الله معرفی نکرد.
پیام اصلی آیه:
قرآن کتاب هدایت است؛ نه صرفاً متنی که در یک دوره تاریخی نوشته شده باشد، بلکه وحی الهی‌ای که انسان را به شناخت پروردگار، ایمان، تقوا و عمل صالح دعوت می‌کند.
الله متعال در ادامه همان آیه می‌فرماید:
عربی:
هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ
ترجمه فارسی:
«هدایتی است برای پرهیزگاران.»
یعنی هدف نهایی فقط دانستن اینکه قرآن چگونه نازل شد یا چگونه گردآوری گردید نیست؛ بلکه هدف این است که آن را بفهمیم، به آن ایمان بیاوریم و زندگی خود را با هدایت آن اصلاح کنیم.
والله أعلم بالصواب.
